Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Chapter 1

Bhāskara: Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya
Additional Remark
bhāskarabhāṣyasya prathamapṛṣṭhasya dve vākye
ānandajayatīrthakṛtagītāṭīkāyā uddhṛte /
tayoḥ sāhāyyena bhāskarakṛtagītābhāṣyasya
luptaprathamapṛṣṭhasya viṣayonumātuṃ śakyate /
te vākye
1. śāstraprayojanābhidhāne prastute 'vatāraprayojanābhidhānam asaṃgatam /
2. jñānakarmasamuccayasādhyatvān mokṣasya tatpratipādanāya gītārambhe na dharmādipratipādanārtham /
tadarthānāṃ manvādidharmaśāstrāṇāṃ sanakādiyogaśāstrāṇāṃ ca pratikālaṃ vidyamānatvāt /
jayatīrthaṭīkāyām yad āha bhāskara iti vākyād anantaram upalabhete ime vākye / tatra prathamaṃ vākyaṃ ṣaṣṭhe pṛṣṭhe dvitīyaṃ vākyaṃ navame pṛṣṭhe /
p. 1
śrībhagavadgītāyā
bhagavadbhāskarakṛtabhagavadāśayānusaraṇābhidhānabhāṣyam /
(idaṃ hi triṣu lokeṣu mahajjñānaṃ) pratiṣṭitam1 /
vistaraiś ca samāsaiś ca dhāryate yad dvijātibhiḥ2 //
yodhīte bhārata puṇyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ /
śrāvayec ca mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ //
taponiyamam āsthāya3 kṛtam etan maharṣiṇā /
tasmān niyamasaṃyuktair adhyeyaṃ4 brāhmaṇair idam /
kṛṣṇaproktam imāṃ5 puṇyāṃ bhāratīm uttamāṃ6 kathām /
śrāvayiṣyanti ye7 viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ //
ityevamādau8 śrāvayiṣyanti9 ityatra vipragrahaṇād
dvijātīnām evādhyayane10 śravaṇe cādhikāro darśitaḥ /
itareṣāṃ tu ye tu śrośyanti mānavā iti mānavagrahaṇāc chravaṇa
evādhikāraḥ śāstravirodhāc cādhyayane nādhikāraḥ11 /
tathā coktaṃ śukotpattau12
sarvas taratu durgāṇi13 sarvo bhadrāṇi paśyatu14 /
śrāvayec caturo varṇān kṛtvā brāhmaṇam agrataḥ //
NOTES:
1. pratiṣṭitam
2. yadvijātibhiḥ
3. tayorniyamamāsthāya
4. ^niyama^
5. kṛkṣma^
6. ^tīsunnamāṃ
7. śrāvayanti careḥ
8. dravamādau
9. śrāvayantītyatra
10. ^ṇādvijātīnāmadhyayane
11. ^cchravaṇa eveti adhikāra śāstravirodhācca nādhikāraḥ
12. tathā ca śukotpantau
13. durgāṇa
14. paśyanu
p. 2
iti cāturvarṇyamadhyapātinaḥ1 śūdrasya śravaṇamātraṃ
vidhīyate2 /
rāmāyaṇe hy ayam evārtho3 viśeṣeṇa pratipāditaḥ4
paṭhaṃ dvijo vāgṛṣabhatvam īyāt5
syāt kṣatriyo6 bhūmipatitvam amīyāt /
vaiśyas tathā sarvadhanatvam īyāc
chṛṇvan hi śūdropi7 mahattvam īyāt //
ity atretihāsaśravaṇamātram eva śūdrāder nirṇītam8 /
tatrāpi cākhyāyikāmātraśravaṇe9 na tu
rahasyavedāntārthapratipādanapradeśeṣu
sanatsujātīyagītāmokṣadharmādiṣu10 tasya
vedādhyayanaśravaṇatadarthaparijñānatadanuṣṭānānāṃ11
pratiṣedhasmaraṇāt /
tathā ca manusmṛtau
na śūdrāya matiṃ dadyān nocciṣṭaṃ12 na haviṣkṛtam /
na cāsyopadiśed dharmaṃ na cāsya13 vratam ādiśet //
iti cādṛṣṭārthamatidānadharmopadeśādiniṣedhāt14 /
na ca svamanīṣikayā brāhmaṇopadeśam anapekṣya pustakādes
tadvivaraṇād vā tadartham adhigamya karmānutiṣṭhataḥ15
phalāya tad bhavati16 pratyuta17 śāstraniṣiddhenānupanītena18
gṛhītaṃ (śāstrajñāna)m anarthotpādakam /
yato nyāyasmṛtyācārāvirodhī yaḥ padārthaḥ19 sa śāstrārthaḥ /
tatra nyāyaḥ
yathotkṛṣṭanikṛṣṭavarṇayor na (karma) tulya(tā) tathā na
sadṛśadharmatā yuktā / tad uktam
NOTES:
1. varṇāna ..... itivarṇamadhya^
2. śravaṇamātravidhānāt
3. ^ṇo dhāyamevārtho^
4. pratipādinaḥ
5. vāgvṛṣabhatva^
6. ^tkṛtā tathā tvayā bhūmipatipatitva^
7. ^yāchaṇvan hi śūdropi
8. nirṇātam
9. ^kāmatra^
10. sanatsutātagīnā^
11. vedādhyayanaṃ
12. ^nnochciṣṭaṃ^
13. ^diśemdaṃ rmannacā^
14. cāvṛṣṭārtha^
15. ^dvādigamyāsyānnatiṣṭataḥ
16. tabhdavati
17. pracyut
18. ^niṣaddhenānupeyena gṛ^
19. padārthasma
p. 3
apavarge 'dhikāras tu strīśūdrāṇāṃ bhaved yadi /
jātyutkarṣo dvijātīnām anarthāya1 tato bhavet2 // iti /
smṛtir api
viduṣā brāhmaṇenedam adhyetavyaṃ3 prayatnataḥ /
śiṣyebhyaś ca pravaktavyaṃ4 samyaṅ nānyena kenacit // iti5 /
ācāraś cāryyadeśe jñānaśāstraśravaṇe tasyāpravṛttyaivāveditaḥ
yaḥ śāstravidhim utsṛjya ityādinā cehāpi pratyayasya
pratipādayiṣyamāṇatvāt / ata evoktam6
adhikāraṃ vinā yas tu gṛḥṇāti śāstram anyathā7 /
tat tyaktvā8 pāvanaṃ kṛtvā svadharmaṃ punar āśrayet //
pāvanaṃ prāyaścittam /
manunā cādhyayanaśravaṇatadarthānuṣṭhānayuktasyaiva9
dvijāter jñānedhikāro darśitaḥ10
adhītya vidhivad vedān putrān utpādya11 dharmataḥ /
iṣṭvā12 ca śaktito yajñair mano mokṣe niveśayet13 //
tadrahitasya dvijāter api mokṣedhikāro14 noktaḥ
anadhītya dvijo vedam anutpādya tathā prajām15 /
aniṣṭvā caiva16 yajñaiś ca mokṣam icchan vrajaty adhaḥ //
śūdrasya ca vasiṣṭamunināpy upanayanādibhir asaṃskāryatvaṃ17
pratipāditam /
NOTES:
1. ^nathāya
2. ^vedhadi
3. ^neddamadhye^
4. prakartavyam
5. ^cidini
6. ^pratipādiyiṣyamānatvāddatarāvoktam
7. gṛhītaṃ śāstramanyuthā
8. tattvattkā
9. ^nuṣṭānyuktasyeva
10. dvijātī jñānodhikāro darśitaḥ
11. ^nutrātutpādha^
12. dṛṣṭvā
13. niveṣayet
14. ^kṣeradhirauktaḥ
15. prajñām
16. anviṣvā
17. pattaiścā
18. pasiṣṭa ... saṃskārayatvaṃ^
p. 4
tathā ca tatroktam
gāyatryā brāhmaṇam asṛjata triṣṭubhā rājanyaṃ1
jagatyā2 vaiśyaṃ na kenacic chandasā3 śūdram ity asaṃskāryo4
vijñāyata iti /
kiṃ ca bhagavatā sākṣād dharmeṇāpi śāpavaśād
vidurākhyaśūdrajanmanātmajñānaviṣaye dhṛtarāṣṭrapṛṣṭena
śūdrayonisthatvād anadhikāritvaṃ5 manyamānena vedārthopadeśārthaṃ
sanatsujātam ānayatā6 tatrānadhikāro darśitaḥ7 /
tathā ca tenaiva tatroktam
śūdrayonāv ahaṃāto nāto 'nyad vaktum utsahe /
brāhmīṃ8 hi yonim āpannaḥ suguhyam api yo vadet9 //
na te(na) garhyo devānāṃ tasmād etad bravīmi10 te //
evaṃ ca brāhmaṇayonivyatiriktānyayonijo11 yadi guhyaṃ vedārthaṃ
vadati tadā devādibhir asau garhyate12 niṣiddhasevanena13
pāpayogān narakādau prakṣipyata ity arthaḥ /
kumārasya tu yā buddhir veda tāṃ14 śāśvatīm aham /
kumārasyānujjhitabrahmacaryasya15 sanatsujātasya16 yā buddhir
yaj jñānam17 bodhanaṃ buddhiḥ tām ahaṃ veda /
niratiśayajñānayukto 'sāv iti jātis maratvāj jānāmi18 /
kiṃ tu nikṛṣṭajātisthatvenānadhikārād vaktuṃ na śaknomi19 /
NOTES:
1. triṣṭbhā rājanya
2. jagatā
3. ^cicchandaśrā
4. ^saṃskāro
5. ^dantatadhikāri^
6. sanatsajātamānayatra
7. adhikāri darśitaḥ
8. ^vakumutsahe brāhmo
9. ^patrassugutvamapi yo vadhavet
10. ^dvṛvīmi
11. brāhmaṇayonivyatiriktonyayonijo
12. gatvate
13. niṣidvāse^
14. ^sya tvayā vudbhirvedatāṃ
15. ^nujita^
16. ^tathyā
17. vuddhiryakṣānaṃ
18. ^jānāgmi
19. vaknu na śaknomi
p. 5
yas te guhyān prakāśāṃś ca sarvān hṛdayasaṃśrayān1 /
pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ //

kiṃ bahunā2 sāṅkhyādiśāstreṣv api brāhmaṇānām
evāsuriprabhṛtīnāṃ3 bhagavadbhiḥ4 kapilamunipramukhair mahātmabhir
jñānopadeśaḥ5 kṛto nānyasya /
ity ato 'pi6 na śūdrāder jñāne 'dhikāro 'sti7 /
tasmāt sakaletihāsapurāṇadharmaśāstrādipaurvāparyaparyālocanenāyam
eva8 vākyārtha iti sthitam /
śāstraikasamadhigamyā9 kilādhikāravyavasthā dharmādharmavyavasthāvan
na
pramāṇāntaragamyā /
ko hi nāma bhagavato dharmasya hetuto niścayam avadhārituṃ śaktaḥ10 /
hetutaś ca dharmavyavasthāyāṃ (kariṣyamāṇāyāṃ) hetvanavasthānād
dharmānavasthānam api prasajyeteti /
ataś ca
striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim /
itīdam api liṅgam /
kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā /
ity api
kṛtabrāhmaṇarājarṣiviṣayakapravartakavidhiprarocanārthavādatvena11
draṣṭavyam12 na tu svārthapratipādanaparam /
liṃ gaṃ hi pramāṇāntarataḥ prāptasyaivārthasya13 dyotakaṃ bhavati
nāprāptasyāprāpakam14,15 te 'pi yānti ity
abhidhāyakavartamānakālavācipratyayāntaśabdanirdeśāt16
pūrvoktavidhisāpekṣatvena sākāṅkṣatvāc ca /
vāstavena17 rūpeṇānyaparaṃ yadvākyaṃ18 śabdena
cānyārthapratipādakaṃ
talliṃ gam /
NOTES:
1. atassate guhyakāt prakāśāṃśca sarvāṃ tvadasaṃśrayān
2. bahutā
3. ^nāmovāsuri
4. bhagavadbhiḥ
5. ^prasukhairma^
6. ^syetyāto^
7. ^karosti
8. ^rvāyaryaparyālocanapāpameva
9. śāstvakaisama^
10. śakraḥ
11. ^vādatyena
12. draṣṭavyaṃ
13. ^ghonaka
14. nāpraptasya
15. prāyakaṃ
16. ^larvacipra^
17. ^vena tupeṇa
18. yadyavāṃśebde^
p. 6
vidhiniṣedhaśeṣatayā tv arthavādānāṃ1 pravṛttiḥ
na tu svārthapratipādakatayā viṣabhakṣaṇādivākyavad2
arthavādavākyānāṃ parārthatvāt svārthe3 tātparyābhāvād4
anyaparatvād vidhivihitārthastāvakatayā5 niṣiddhārthaninditṛtayā6
ca pravṛtter iti7 /
etac ca8 nipuṇataram atraiva9 navame 'dhyāye vakṣyāmaḥ /
anyac ca
jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ10 brāhmaṃ karma svabhāvajam11 /
iti brāhmaṇasyaiva bhagavān dharmaḥ12 śreyaḥsādhanam iti
darśayiṣyati13 /
yato 'dikṛtānām āryyāṇāṃ dvijātīnām eva
śrutivihitanityanaimittikakarmakṣapitakalmaṣamohabhayāyāsānām
upāsyamāna14 eṣa paramātmātigrahanaḥ saṃsāropaplavarahito
'nanto 'kṣayo 'nādir ajo 'manomayo15 nirvikalpo 'pāpaḥ
sarvalokeśa16 eka17 eva sarvaśarīrāvasthitaḥ sarvapadārthāvasthitaḥ
satatā(sā)ditavimalabhāvaḥ sarvaśaktiḥ
svaśaktivibhavajanitasakalādvaitasadrūpaḥ18 pra(tyakṣo) bhavati /
sādhanavīryāt teṣām eva19 hi
śrutismṛtyuktapraśastayamaniyamapramukhayogāṅgādisambhavād
upāsakatvena ca teṣām eva niyamāt ta eva ca20
tam ātmānaṃ paśyanti21 /
tathā cānukramaṇyādāv api22 bhagavatā vyāseno(ktam)
yat tad yativarā23 muktā24 dhyānayogabalānvitāḥ /
pratibimbam ivādarśe25 paśyanty ātmany avasthitam //
NOTES:
1. svarthavādā^
2. bivabha^
3. padārthatvāt svārtho
4. ^bhāṣād^
5. ^rthāstāṣakatayā
6. niditṛtayā
7. mavṛtteriti
8. eta ca
9. tatrevena^
10. ^māstikaṃ
11. brāhmakarmarakhabhā^
12. dharma
13. dṛśayi^
14. ^naimitrika^ .... ^mohamapāyāsānām^
15. saṃsārāyaplavarahito^ ... ^nādhirajo
16. ^nāvikalonāpāsassarva^
17. ekaeka
18. ^sakaladvaita^
19. ^vīryate^
20. ^ṣāmavaniyamāt narāvaca
21. paśyati
22. ^marāpādā^
23. yaṃ taṃ yati^
24. yuktā
25. prativindhamivādarśe
p. 7
yad akṣaraṃ vedavido1 vadanti (viśanti) yad yataro vītarāgāḥ /
ityādinā viśiṣṭajātīyāśramiviṣaye dhānenātmopalambhanam
upapannaṃ2 bhavatīti pradarśitam /
nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogam āyāsam āvṛtaḥ3 /
iti bhagavān eva śūdrāder ātmadarśanābhāvaṃ4 pratipādayiṣyati5 /
dvaipāyano 'pi6
śāntātmāno dvijaśreṣṭhāḥ7 prāpnuvanti tadakṣaram8 iti /
ataḥ śūdrader dhyānādinā9 kriyamāṇenāpi na tatprāptir bhavati10
niyamavidher bhaṃ gabhayād akhilavidyāyā11 adhikṛtānuṣṭhitāyā12
(eva) phaladātṛtvāvagamāt /
avihitena tūtkṛṣṭajātīyakarmaṇā13 yogena jñānena14 ca
śūdrādir utkarṣa15 netuṃ na śakyate /
na hi kārṣṇāyasaṃ16 bhūyo 'py analasantāpanena suvarṇatvam
āpādayituṃ śakyam17 /
kriyā hi dravyaṃ vilāpayati18 nādravyam /
vedasmṛtiliṃ gebhyaḥ19 kila brāhmaṇasyaiva mukhyayā vṛttyā
mokṣādhikāro 'vagamyate na kṣatriyavaiśyayoḥ
yogābhyāsādhikāre saty api20 /
tad uktam
bandhamokṣavyavasthityāṃ pramāṇaṃ codanā svataḥ /
vedasyānatiśaṅkyatvād anapekṣatayā tathā //
NOTES:
1. ^dhido
2. nātmoyalambha drati
3. ^samāvṛnta iti
4. śūdraderātmādarśanābhāvaṃ
5. pratiyādi^
6. dvepā
7. śreṣṭāḥ
8. ^vantihitasakṣami^
9. ^devyānāṃ di^
10. tantprāptirbha^
11. ^mavidhāyābhagamāṃyāḥ kila vidhāyā
12. ^nuṣṭitāyāḥ
13. ^svatkṛṣṭa^
14. yogajñānena
15. utkarṣa
16. kārtmāyasaṃ
17. ^pādṛṣituṃ śakya
18. vinayati
19. ^ligebhyaḥ
20. sati
p. 8
vidhir niyuṅkte 'dhikṛtam uttamaṃ1 śreyase sadā /
aśāstrīyāt phalāsaṃ gāt svayaṃ kāmī hi badhyate1 //
apunarjanmasambandho yasmāc chabdaikagocaraḥ2 // iti /
yat tu rājarṣīṇāṃ janakaśvapatipravāhaṇaprabhṛtīnāṃ
mahābhā(ra)tādau mokṣaśravaṇaṃ tat kasyāñcid viśiṣṭāyām
avasthāyāṃ pravṛttayāgatvena yajamānānāṃ tu
mantrāptasambodhāvirbhāve3 sati na sarvadā /
yāgasthānāṃ hi teṣāṃ brāhmaṇatvaṃ śrūyate / tathā ca
śatapathaśrutiḥ
sā yāṃ4 kāñcana yajate5 brahmaiva bhūtvā yajata iti /
tadvadhe ca smṛtau brahmahatyāprāyaścittam āmnātam6
yāgasthakṣatriyaṃ hantā cared brahmahaṇivratam7 iti /
evaṃ ca kṣatriyavaiśyayor api na tathā brāhmaṇena tulyatayā
mokṣe 'dhikāraḥ tasmād dvijātīnām eva8 /
yogābhyāsena tu prayatamānānām apy anadhikṛtānāṃ
śūdrādīnāṃ vidyamāne hṛdayapuṇḍarīke 'pi9
(nādhikāraḥ) tiraścām iveti / kiṃ ca yathā saura āloko
divācarāṇāṃ
eva bhūtānām ākṣaṃ10 janayati na tu rātricaraṇāṃ kauśikādīnāṃ
tulye 'pi prakāśadātṛtve tadvat /
yad ayaṃ samudāyārthaḥ11 garbhādhānādisaṃskārasaṃskṛto yo
yathāvidhyupanīto12 yathāśakticīrṇavedavratādiko
'rthāvabodhaparyantavedādhyayanasaṃskṛto gṛhād vanaṃ
vanān maunam āśramāṇāṃ samuccayam
aṅgīkṛtya vikalpe vā brahmacaryād yathāruci śānto13
NOTES:
1. vidhinniyuṅktte .... muttanyaśre .... vadhyane /
2. yasmāchabdaika^
3. sumātāptasambodhā^
4. yā
5. yajane
6. tadūdhe ca smato vrāhāhasāprāpāścittamāsnā^
7. kṣatravihutāṃ caredvahmanismṛtavratam
8. ^dhikāryaḥ .... ^tasmaṣṭvijā^
9. śūdrādināṃ vidyamānahadayapuṃḍarīketi^
10. divācarāṇāmeva bhūtānāmākoja^
11. samudrāpārthaḥ
12. pathāvidhi upa^
13. vikalpandhā brahmādharyādyathā^
p. 9
dāntaḥ1 śraddadhānaḥ so 'pavarge 'dhikārabhāk yataḥ sūtrakāraḥ

svadharmāṇāṃ vidhyarthatvaṃ na manyate3
karmaṇāṃ sahakāritvaṃ sahaiveti śruter matam /
na hy anāśramiṇo4 vedo yogyatvam iha manyate //
devopakāraḥ kartavyo5 devān bhāvayateti ha /
ataḥ
yāvajjīvaṃ prakurvīta6 svakarmāṇi yathāvidhi /
saṃskurvīta svadharmaiś ca smṛtito 'vagataṃ7 tathā //
mahāyajñaiś ca yajñaiś ca aṣṭāv ātmaguṇā8 iti
catvāriṃśat saṃskārā9 iti ca /
api (ca) saṃyatānām eva10 yajñādayaś ca śrūyate11 /
tattvaprakaraṇe12 kila
vidyayāśramiṇo yogo nānyasyeti śruter matam //
karmaṇā tasya vijñānaṃ13 tadbhāvam upanīyate14 /
paścād āpannatadbhāvo14 deham etaṃ vimuñcati16 // iti /
tathā cātra vājasaneyināṃ yajñasūtrakāraḥ
kātyāyano 'dhikāravivekam uktavān17
athāto 'dhikāraḥ (iti) /
athaśabda ānantaryārthaḥ / ataḥśabdo18 hetvarthaḥ /
yato vedādhyayanaṃ pūrvavṛttam atas tadarthajñānāvasare
prathamam adhikāro nirūpyate
kasyātrādhikāra19 iti /
adhikāraśabdasyaiva tāvat
NOTES:
1. dāśūḥ
2.śraddadhāna^
3. vidhārthatvaṃ na manyata
4. natyanāśramiṇo
5. kartarvyo
6. prakrurvīta
7. saṃskarvati svadharmāśca ... ^togataṃ
8. aṣṭau cātmaguṇāḥ
9. ^śaśca saṃskārā iti
10. iti cāpyatu sapatām
11. śrūyate
12. tatva^
13. vijñāmaṃ
14. ^tadbhāva^
15. ^tadbhāvo
16. ^meta vimuñca iti
17. kātyāyato
18. śabde
19. ^tradhikā^
p. 10
ko 'rthaḥ1 ayam ucyate
abhyupagatāgamaprāmāṇyānāṃ puruṣāṇāṃ śāstreṇa
yady asya kartavyatayā vidhīyate tatra
tasyāgamapāratantryeṇānuṣṭhānāṅgīkaraṇam2 /
tathā yac chāstreṇa3 niṣidhyate na kalañjaṃ bhakṣayet4
ityādi tatra pratiṣidhyamānakriyasya mukhyasyādhikāriṇo5
jighatsāprayuktarāganibandhanaḥ
kalañjabhakṣaṇapravṛttiniṣedhārthaḥ6
śāstrapāratantryeṇaiva7 /
akāraṇasaṅkalpa audāsīnyāśrayaṇaṃ8 cādhikāraḥ /
tad uktaṃ bhaṭṭena9
vidhinā yujyate yatra na hanyān na pibed iti /
tatraudāsīnyavastv eva pratipattāvalambane //
audāsīnyaṃ pravṛttyuparamo10 vyāpārābhāvaḥ svāmitvena
yo vyāpārasyādhikāras tasyābhāva11 ity uktaḥ /
tenaitad uktaṃ bhavati ---
idam agnihotrādi karma matsambandhitayā12 vihitam ato mama kartavyam /
idaṃ ca parahiṃsādi tathaiva niṣiddham ato na kartavyam iti
brāhmaṇādir avagacchati13 /
eṣa adhikāraśabdārtha14 iti / tad uktam ---
yatra yasyādhikāro 'sti15 nitye naimittike ca saḥ /
badhyate na hi sarvo hi16 śāstrātikramabandhanaiḥ // iti /
śāstradṛṣṭyādhikāro nirūpyata ity atra17 niyojyatvaṃ tāvad
āha18 brāhmaṇarājanyavaiśyānāṃ19 śrutiḥ20 /
tathā ca ---
NOTES:
1. kārthaḥ
2. pārataṃ jeṇānuṣṭānāṅgī^
3. yachāstreṇa
4. bhakṣayetyādi
5. ^kriyormukhasyādhikāraṇo
6. ^bhukṣaṇa ... ^dhārthaṃ
7. ^pārataṃśaiṇa^
8. saṅkalpaḍaukādāsīnyā^
9. bhaddena
10. pravṛnni upa^
11. vyāpārasyodhikāra^
12. satsambandhitayā
13. ^rivagacchatīti
14. rāṣodhi^
15. ^adhikaro^
16. ta rva nahi^
17. kātradiśyādhikāro nirūpyata ityatra
18. niyojyāstāvadā^
19. ^caiśyānāṃ
20. śruteḥ
p. 11
vasante1 brāhmaṇenādhyeyo2 grīṣmo rājanyena3 śaradi
vaiśyena iti śrutiḥ /
kiṃ ca aṅgahīnāśrotriyaṣaṇḍapatitaśūdravarjam4 ity
aṅgahīnānām andhamūkapaṅgvādīnām
ājyāvekṣaṇopasthānavacanaviṣṇukramaṇādiṣv
asāmarthyāt karmaṇi nādhikāraḥ5 /
aśrotriyasya sāṅgavedādhyayanavijñānarahitasya6
yathāvac chāstrānavabodhe mantrāṇāṃ devatādisatattvānagamād
anadhikāraḥ7 /
uktaṃ ca ---
vaidhe kṛtārthakaṃ śāstram avaidhaṃ nānuśāsti9 hi / iti /
ṣaṇḍasya10 klībasya pūrvajanmārjitaduṣṭakarmasūcakatvena11
duṣkṛtitvād anadhikāro dāyādivibhāgapratiṣedhāt tasya12
karmaṇāṃ13 ca dravyādisādhyatvād vibhavayuktasya14 putriṇa
ādhānādisaṃyogāt15 klībasyāputriṇo nādhikāraḥ16 /
tathā coktam
patitavyādhiśūdrāṇāṃ17 yāvad vacanam iṣyate18 /
adhikāro na sarvasmin namuceḥ ṣaṇḍakasya19 ca // iti /
patito brahmahādiḥ20 / tasyānadhikāro mahāpātakitvāt /
śūdrasya cānadhikāraḥ21 / kuto 'thātaḥśabdābhyāṃ
vedādhyayanānantaryadyotakābhyāṃ22 yasya vedādhyayanaṃ
tasya karmaṇy adhikāra iti jñāpitatvāt /
karmādhikṛtasya ca jñāne 'dhikāro jñānena karmaṇaḥ
samuccayanāt /
tathā coktam23 ---
NOTES:
1. vasanne
2. ^dheyo
3. rājñenyena
4. aṅgahināḥ ..... śaṃvapatita^
5. aṅgahinā^ ... mūkasantvādī^ ... vācyanivismukamaṇādiṣu
sāmarthyāt
karmaṇyannādhikāraḥ
6. ^ttryṣasyāsaṅgavevṛdhyapa^
7. mantrāṇānde^
8. vaiye kṛtārthekaṃ
9. ^vaidhanānuśāstri
10. śaṃvasya
11. ^duta karma^
12. dayādi^
13. karmaṇā
14. ^dūbhaṇyasya
15. ādānā^
16. gālīvasyāputriṇo nadhikāraḥ
17. ^vyānyaśū^
18. ^vacanāmi^
19. paṃḍatkasya
20. brahmahādi
21. cānādhikāraḥ
22. ^dhyayanānantaryadhotakābhyāṃ
23. samuścayanāt / tathā cāktam
p. 12
niḥśreyasāyādhikṛtān1 vidyā karma vyabodhayat2 /
... ... karmaśrutir evānuśāsti3 tān // iti
tasmāc chūdro yajñe 'navakḷpta iti4 tasya karmaparyudāsād5
mūrkhatvāc ca / mūrkhatvaṃ ca
tasyopanayanavedādhyayanatadarthādhigamapratiṣedhāt6 /
tathā ca gautamaḥ
śūdraś caturtho varṇa ekajātir na ca saṃskāram arhati / (iti)
tathā
athāsya7 vedam upaśṛṇvatas trapujatubhyāṃ8 śrotrapratipūraṇam
udāharaṇe jihvocchedo9 dhāraṇe hi śarīrabheda10 iti /
vaśiṣṭo 'py āha11
padyur vā eṣa śmaśānaṃ yac chūdras tasmāc chūdrasamīpe
nādhyetavyam12 iti /
na cānadhikṛtena13 kṛtaṃ karma śāstrapratyayaṃ phalaṃ
sampādayitum arhati śāstralakṣaṇatvāt
phalasambandhasyotkarṣāpakarṣayoś
ca /
uktaṃ ca
avaidhatvād anagnitvān nādhikāro 'sti14 karmasu /
śrauteṣv avaidhatāpy asya15 vedādhyayanavarjanāt //
yaḥ svādhyāyam adhīyīta kuryāt karma16 sa e(va) tat /
avaiduṣyād ataḥ śūdraḥ17 karmaṇaḥ18 paryudasyate //
NOTES:
1. niḥśrīyaṃsā^
2. vidhā ... vyaṃvodhayat
3. karmaśrūti^
4. tasmāchūdro yajñenavaklipta iti
5. ^paryadāsāt
6. ^syoyanayana^ ..... ^taddarthādigama^
7. athāsya
8. ^mupaśūṇvataratra pujatu^
9. jidvālledaḥ
10. śarora^
11. siṣṭopyāha
12. yadvadvā e^ ..... śānaṃ ya chūdrā tasmāchūdrasamīye nāchetavyam
13. cānadhikṛtena
14. avaighatvā
15. troteghavaighatā^
16. yastvādhyāyamadhīta kūryāt
17. avaiduṣādataḥ śūdro
18. karmaṇyaḥ
p. 13
kiṃ sarvebhyaḥ na /
smārtaṃ1 ca pitṛyajñādiṃ śūdraḥ kuryād yathāśrutam2 /
tad vidvattām avāptyaiva3 kathañcid dvijasaṃśrayāt //
śrautād adhikṛtānāṃ tu4 yāvadvihitasevanāt /
niṣiddhavarjanāc cāpi pāramparyeṇa sadgatiḥ5 //
hīnād dhīnāc chubhaṃ6 janma pāramparyeṇa yad abhavet7 /
anugrahaḥ sa eṣo 'sya8 puṃsaḥ śrutikṛto9 mataḥ //
tasmāc chūdrādīnāṃ10 karmaṇy anadhikārād asmin śāstre

etatpratipādite ca yogābhyāse nāsty adhikāra11 iti /
kiṃ ca
ātmābhyāso 'pi nāsyāsti12 vipraseveti hi smṛteḥ /
teṣām evānukampeti dvijāter adhikāritā //
teṣām evetiśabdena13 brāhmaṇasya stutiḥ kṛtā14 /
śūdrayonāv ahaṃāta ityādi bahu dṛśyate //
evamādi bahuvākyajātaṃ15 bhārate tatra tatra dṛśyate
granthagauravabhayāt tu na likhyata16 iti /
uktaṃ ca
adhikāry eva śāstrārthaṃ17 śaktaḥ sādhayituṃ yataḥ /
tatsiddhāv aprabhutvaṃ hi jñātātrānadhikāritā // iti18 /
NOTES:
1. smārthaṃ
2. kūryāprathā^
3. tadvadvattā^
4. śrautānādhi^
5. ^cāpi pārasparyeṇa sadūtiḥ
6. hīnādvīnāchubhaṃ
7. ^pāryeṇa padavet
8. anugrahassassa eṣosya
9. śrūti
10. ^smāchūdrādīnākarmaṇyanādhi^
11. nāssadhikāraḥ
12. nāssasti
13. ^kāritātomīticāpiśabdena^
14. stutikṛtā
15. ^vākajātaṃ
16. bhayālurna likhyata
17. śakraḥ
18. ^kāreteti
p. 14
itthaṃ śūdrāder mokṣābhāvād dharmārthakāmalakṣaṇe1 trivarge
ca puruṣārthe sati hīnādhikārād gītāśāstrādes tenādhyayanādi2
na kartavyam / yasmād yo yatrānadhikṛtaḥ sa tadiṣṭabuddhyāpi3
(anutiṣṭhan) na kevalaṃ tatphalaṃ na prāpnoti yāvad apareṇa
pratyavāyenāpi yujyate /
yathā rājādinā yaḥ kutracid apy aniyuktaḥ puruṣaḥ sa
tadīyagrāmādau svātantryeṇa4 grāmavyāpārādi kurvaṃs tasmād
rājādeḥ5 śarīradhanadaṇḍādilakṣaṇaṃ6 pratyavāyaṃ7 prāpnoti
tathā śāstre 'pi yo yatrānadhikṛtas tadiṣṭārtham api8 kurvan
pratyavaiti / yathā ca ślaiṣmikahitam auṣadhaṃ bhakṣayann
ārogyārthaṃ
paittiko nairujyaṃ na labhate pratyuta9 rogaprakopeṇa pīḍyate
evam ihāpi boddhavyam10 /
uktaṃ ca
paryudasto hi yo yasmāc chāstrīyād api karmaṇaḥ /
sa tatrānadhikārī11 syād dānādau dīkṣito yathā12 //
evaṃ cādhikṛtenānuṣṭhitaṃ13 karma phalasādhakaṃ na
svabuddhyaivānadhikṛteneti14 śāstraniyamaḥ /
etac ca bhagavān eva vakṣyati
yaḥ śāstravidhim utsṛjya15 vartate kāmakārataḥ /
na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ16 gatim //
1. ^kṣāvaddharmārthakāmā^
2. ^hānadhikārādrotāsāstrāde^
3. ^ssatadaṣṭavuḍryāpi
4. puruṣassa tadīpagrāmodakhātantryeṇa
5. rājñādeḥ
6. ghanadañjādi^
7. pratyavāyuṃ
8. kṛtastadṛṣṭārthamapi
9. ślauṃ jikahitamauṣadhaṃ yaitikaṃ auṣadhavupi bhakṣayan pratyuta
10. prakopena pīḍryata yavamihāpi vobhdavyam
11. tatrānadhikārī
12. ^dvānādaukṣito
13. ^nuṣṭitaṃ
14. ^sādhakalasvavuḍrauvā^
15. matsṛjya
16. parā^
p. 15
yataḥ
pratiṣedham atikramya pratyaveyāt kṛtān naraḥ1
tasmāt tasyānatikrāntau nityaṃ2 yuktataro bhavet // iti /
yataḥ kila sarveṇa
puruṣeṇāvihitānuṣṭhānapratiṣiddhasevananimittajanitapāpahetukavividhanarakarauravāsipatravanakrakacacchedanaśvaśṛgālādikṛmikīṭabhakṣaṇavedanāpūyaśoṇitakardamamajjanādiyāmyayātanāśatādyanarthasaṅkaṭādisantrāsāc
charaṇaiṣiṇā3
sthāvarakīṭapataṅgādiyonisahasrāvartabhramaṇasadyomaraṇajarāvyādhikṣutpipāsābandhanāṅgacchedādiduḥkhabhayocchedakāri4
śāstrīyaṃ karmānuṣṭhīyate5 /
tat punar utkṛṣṭaṃ karma niṣiddhatvād viruddhaṃ6
sadgatānugatikatvenādṛṣṭabuddhyānuṣṭhīyamānam
apy avihitatvenāśāstrīyatvān na7 kevalaṃ
niṣphalaṃ bhavati yāvat pratyutānadhikṛtatvena8 pratyavāyakaratvāt
paraloke9 bahuvidhanarakapātādyupadravavṛndotpādakam iti10
jñātvā śūdrādinā naivātra nityam ātmā11 kṣapaṇīyaḥ /
tathā cehaiva12 vakṣyati
varaṃ svadharmo viguṇaḥ13 paradharmāt svanuṣṭhitāt /
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhyāvahaḥ14 //
varaṃ śreyan / darśayati ca manur api
paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ /
NOTES:
1. pratyaveyālurānnaraḥ
2. vityaṃ
3. vihitanuṣṭānapratiṣedha .... heluka .... rauravāsiyatra ....
cacheranaśvasṛgālādikrimi .... śoṇitakarmamamajanādi ....
śatādhanarthasaṅkaṭāmīvasantrāsa^
4. ^sthāvaraskīṭa .... bhramaṇāghadvo ....
kṣtvātpipāsāvandhanāṃ gachedadiḍuḥkhabhaya^
5. karmānuṣṭoṣate
6. ^punarutkaṣṭakarma nisiddhatvād^
7. saitānugatikatvenādṛṣṭavudbhyānuṣṭīyamānamapyavihitatvaṃ
nāśāstrīyatvānna^
8. pratyutānudhikṛtvena
9. ^karatvānpara^
10. ^pātadvupadrava^
11. nevātranittamātmā
12. tathārcehaiva
13. varaṃ śreṣān svadharmo
14. bhayāvadbādaryāti
p. 16
śūdrajātito 'pi bhraṣṭas tiryagādijātiṃ prāpnotīti vākyārthaḥ1 /
vede mantreṣu gṛhyeṣu2 śrutismṛtiniṣedhataḥ /
nādhikāro 'sti śūdrasya purāṇādiṣu3 bhārata //
brāhmaṇaṃ tu puraskṛtya4 śṛṇvataḥ phalam īritam /
striyo vaiśyās tathā śūdrāḥ śuddhāḥ sukham avapnuyuḥ5 // iti /
yataḥ
tiryagbhyaḥ6 puruṣāḥ śreṣṭhāḥ7 kāryākāryavivekataḥ8 /
tantrādhikārāt tebhyo 'pi9 dvijā vedādhikārataḥ //
adhikā(rā)t pravacane tebhyaḥ śreṣṭhā dvijottamāḥ /
śrutyā smṛtyādhikārārthaṃ śraiṣṭyam eṣāṃ prakāśate10 // iti /
tathā ca manuḥ
brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate /
īśvaraḥ11 sarvabhūtānāṃ dharmako(śa)sya guptaye //
tad evam uktasambandhābhidheyaprayojanaṃ12
pratipāditādhikāraviśeṣam
etacchāstraṃ vyākhyātuṃ13 śrotuṃ ca14 yogyam iti /
ato 'sya vyākhyānam ārabhyate15 /
anekaiś ca vyākhyātṛbhiḥ svapakṣanikṣiptadṛṣṭibhir
itas tataḥ16 kṛṣyamāṇam anavasthām āpadyamānaṃ gītāśāstram
apavargaprāptyupadeśamahāprayojanam17 /
(ataḥ) bhagavato 'bhiprete sanmārge sthāpayitum ayaṃ yatnaḥ kriyate18 /
NOTES:
1. śūdratā tito .... jāniṃ prāpnotīti taddarthaṃ vākyārthaḥ
2. gṛhe ca
3. puraṇādiṣu
4. puraskatya
5. śūdrassukhamavāpnuyāt
6. ṣatasti^
7. śreṣṭāḥ
8. kāryākarya^
9. tatrādhi^
10. śreṣṭhyameṣya pṛtkāśate
11. īśvaraḥ
12 tadevamukta^
13. viśeṣayaṃ śāstraṃ vyākhyātaṃ
14. śrotu ca
15. yogyamityetosya vyākhyākhyāna^
16. ^ritastanaḥ
17. ^mānnaṃ ... prāpnupadeśān^
18. yatvātkriyate
p. 17
nanv itihāsapurāṇānāṃ pauruṣeyatvād apavargaprāptilakṣaṇe
'tīndriyārthe1 na svataḥ prāmāṇyaṃ sambhavati /
satyam etat /
kiṃ tu mantrārthavādās teṣāṃ2 mūlam iti nyāyavidbhiḥ sthāpitam3 /
atas tetra4 mūlaṃ syuḥ
dharmāṇāṃ5 viprakīrṇānāṃ vedajñātṛprayatnataḥ /
kṛtaṃ saṃharaṇaṃ6 sākṣād dharmāvagatihetukam //
vaidikānāṃ (hi) śabdānāṃ prasthānāt tu vilakṣaṇam /
smṛtīnāṃ racaneyaṃ7 hi puṃpraṇītā vilakṣaṇā8 //
bhagavadvyāsādismaraṇaṃ9 ca svataḥ prāmaṇam eva /
te hi sākṣātkṛtadharmatvāt karatalagatāmalakavat sakalaṃ vedārthaṃ
pratyakṣeṇaiva paśyanti10 /
tad uktam sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvur iti /
na hy asmadādivad vyāsādayo 'tīndriyam arthaṃ na paśyantīti vaktuṃ
śa(kyam11) /
vidhūta(ka)lmaṣatvād īśvarānugrahād vedārthasya12 vopanibandhanāc ca
sambhavaty evatīndriyārthadarśanaṃ13 teṣām ity adoṣaḥ /

itthaṃ sthite 'rjunasya jñānakarmopadeśaprasaṅgam avatārayituṃ
prastutakathāsamāptau kāryāntaraṃ jijñāsur dhṛtarāṣṭraḥ14
punaḥ sañjayaṃ pṛcchaṃs tāvad āha15
dharmakṣetre kurukṣetre sarvakṣtrasamāgame /
māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata sañjaya

he sañjaya kurukṣetrākhye deśe dharmaprasavahetutvād dharmasya
NOTES:
1. pauruṣeyadvād ... lakṣaṇetīndriyārthe
2. ^vādaste^
3. nyāyavimdisathāpitam
4. tatra
5. dhamāṇāṃ
6. vedādātṛtyapatnataḥ .... haṇa
7. vilakṣaṇārthaṃ smṛtīnāṃ racanīyaṃ
8. vikalṣaṇāt
9. vāsadismaṇaṃ
10. paśyati
11. ^vadyāsādayotīndriyamarthaṃ .... naśa
12. ^diśvarānugrahād
13. vopanīvandhanāśca sabhavetyevātidriyātha^
14. samāpto .... jitāsurdhṛta^
15. sayayaṃpṛstāvadādāvahe
p. 18
kṣetre sthāne sarvakṣatrasamāgame sannidhāne sati
matsanbandhinas tanayāḥ pāṇḍuputrāś ca kim akurvata kim
anuṣṭhitavanta
iti /
pūrvaṃ1 rājaṛṣiṇā tapasyatā tatra dharmaḥ kilopta iti
kurukṣetrasya dharmakṣetratvam2 / atra kurutāto dharmaṃ3 kṣipraṃ
trāṇo bhaviṣyatīti kurukṣetrasya kurukṣetratvam ity āhuḥ
paurāṇikāḥ // 1 //
evaṃ pṛṣṭaḥ sañjaya4 uvāca
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ5 duryodhanas tadā /
ācāryam upasaṅgamya rājā vacanam abravīt

pāṇḍavasainyaṃ vyūḍhaṃ śāstradṛṣṭyā kṛtavinyāsaviśeṣaṃ6
dṛṣṭvaiva7 tasmiṃ kāle duryodhano droṇam upasaṅgamya gauravāt
tatsamīpaṃ8 prāpya vakṣyamāṇaṃ9
viśiṣṭapadakriyāparikalpitarūpaṃ10
vākyam uktavān // 2 //
tadāha
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ11 camūm /
vyūḍhāṃ12 drapadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā

he ācārya pāṇḍuputrasambandhinīṃ13 camūṃ mahatīṃ14
senām aṅgabāhulyād vistīrṇāṃ15 dhṛṣṭadyumnena
vyūhavidhānakuśalena16 ca vyūḍhāṃ kṛtacaranāviśeṣāṃ
(paśya) /
yo hi bhavacchiṣyo buddhimāṃś ca so 'vaśyam17
NOTES:
1. pūrva
2. kurukṣatrasya dharmakṣatratvam
3. ataś ca kurutātra dharma
4. pṛṣṭaṃ ssañjaya^
5. vyuḍaṃ
6. ^sainye vyuvaṃ śāstradṛkṣmākṛta^
7. dṛṣṭaiva
8. gauravātnatsamīpa
9. vakṣyamāṇa
10. ^rupaṃ
11. pāṃḍatrāṇāṃ ........ mahatī
12. vyūḍhān
13. ^sambandhinī
14. mahantī
15. byahulyā hi stīrṇāṃ
16. byūha^
17. padapayo hi bhavaṣyo vuddhimāṃśca sovasyamāmratimāṃ
vyūharavanāṃ karotyataḥ
p. 19
apratimāṃ vyūharacanāṃ karoti /
ataḥ pratividhānaparo1 bhavetyāśayaḥ // 3 //
kiṃ ca
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi /
yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ2

atra asyāṃ senāyām amī3 śūrā bhayaviṣādān abhijāḥ4 /
tathā maheṣvāsāḥ5 /
iṣavaḥ śarā asyante kṣipyante6 yais ta iṣvāsāḥ koḍaṇḍāḥ7
mahānto bṛhantaḥ sudṛḍhāḥ parair abhedyā
iṣvāsā dhanūṃṣi yeṣāṃ te maheṣvāsāḥ /
atha vā yuddha iṣūn asyantītīṣvāsā dhānuṣkāḥ
(yuddha)karmaparāḥ8 /
ta eva ca divyāḥ prabhāvattvād dhanur vedakṛtābhiyogatvād
anekasaṅgrāmalabdhavijayatvāc ca9 /
mahānta uttamāḥ praśastāḥ /
tathā yudhi yuddhe bhīmārjunābhyāṃ yoddhṛtvena10 samās tulyāḥ /
ke ta ity āha yuyudhānaḥ sātyakiḥ virāṭo11 drupadaś ca mahārathaḥ /
mahān preraṇāvaraṇayuddhāpasāraṇāvakāśādidharmayogāt12
praśasto ratho yasyāsau mahārathaḥ // 4 //
kiṃ ca
dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ13 kāśirājaś ca vīryavān /
purujit kuntibhojaś ca14 śaibyaś ca narapuṅgavaḥ

1. ^vicāna^
2. mahārarthaḥ
3. senāyāsamī^
4. mayaviṣāda^
5. maheṣāsāḥ
6. arayante kṣipyate
7. ṣaiste draghāsāḥ kodaṃḍāḥ
8. mahānto vṛhantaḥ sudavāḥ paraisamedhā^ dhanuṣi .... te tathā
yuddhādraṣṭūnasyantītīṣvāsā dhānukāḥ karmaraparā
9. prabhāvatvā .... dekasaṃ^
10. yoddhatvena
11. yuyudhānastātyakirvirāṭo^
12. mahānpraraṇāvaraṇā yuddhāpasārāvakāśādidharmayogāt
13. cekitān
14. kuntibhojaiśca
p. 20
iha sañjñāmātrapradhānā amī śabdā nigadavyākhyā(tāḥ)1 /
(tāḥ) ato na vyākhyāyogyāḥ /
yeṣāṃ tv arthānugame viśeṣa upalabhyate te leśato vyākhyāyante2 /
kāśīnāṃ rājā (vīryavān) utsāhaśaktyupetaḥ6 /
puru bahu jayatīti purujit / kuntayo janapadāḥ teṣāṃ vāsī4
(kuntibhojaḥ) / śivayo janapadās teṣāṃ rājā5 (śaibyaḥ) /
sa ca śauryādyuttamaguṇayogān narapuṅgavaḥ puruṣaśreṣṭhaḥ6 // 5 //
tathā
yudhāmanyuś ca7 vikrānta uttamaujāś ca vīryavān /
saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ

vikrānto vīryavān subhadrāsūnur abhimanyuḥ8 // 6 //9
evaṃ pāṇḍavānīke pradhānanāyakanirddeśaṃ10 kṛtvā svānīke
pradhānanāyakān darśayann āha11
asmākaṃ tu12 viśiṣṭā ye tān nibodha13 dvijottama /
nāyakān mama sainyasya14 sañjñāarthaṃ tān bravīmi te15

asmākaṃ ye viśiṣṭāḥ kulaśauryādibhiḥ16 pradhānās tān
sañjñārthaṃ bravīmi17 /
sañjñānaṃ sañjñā / tuśabdaḥ18 pūrvebhyo
viśeṣāvadyotanaḥ19 /
yuyudhānādayo varākā yuṣmākaṃ purato 'kiñcitkarā20 ity arthaḥ // 7
//21
NOTES:
1. śabdā .... vyakhya
2. eṣāṃ tvārhānunamaḥ kaścidulabhyate .... vyākhyāyate
3. utsāhaśatsupetaḥ
4. janapadastamājas vāmī
5. janapadaistasya rājā
6. sauryadu ... yogānnapugava puruṣaśreṣṭhaḥ
7. vudhānyuśca
8. ^sūnubhimanyuḥ
9. aṅkoyam darśayannāha asmātparaḥ vidyate
10. ^nideśaṃ
11. svākhāneke pradhānāndarśayannāha
12. lu
13. nivodha
14. maṃ daunyasya
15. sañjñārthaṃ tān
16. cauryādibhiḥ
17. bravimi
18. sañjñā na sañjñā tu śabdaḥ
19. viśeṣāvaṣvotnā
20. kiṃ titkarā ity arthaḥ
21. aṅkoyaṃ parigaṇayannāha asmātparosti
p. 21
tāś ca parigaṇayann āha
bhavān1 bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaḥ śalyo jayadrathaḥ3 /
aśvatthāmā4 vikarṇaś ca saumadattiś ca5 vīryavān

na kevalam ete yāvat
anye 'pi bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ6 /
nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ7

nānāprakārāṇi cakrāsimuśalagadāprabhṛtīni (śastrāṇi)
praha(ra)ṇāni yeṣāṃ te tathā /
nānāvidhagajarathāśvādiyuddhakriyāsu paṇḍitā matkārye ca
tyaktajīvitā. santy evānye // 9 //8
evam ubhayasainyanāyakanirdeśaṃ kṛtvā sārāsāratāṃ
nirūpayann āha
aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam /
paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam

asmākaṃ yathānirdiṣṭasaṃhatānāṃ10 tatpāṇḍavabalam
aparyāptam asamartham abhibhavitum yato bhīmābhirakṣitam
bhīmasenena pradhānabhūtena guptam /
sa ca (bhīmo) bhīṣmāpekṣayā kiñcin nyūnatara ity abhiprāyaḥ11 /
idaṃ tv asmākaṃ balam eteṣāṃ pāṇḍavānāṃ paryāptam
abhibhavāya vināśane samartham ity arthaḥ12 yato bhīṣmābhirakṣitam13
/
bhīṣmas tv anekaśastrāstrapārago nirjitānekamahāsamara ityāśayaḥ14
//
10 //15
1. mavān
2. kaṇaśca
3. jayadrathaḥ
4. aśvasyāmā
5. saumardanniśca
6. śūrādarthe tyaktā jīvitāḥ
7. viśāradāḥ
8. aṅkoyam nirūpayannāha asmāt parosti
9. valaṃ
10. ^sahitānāṃ
11. kiñcintyūnatara iti ābhiprāyaḥ
12. pāṇḍavāmāṃ paryāsamābhibhavāya vināśane sarmarthamity arthaḥ
13. ^rakṣitaṃ
14. bhīṣmosvanekaśāstrāśsrapāragonekanirjitamahāsamara ityāśayaḥ
15. aṅkoyam āha asmāt parosti
p. 22
pradhānanirdeśaparyojanam āha
anyeṣu tu sarveṣu yathābhāgam avasthitā(ḥ) /
bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi

hi yasmād evambhūtena bhīṣmeṇābhirakṣitam asmākaṃ balaṃ
pāṇḍavānāṃ parābhave paryāptam /
tato 'yaneṣu sarveṣu rathamārgarathyāsu sarvāsu
yathābhāgam /
yo yo bhāgo yathābhāgam /
yo yasyātmīyo bhago 'ṃśaḥ (sa tena) rakṣyaḥ1 /
tatra avasthitāḥ santo bhavanto bhīṣmam evābhirakṣantv2 iti
tasmin nāyake3 sarvato gupte balaṃ parabalapraṇāśane4 kṣamaṃ
bhavatītyāśayaḥ / yady asminn iti5 (?) ayanaṃ kakṣyādi // 11 //
idānīṃ6 kāryāntaram upakṣipati sañjayaḥ7
tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ /
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ8 dadhmau pratāpavān

tasya prakrāntasya balasya duryodhanasya vā9 harṣam utpādayan
bhīṣmaḥ kurūṇāṃ tatkālajānāṃ pūrvavayāḥ
siṃhanādam ucchair vinadya10 tataḥ śaṅkhaṃ dadhmau /
siṃhasya iva nādaḥ siṃhanādaḥ taṃ vinadya /
sāmānyanader viśeṣanadiḥ11 karma / siṃhanādaṃ kṛtvety arthaḥ // 12
//
tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ12 /
sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat

anantaraṃ śaṅkhādayaḥ sahasaivāvicāritaniyantraṇam eva
abhyahanyanta13 tāḍitāḥ /
sa ca vāditrasaṅghātajaḥ śabdas tumulo mahān
NOTES:
1. yasyātmīyoṃso bhāgo rakṣyaḥ
2. bhoṣmame^
3. ttasminnāyake
4. ^praddarśane
5. yatyasmimniti
6. idānnī
7. kāryātaramupāṅkṣipati saṃyayaḥ
8. vinadyoścaiḥ saṅkhān
9. calasya duryodhanasyā vā
10. kuruṇāṃ .... siṃhanādasuścaurvitaghaṃ
11. samānya^
12. paṇavānaka^
13. śaṅkhāyāḥ sahasaivādhicāritaṃ niryatraṇamevābhyahanyata
p. 23
avibhāvyamānāvayavavivekaḥ
śrotṛhṛdayadāraṇo 'bhavat1 / bheryaḥ kātvāḥ (?)
ānakastamisvā (?) gomukho 'nalambakaḥ2 (?) // 13 //
tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau /
mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ

mādhavapāṇdavau divyaikarathārūḍhāvacintyaprabhāvau
śaṅkhāvatyarthaṃ5 dhmātavantau // 14 //
atha pradhānaśaṅkhanāmanirddeśam āha6
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ /
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ7

anantavijayaṃ rājā kuntīputro8 yudhiṣṭhiraḥ /
nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau

pauṇḍraṃ (puṇḍra)deśajaṃ vipulaṃ vṛkodaro dīptāgnyudaro9
bhīmakarmā bakahiḍimbādirākṣasavidāraṇādīni bhīṣaṇāni
karmāṇi yasya (saḥ) / kuntīputragrahaṇaṃ praśaṃsārtham /
pitur asaṃvijñāne mātrā vyavadeśo yady api kutsā10 rādhāsutasyeva
tasya punaḥ saṃvijñāne praśaṃsaiva11 dharmaputratvād
yudhiṣṭhirasya12 //13 //
kiṃ ca tathā
kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ /
dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ

1. mahānavibhāvyamāmāvayavavivekaḥ śrottrtṛdayāruṇobhavat
2. gomukhonalavaṅkaḥ
3. śveteha^
4. pāṃḍavāścaiva
5. diyyaikaratharuṭāvacintyaprabhāvau śaṃvyau^
6. ^nāmunirdeśa^
7. karmārvṛkodaraḥ
8. kutīputra
9. dīptāgyadaraḥ
10. yatyukutsā
11. savijñāne praśaṃseva
12. dharmaputrātvāghradhiṣṭirasya
p. 24
pāñcālaś ca1 maheṣvāso draupadeyāś ca pañca ye /
saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak (pṛthak)

sātyakiś cāparājito yuddheṣv iti vijñeyam // 18 //
kiṃ ca
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ3 hṛdayāni vyadārayat4 /
nabhaś ca pṛthivīṃ5 caiva tumulo vyanunādayat

yathoktaśaṅkhaghoṣas tumulo6 duryodhanādīnāṃ hṛdayāny abhinad7
bhinnavān / yato nabhaś ca pṛthivīṃ caiva8 sakalam iva
vyanunādayat pratiśabddayuktam akārayat vyanunadanaṃ prayuktavān /
vyanunādayad ity atra vyatyaye 'nāḍabhāvaḥ9 /
ihasthānam apadānāṃ10 nirvacanaṃ granthagauravabhayān na11 kṛtam /
yeṣāṃ ca śabdānām iha lakṣaṇānugamo na dṛśyate teṣāṃ virodho
nodbhāvanīyaḥ /
yataḥ paramarṣiṇā dvaipāyanenaivoktam alaṅkṛtaṃ śubhaiḥ śabdair
iti / atas tad āgamād evāvagamyate śubhaśabdatve12 vyākaraṇānāṃ
bahutve ca kathaṃ pāṇinīyena kevalena virodha udbhāvayituṃ yuktaḥ13 /
itihāsādīnāṃ vaidikārthapratipādanāc chandastulyatvam14 /
tathā cānenaivoktam15 idaṃ hi devasammitam16 pavitram idam uttamam iti
kārṣṇavedam idaṃ puṇyam iti17 / tathā anyatrāpi coktam
NOTES:
1. yācālyaśca
2. pṛthak
3. dhātarāṣṭrāṇāṃ
4. vyadārayan
5. pṛthivī
6. kṣayathokta^
7. hṛdayānyabhinadbhinna
8. pṛthivī caiva
9. vyanunadanaḥ prayuktavāniveti vyatyayenānubhāvaḥ
10. ihadhanāma^
11. gratha^
12. brubhaiḥ śabdairitistadāgamādevāvagate
13. virodharudbhāvayitu yukta
14. itihāsādānāṃ vedikārtha^
15. cānenevoktam
16. vedesāmitaṃ
17. kārkṣmavedami^
p. 25
vedābhedaṃ bhāratasyāvalokya
vyāso vākyair aśvinoḥ stotram ādau /
samyakkṛtvā vaidikair lakṣaṇoktīr1
bhūyo bhūyas tāḥ kariṣyaty atra śeṣāḥ2 // 19 //
anyad api kāryāntaram upakṣipann āha
atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ /
pravṛtte3 śastrasampāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate4 /
atha śaṅkhaghoṣād anantaram arjuno duryodhanādīn5
(vyavasthitān) vividhenākāreṇa6 yathāvibhavam avasthitān
dṛṣṭvā śastrāṇāṃ sampāte pravṛtte dhanur utkṣipya
sāvadhāno hṛṣīkeśam idaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyam āha /
hṛṣīka(m) itīndriyagrāmākhyā tadīśaṃ7 hṛṣīkeśam iti /
he mahīpata iti dhṛtarāṣṭrodbodhanaṃ sañjayena8 // 20 //9
kiṃ tad vākyam ity āha
ubhayoḥ senayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta

yāvad etān nirīkṣe 'haṃ10 yoddhukāmān avasthitān11 /
kair mayā12 saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame13

madhye rathasthāpanād yuyutsāsaṃśayo 'numīyate14 pārthasya /
taṃ ca prakaṭayiṣyati / kimarthaṃ (senayor madhye) rathasthāpanam iti
ced ata āha yāvad i(ti) / yāvad ity anena kāryaśeṣaṃ sūcayati15
NOTES:
1. ^kalakṣaṇoktīr^
2. ^ṣyatraśeṣaḥ
3. vṛ.vṛtte
4. hapīkeśaṃ ... pahīpate
5. śaṅkhaghoṣādaṃ naramarjuno / duryodhanādin
6. vividhanekākāraṃ
7. tadīsaṃ
8. dhṛtarāṣṭraddhanaṃ sajayena
9. //20// iti nāsti
10. niroṣke
11. yoddhakapnāna^
12. kaipnayā
13. asminnaṇasapnudyame
14. yuthutsātsaṃ^
15. sucayati
p. 26
raṇasamudyame yuddhodyoge1 kaiḥ saha mayā yoddhavyam iti2
yoddhukāmān avasthitān dṛṣṭvā tato yathābhipretam
ācariṣyāmītyāśayaḥ4 // 22 //
sañjaya uvāca
evam ukto hṛṣīkeśo5 guḍākeśena bhārata /
ubhayoḥ senayor madhye sthāpayitvā rathottaram

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām6 /
uvāca pārtha paśyaitān7 samavetān kurūn iti8

guḍākā nidrā tadīśena jitanidreṇārjunenaivam ukto9
bhagavān ubhayoḥ senayor madhye rathaṃ sthāpayitvovāca /
kathaṃ sthāpayitvety āha bhīṣmadroṇapramukhataḥ10
tayoḥ sammukham / ādyāditvāt (sārvavibhaktikaḥ) tasiḥ11 /
sarveṣāṃ ca12 rājñāṃ sammukham /
kim uvācety āha he pārtha /
paśyaitān ekatra samavāyaṃ gatān kurūn iti13 /
bhīṣmadroṇābhimukhe14 rathasthāpanābhiprāyaṃ bhagavān āha
yata15 pitāmahagurūn16 prati kadācid asyāyuyutsā syāt tad enaṃ
jñānopadeśena17 pravartayiṣyāmīti18 // 24 //
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha19 pitāmahān /
ācāryān mātulān bhrātṝn20 putrān pautrān sakhīṃs tathā21

śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api22 /
NOTES:
1. pudhvodyoge
2. yoddharvyāmiti
3. yoddhakāmān
4. yathāhipretam^
5. nṛṣīkeśo
6. ^madikṣitām
7. paśyaivān
8. ^nukuruniti
9. jitanidrenā^
10. prapnukhatas^
11. ityādhoditvā tusiḥ
12. cā
13. kuruni^
14. -bhimukharatha^
15. bhagavat āhuryat
16. ^gurun
17. kadācidasthāyutsā syāttarānaṃ jñānopadeśena
18. pravartayiṣyāmiti
19. ttatrāpaśyānsthitān pārthaḥ pitūnatha
20. bhrāttūn
21. sakhaṃstathā
22. ^suhṛdaścaiva senayauru^
p. 27
tatra ubhayoḥ senayor madhye pārthaḥ pitrādīn apaśyat /
pitṝn pāṇḍudhṛtarāṣṭrabhrātṝn1 kenāpi vānyena2
(sambandhena) tatsthānīyān pitāmahān
bhīṣmabāhulīkasomadattaprabhṛtīṃs
tatsthānīyān3 vā mātulān śalyaśakunyādīṃś ca4
tathaivobhayoḥ senayor anyān svajanān bhrātṝṃ tattulyān sutān
pautrān (apaśyat)5 // 26 //
tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān

kṛpayā parayāviṣṭaḥ6 sīdamānābravīd idam /
tān sarvān bandhūn iti7 samīkṣya na kaścid atra paraḥ sarva eva
svajanā ity evaṃ vicārya katham ete mārayituṃ yuvatā iti
prakṛṣṭayā karuṇayā vaśīkṛtaḥ /
tata eva sīdamāno 'vasādaṃ gacchan yuddhodyamaṃ8
jahad idam abravīd iti / vyatyayenātrātmanepadam9 // 27 //
kiṃ tad ity āha
dṛṣṭvemān svajananān kṛṣṇa yuyutsūn10 samavasthitān

sīdanti mama gātrāṇi11 mukhaṃ ca pariśuṣyati /
vepathuś ca śarīraṃ me romaharṣaś ca jāyate

saṃsate gāṇḍivaṃ12 hastāt tvak caiva13 paridahyate /
na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ

he kṛṣṇa imān14 svān janān15 yuyutsūn16 samavāyenāvasthitān
dṛṣṭvā me aṅgāni yoddhuṃ necchanti17 /
vepathuḥ kampo
NOTES:
1. pitrūn pāndudhṛtarāṣṭrabhrātrūn
2. vātanyena
3. vāhika .... tatsthānīmānvā
4. śakutyāndīśca
5. senayorabhyatulyasvājanyātutaḥ // 26 //
6. parayāṣṭiṣṭaḥ
7. tātsarvān vandhūnīti
8. gachatyudbhādyamaṃ
9. cyatyayena
10. kṛkṣmayuyutsun
11. gātrāraṇi
12. gāṃḍiva
13. tvatkaiva
14. kṛnemān
15. svājanān
16. yuyutṛn
17. yāddhaṃ nodyacchanti
p. 28
romaharṣaś ca ūrddhvaromatā1 (gāṇḍīvaṃ)
saṃsate 'dhaḥpatati /
tvak śarīraṃ carma2 śokāgninā dahyate3 /
mumūrṣūṃ dṛṣṭvā4 kṛpayā tathābhūtaḥ
san iti5 / atra ca bhinnakartṛkatā6 pūrvoktanyāyān na7
codanīyā / yad vā darśanakriyāyā arjunaḥ kartā gātrādisādanādau
ca vāstavena dharmeṇārjuna eva / na hy arjunavyatirekeṇānyad
gātrādy asti8 /
ivaśabdas tūpamārtho9 bhedabuddhiṃ janayatīti /
api ca kṛpāvaśāt prayatnaśaithilye saty avaṣṭambhaṃ10 dhārayituṃ
na śaknomi / duḥkhaprakarṣāc ca cakrārūḍham iva11 me mano bhramaty
anavasthitatvād bhramatīvety uktam12 // 29 //
kiṃ ca
nimittāni13 ca paśyāmi viparītāni keśava /
na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave

nimittāni yāni jayasūcakāni utsāhādīnīṣyante14 /
tāni viparītāni15 anukūlāni paśyāmi /
yad vā gātrāvasādādīni nimittāni paśyāmi / na cāhave
bandhuvargaṃ16 hatvopakāram anupaśyāmi // 30 //
tatraitat syāt yady uddhyatāṃ pāṇḍavānāṃ vijaye sati
rājyādilābhalakṣaṇasya śreyasaḥ sambhāvanāstīti tad āha17 ---
NOTES:
1. romaharṣa kurdhvaṃromatā
2. ^ttvacchārīraṃ carmā
3. datyete
4. ^dṛṣṭā
5. bhūtasmayanna iti
6. bhinta^
7. pūrvonṅkyāpanna codanīyā
8. ^vyatireṇānyadbhātrādyasti
9. iti śabdastvapamārthā
10. avaṣṭhambha
11. śaṅkomi dukhaprakarṣāśca cakrāruṭhabhiva
12. ^sthitatvādbhumatīvetyuṅkama
13. nimintāni
14. ^sūcakānyutsāhāśīnīṣyante
15. viparotāni
16. va cāhave vandhuvaṃrga
17. tatratetatsyācchakravāpaṣṭataḥ pāṃḍavānāmityādi
śrayalakṣaṇaṃ
śreyostītyata āha 30/
śaktatvādyuddhyatāṃ pāṇḍavānāmamitravijayalakṣaṇaṃ śreyostītyata
āha iti vā pāṭhaḥ
p. 29
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa1 na ca rājyaṃ sukhāni ca /
kin no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā

sāmpratam eva mriyate2 bandhuvargas tato jayam api na kāṅkṣe
nābhilaṣāmi3 / athocyate --- jaye sati rājyaṃ labhyata iti cet tan na4
/
na ca rājyaṃ kāṅkṣe / rājye hi sati sukhāni bhavantīti cet tan na5 /
na ca sukhāni kāṅkṣe /
kasmād ity āha --- he govinda (rā)jyena bhogaiḥ sukhādibhir vā
kiṃ naḥ6 kṛtyam / sarvaṃ vā rājyabhogādikaṃ yaj jīvitopakaraṇaṃ7
tenāpi kiṃ prayojanam iti // 31 //
na tv eṣa puruṣārthāṃ yad ātmambharitvam /
kiṃ tarhi / sarvaṃ8 (hi) jīvitaṃ rājyādi (vā) gurupitrādyartham
iṣyata
ity āha9 ---
yeṣāṃ arthe kāṅkṣitaṃ10 no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca /
ta eveme sthitā yoddhuṃ prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān

yeṣāṃ gurvādīnāṃ kṛte rājyādy asmābhiḥ kāṅkṣitaṃ ta eva
me gurvādayaḥ sudustyajān12 prāṇāṃs tyaktvā13 no 'smākaṃ
purato yoddhuṃ14 sthitāḥ / tat ko nāma buddhipūrvakārī
niṣprayojanaṃ
rājyādi priyaṃ kuryān na gurvādīn15 // 32 //
tān eva darśayati
ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ /
bhātulāḥ (śva)śurāḥ pautrāḥ śyālāḥ16 sambandhinas tathā

NOTES:
1. kṛṣma
2. sāmnpatameva bhnipate
3. nābhilaṣyābhi
4. labhyata iti tanna
5. cennannana
6. naṃ
7. pajjāvitaṃ pekaraṃ
8. sarva
9. ityārha
10. paṣāmarthe kākṣitaṃ
11. yoddhu prāṇāṃssattvakāsudussajān31
12. gurvādayassudussatāt
13. tyatkā
14. yoddhuṃ
15. priye kuyānna tu purvādīvoti
16. syālāḥ
p. 30
śyālāḥ1 śvāśuryāḥ / sambandhino2 jāmātrādayaḥ // 33 //
idānīṃ karuṇāviṣṭa āha ---
etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana /
api trailokyarājyasya4 hetoḥ kin nu5 mahīkṛte

etān ācāryādīn ghnato 'pi jighāṃsato 'pi hiṃsituṃ
necchāmi / ghnato hy avaśyaṃ hanyate6 lābhārthaṃ yadi (te) hanyeran /
tatra trailokyarājyasyāpi hetor na hantum icchāmi7 kiṃ punaḥ
pṛthivyā arthe // 34 //
pāpaśaṅkāyām āha8 ---
nihatya9 dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana10 /
pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

he janārdana etān11 hatvā asmākaṃ ko 'bhyudayo bhavet12 /
kasya hi bandhumaraṇāt prītir utpadyate13 /
prītir iti yady api kṛdabhihito bhāvo dravyavad bhavati14 tathāpi
bhāvarūpatāṃ na jahāti15 nāsti bhinnakartṛkatā /
hananaprītyor hy ekakartṛkatā16 /
yata ātatāyinaḥ kilaite kathan naḥ prītiḥ syād ity āha17 ---
pāpam eveti / etān hatvā pratyuta pāpam eva asmān āśrayet /
yata ātatāyitve 'pi bhrātrādayaḥ sambhajanīyā vardhanīyā
lāḍanoyā na tu
NOTES:
1. syālāḥ
2. saṃvedhino
3. ^micchāmiṣvatopi
4. trailokya^
5. kitu
6. hisiturnecchāmi dhna rtdhavaśyaṃ hanyante
7. ^raṃstatrelokyarājyasyāpiheturna hantumicchāmi
8. pāpasaṃvaṃ śaṅkāyāmāha 34
9. nihasa dhārtarāṣṭranniḥ
10. pretissyājjanārhana
11. enā
12. yobhyudayobhavet
13. pratir^
14. kṛdamihito bhāvo drabyabadbhavati
15. ^taṃ mṛjahatiti
16. ^prītyetdyaika ekartā
17. kathanna prītassmādityāha
p. 31
hantavyā iti / kathaṃ hi bhrātrādivadhād evādharmo 'smān na1
bhajata iti hatvā pāpam āśrayed iti / atrāpiśabdena nyāye
bhinnakartṛkatā vāstavena tu nāsti /
pāpaṃ hi hiṃsādikaṃ2 kriyātmakam eva /
tataś ca eva hanti tenaiva kṛtaṃ pāpaṃ syād ity ekaḥ kartā // 35 //
evaṃ3 bhrātrādivadhāśaṅkāviklavam abhidhāya
tadabhiprāyāviṣkaraṇāyāha4 ---
tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ5 dhārtarāṣṭrān svabandhavān6 /
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

yasmād dhārtarāṣṭrahananāt prītir nāsti pratyutādharmaḥ7
tasmāt tān svajanavargān hantuṃ vayaṃ nārhāḥ8 /
svajanaṃ hi hatvā kathaṃ sukhino bhavema /
dharmabahiṣkṛtānām etadācāraṇam ityabhyiprāyaḥ9 // 36 //
kiṃ ca ---
yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ10 /
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam

kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum11 /
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana12

kulakṣayas tāvad dhruvaḥ pratyupasthitaḥ13 /
tatkṛtaś ca doṣo vakṣyamāṇaḥ sarva14 eva /
amī ca15 droṇādayo 'smāsu maitryāṃ vartamānatvān mitrāṇi /
teṣāṃ drohe jighāṃsāyāṃ yat16 pātakaṃ yad vā mitrāṇi
druhyatīti
mitradhruk tasmin mitradruhi puruṣe yat pātakam
NOTES:
1.bhrātrādiṣadhādeva^
2. yārpa hi hisādikaṃ
3. karttānna evaṃ
4. vitklavebhidhāyāmbhiprāyāviṣkaraṇayāha 35
5. hannu
6. ^vāndhavān
7. pratyatā^
8. hantu vayaṃ nāhāḥ
9. dharmavahiṣkatānāmenaddācaritamityābhiprāyaḥ
10. laubhoyahanaḥ
11. pāpada^
12. papaśyadbhikha
13. tāvaddhavaḥ pratyupasthiḥ
14. vakṣyamāṇa^
15. cāmī
16. jighāṃyoyat
p. 32
iti sambandhaḥ /
tad etad ubhayam ete1 dhārtarāṣṭrāḥ pṛthivīlābhopahatacetasaḥ
santo2 yady api na3 paśyanti na cetayante /
tat katham asmād uktarūpāt pāpān nivartitum asmābhir na4 jñeyam
avaśyaṃ jñeyam ity arthaḥ5 /
kimbhūtair asmābhiḥ6 / kulakṣayakṛtadoṣam anvagacchadbhiḥ7 // 38 //
tam eva doṣaṃ darśayati8
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ /
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta9

kulakṣaye sati ye dharmā nityanaimittikā yāgādayo
gotrasamācārāḥ srtīrakṣaṇādayaś cānādikālīnās te
puruṣāṇām anuṣṭhātṝṇām abhāvāt praṇaśyanti10 /
yatra ca dharmasya hānis tatrāvaśyam adharmaḥ prabhavati parasparaṃ
pratyanīkatvāt tayoḥ / tadabhibhūtaś ca11 prāṇino 'kāryeṣu
pravartanta ity āha12 --- dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam iti /
ubhayalokahitavan nistryādikam adharma ākramya tiṣṭhatīty arthaḥ14 /
utāvaśyam iti // 39 //
kiṃ ca
adharmābhibhavāt kṛṣṇā praduṣyanti kulastriyaḥ /
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ

adharmābhibhavād hetoḥ kulastriyaḥ caritrahīnā15 bhavanti /
tāsu duṣṭāsu varṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ /
varṇaś cāsau saṅkaraś ceti / aśuddho varṇa ity arthaḥ // 40 //
NOTES:
1. ^mene
2. lābhopahetacatessanto
3. nā
4. ^ubharūpānnivartimasmābhirna
5. ^mitithyaḥ
6. kimūtairasmābhiḥ
7. anvagacchadbhiḥ
8. dṛśayati 31
9. bhavatyuta
10. puruṣāṇānanuṣṭā rūṇāmabhāvānpraṇaśyanti
11. pabhavati ... pratyanīkatvānnayoḥ tadabhibhūjāśca
12. pravartataḥ
13. dharmo naṣṭekula^
14. ākramatṛdhitiṣṭatīty arthaḥ
15. caritrahīnā
p. 33
saṅkaro narakāyaiva kuladhnānāṃ kulasya ca1 /
patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ

sa varṇasaṅkaraḥ kulasya narakapatanāya kalpate /
yataḥ --- santatiḥ śuddhavaṃśyā tu patareha ca śarmaṇe /
viparītā tu narakāya ity āgamaḥ2 /
kuladhnānāṃ ca narakāya / yato varṇasaṅkarotpattau3
kuladhnāḥ kāraṇabhāvaṃ pratipadyante4 / kasmāt saṅkaro narakāya5 /
yasmād eṣām ubhayasainyāśritakulānāṃ pitaraḥ dharmyasantānābhāval
luptapiṇḍodakakriyā6 bhavanti / piṇḍaś ca udakaṃ ca piṇḍodake
tayoḥ kriyāḥ tā luptā yeṣāṃ te śrāddhādivicchede7 sati patanti //
41 //
punar api śokasaṃvignatvāt8 saṅkṣepeṇa tad evālocayann āha9 ---
doṣair etaiḥ kuladhnānāṃ10 varṇasaṅkarakārakaiḥ /
utsādyate11 jātir dharmaḥ kuladharmaś ca śāśvataḥ

kuladhnānāṃ sambandhibhiḥ etaiḥ yathoktaiḥ
kuladharmanāśādharmābhibhavakulastrīdūṣaṇair varṇasaṅkarakārakair
hetubhiḥ12 doṣaiḥ kulābhāvād jātidharmo 'nādikālīnaḥ13
kṣātraḥ14
kuladharmaś cādhyayanaśraddhodakadānādiḥ utsādyate mūlata15 eva
vilopyata ity arthaḥ // 42 //
tataś ca ---
utasannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana /
narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma

utsanne kuladharme tv ayam anyo doṣo16 yat kuladharmaiḥ
NOTES:
1. kusya ca
2. ityāgama
3. narakāpato varṇasaṅkarotpattau
4. kāraṇābhāvaṃ pratipadyanta
5. kasmā saṅkaro narakārya
6. ^bhāvaluptapiṃḍodakakriyā
7. ^vicchede
8. ^savignatvāt^
9. āha 41
10. kulaghānāṃ
11. utsāghata
12. ^duṣaṇair^ varṇa^
13. ^doṣai kulābhājjārate dharmo^
14. kṣatraḥ
15. dānārukatsādyate mulp.ata
16. utsannakuladharmatveyamanyodoṣaḥ
p. 34
parasvargādyabhyudayena yogāt pretānāṃ santativicchedān na bhavati
(svargaprāptiḥ) / pratyuta1 śrāddhātithyādikuladharmābhāvān
narakapatanaṃ (teṣāṃ) bhavaty eveti vedavādibhyaḥ2 anuśuśruma
śrutavanto vayam iti // 43 //
evaṃ saṃśayāviṣṭacetā3 narakapratyavāyadarśanāt sañjātasaṃvega
āha4 ---
aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ5 vyavasitā vayam /
yad rājyasukhalobhena hantuṃ6 svajanam udyatāḥ

aho vismaye / bata viṣāde / yad rājyasukhalobhena vismayakāriṇā7
sārabhūtaṃ durlabhaṃ svajanaṃ hantuṃ vayam udyatāḥ tat mahatpāpaṃ
kartuṃ vyavasitā ity ato 'sya viṣādaḥ8 /
tathā rājyasukhaṃ nāma paśya kīdṛśaṃ yena vayam adya pāpāḥ
sambhāvyamānasvajanavadhāya pravartāmaha9 iti10 vismayaḥ /
yad vā11 aho dainye / bata khedānukampayoḥ /
rājyena yat sukhaṃ tallobhāt svajanavadhapāpavyavasāye pravartāmahe12
/
trayo 'py ete kleśā rājyārtham asya prādur abhavann iti13 kṛtvā
nivartitum icchatīti14 // 44 //
saṃvegākulaḥ punar api pralapann āha15 ---
yadi mām apratīkāram aśastraṃ16 śastraprāṇayaḥ /
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet

yadi dhārtarāṣṭrāḥ śastrapāṇayaḥ santaḥ mām aśastram
anudyatāyudham apratīkāram17 akṛtapratividhānam udāsīnāvasthaṃ
hanyus tan me
NOTES:
1. dharmaiḥ pretānāṃ parasvargādabhyu^ yogaḥ satadvicchedānna bhavati pratyata
2. ^kule^ ... patanamityervaveda^
3. eva śayāviṣṭacetā
4. āha 43
5. kartu
6. hantu
7. vismāreṇa
8. ciṣādaḥ
9. vayamadhyasambhāvyamānapāpāstvajanavadhayāye pra^
10. hati
11. yuddhā
12. pravatīmade
13. kleśāṃyārthasya prā^
14. ^micchatīti
15. ^āha 44
16. ^bratīkāra^
17. tāyadhamaṃ^
p. 35
kṣemataraṃ yuktataraṃ syāt /
paro manorathaḥ (siddhaḥ) syāt pāp(ā)karaṇād ity arthaḥ /
saśastraṃ1 sapratīkāraṃ māṃ hantuṃ na kecana kṣamāḥ syur
ity ubhayor upādānam // 45 //
idānīṃ sañjayo dhṛtarāṣṭraṃ2 praty arjunakathāprastāvaṃ
samāpayann i(da)m āha ---
evam uktvārjunaḥ saṅkhye3 rathopastha upāviśat /
utsṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ