ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 2

તાન્ સમીક્ષ્ય ...... સીદમાનો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અતઃ પ્રભૃતિ
એવં યથોક્તમ્ ઉક્ત્વા અર્જુનઃ4 સઙ્ખ્યે યુદ્ધભૂમૌ
ધનુર્ ઉત્સૃજ્ય5 રથસ્યોપર્ય્ ઉપાવિશત્ । કિં કારણમ્ ।
યતઃ સ્વજનહનનજનિતશોકાકુલ6 ઇતિ ॥ 46 ॥
અત્ર સઙ્ગ્રહશ્લોકાઃ ---
શૂરસઙ્ખ્યા પરવ્યૂહે સ્વબલે શૂરસઙ્ગ્રહઃ7 ।
તદ્વિવેકો ભીષ્મરક્ષા8 શઙ્ખવાદિત્રનિઃસ્વનાઃ ॥
દિદૃક્ષા સૈન્યયોર્ જ્ઞાતિગુરુમિત્રાનુદર્શનમ્9 ।
તજ્જાનુકમ્પા પાર્થસ્ય પરિદેવપરિભ્રમૌ ॥
યુદ્ધત્યાગશ્ ચ શોકશ્ ચ10 પદાર્થાઃ સારસઙ્ગ્રહઃ11 ॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસુ ભગવદ્ભાસ્કરકૃતે
ભગવદાશયાનુસરણાભિધાને ભાષ્યે ઽર્જુનવિષાદો12 નામ
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥ 1 ॥
નોતેસ્:
1. મશસ્ત્રં
2. ધૃતરાષ્ટ્રં
3. ^મુક્તા સેખ્યે
4. યથોક્તમુત્ત્કાર્જુનઃ
5. ધનુઃન્સૃજ્ય
6. યત સૃવજનહનન^
7. શ્લોકાઽપરવ્યૂહે શૂરસઙ્ખ્યાસ્વ^
8. ^રક્ષાં
9. દિદૃશા સૈન્યયોજ્ઞાતિ^
10. યુદ્ધત્યાગો દશૈકશ્ચ
11. સઙ્ગ્રહઃ । 46
12. ભાષે^
પ્. 36
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઇત્થમ્ અન્તકવક્ત્રકુહરાભિમુખં જનં મિત્રબન્ધુવર્ગં
પ્રતિ જાતઘૃણં અર્જુનં1 પૃથિવીભારાવતરણસમ્પિપાદયિષયા
ભગવાન્ સ્વધર્મસહિતસમ્યગ્દર્શનોપદેશેન યુયોધયિષતીતિ
પ્રતિપાદયિતું દ્વિતીયાધ્યાયગ્રન્થારમ્ભઃ2 ।
તં સઞ્જયો ધૃતરાષ્ટ્રં પ્રતિ વિવૃણ્વન્ન્ આહ3 ---
તં તથા કૃપયાવિષ્ટમ્ અશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્4 ।
સીદમાનમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઉવાચ મધુસૂદનઃ

તમ્ અર્જુનં તેન પ્રકારેણ પ્રથમાધ્યાયોક્તેન
ગાત્રાવસાદમુખશોષરોમહર્ષાદિલક્ષણમ્ અવસીદન્તં5
કારુણ્યપરવશમ્ અત એવાશ્રુપૂરવ્યાકુલત્વાલ્ લોહિતેક્ષણમ્
અવસીદન્તં6 વ્યુપરતયુદ્ધોદ્યમં ભગવાન્ વક્ષ્યમાણં
વાક્યમ્ ઉવાચ ।
તં વાક્યમ્ ઉવાચેતિ દ્વિકર્મકતા ॥ 1 ॥
કુતસ્ ત્વા કશ્મલમ્ ઇદં7 વિષમે સમુપસ્થિતમ્8 ।
અનાર્યજુષ્ટમ્ અસ્વર્ગ્યમ્ અકીર્તિકરમ્ અર્જુન

કુત ઇતિ સંશયાનઃ પૃચ્છતિ9 । કસ્માદ્ ઇદં મોહલક્ષણં
પાપં કર્તૃ ત્વામ્ ઉપગતમ્ આગ(ત)મ્ । અસ્મિન્ વિષમે સઙ્કટે
ત્રૈલોક્યસમ્ભાવિતપૌરુષં ત્વામ્ અસમ્ભાવ્યમાનો મોહઃ
કુતઃ સમ્પ્રાપ્ત ઇતિ મહાન્ સંશયઃ । કીદૃશં10 કશ્મલમ્ ।
કુલશીલવિદ્યારહિતૈઃ સેવિતમ્ અતશ્ ચાકીર્તિકરં તત એવ
ચાસ્વર્ગ્ય નરકાદિપ્રાપકં તસ્માત્ ॥ 2 ॥
નોતેસ્:
1. ^કુહરાભિમુખજનમિત્રવુન્ધુવર્ગં પ્રતિ તાત^
2. ^ગ્રન્થારંમઃ
3. પ્રતિવૃણ્વન્નહ
4. ^મસ્ત્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્
5. તમર્જુન તેન પ્રકારણ પ્રથમાધ્યોઙ્ક્તેન ગાત્રાવસાદમુભાંશોષ^
6. કુરુણ્વ ... એવાલુદૂ^
7. કશ્પ્રલ^
8. સમપસ્થિતમ્
9. પૂછતિ
10. કીવૃશં
પ્. 37
મા ક્લૈવ્યં ગચ્છ કૌન્તેય નૈતત્ ત્વય્ય્ ઉપપદ્યતે1 ।
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ2 પરન્તપ

ક્લૈબ્યમ્ અમનુષ્યત્વં દીનભાવં મોહાન્ મા ગચ્છ3 મા આશ્રય
યતસ્ ત્વયિ4 ખાણ્ડવાનલતર્પણેન સઙ્ગ્રામારાધિતત્ર્યમ્બકતયા
નિવાતકવચવધપરિતોષિતપુરન્દરત્વાદિભિર્ ઉપાદાનૈર્ દેવેષ્વ્ અપિ5
પ્રખ્યાતપૌરુષે નૈતદ્ ઉપપદ્યતે ન સમ્ભાવ્યતે6 ।
અતસ્ ત્વં હૃદયસ્યાલ્પસારત્વં7 ક્ષુદ્રમ્ અલ્પવસ્તુભૂતં
ન્યૂનહૃદયત્વં8 કાપુરુષસેવિતં ત્યક્ત્વા રથોપસ્થાદ્ ઉત્તિષ્ઠ ।
ઉત્થાય ચ યુદ્ધાય સજ્જો ભવેત્ય્ આશયઃ9 ।
પરન્તપેત્ય્ અનેનાર્જુનં પ્રોત્સાહયતિ ॥ 3 ॥
એવં ભગવતોક્તે ઽર્જુન ઉવાચ10 ---
કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન ।
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ11 પૂજાર્હાવ્ અરિસૂદન

કથં કેન પ્રકારેણ કયા યુક્ત્યા12 ભીષ્માદીન્ માનનીયાન્ અહં
પ્રતિયોત્સ્યામિ11 । મધુસૂદનારિસૂદનેતિ ભક્તઃ પુનઃ પુનર્ આસ્થાં
કરોતિ સમક્રમેણ ॥ 4 ॥
કિમ્ ઇતિ13 ન ચ પ્રતિયોત્સ્યામીત્ય્ આહ14 ---
ગુરૂન્ અહત્વા15 હિ મહાનુભાવાન્ શ્રેયશ્ ચર્તું ભૈષ્ક્યમ્ અપીહ16 લોકે ।
ન ત્વ્ અર્થકામસ્ તુ ગુરૂન્ નિહત્ય ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિર્ અપ્રદિગ્ધાન્17

નોતેસ્:
1. ગચ્છ કૌણ્તવેય નૈતત્વસ્યુપપદ્યતે
2. તઙ્ક્તોન્તિષ્ટ
3. ગછ
4. ત્વષિ
5. ^ભિરપાદાનૈર^
6. નૈતદ્રુપપદ્યત ના સાભાવ્યતે
7. અત સત હૃદયસ્ય^
8. ^મૂતાન્યૂનહૃદય^
9. ત્યત્ત્કા રથોપસ્થાઃ ઉત્તિષ્ટ । ઉસ્યાય ચ પુકૃય સજ્જયા ભવેત્યાશયઃ
10. ઉવાચ 3
11. પ્રતિયોત્સામિ
12. યુક્તા
13. ^નારિયૂદનેતિ ભક્તાપુનઃ પુનરાછાના કરોતિ । સમત્રમેણ
કિમિતિ
14. ચ ન પ્રતિયોત્સ્યામ ઇત્યાહ 4
15. ^હત્વ
16. શ્રેયશ્ચભુન્ત્તુભૈક્ષમપીહ
17. પતિગ્ઘાન્
પ્. 38
હિ યતઃ કારણાત્1 । યસ્માદ્ (ઇહ લોકે દેશે) ગુરૂન્ ભીષ્માદીન્
પ્રતિ યુદ્ધવર્જનેન અહત્વા રક્ષિત્વા ભૈક્ષ્યમ્ અપિ ચર્તું2 શ્રેયઃ ।
ન તુ ધનાભિલાષી સન્ ગુરૂન્ નિહત્ય ભોગાન્ રાજ્યાદીન્3
શોણિતલેપબહુલાન્ ભુઞ્જીયેતિ કુત્સા ।
નૈવ ભુઞ્જીયેત્ય્ અર્થઃ । ઇહ લોક ઇહ ક્ષણિકે જીવલોક ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તુશબ્દો ગુરુહનનવ્યાવૃત્તિસૂ(ચ)નાર્થઃ । પુનસ્ તુગ્રહણાદ્
ભૈક્ષ્યમ્ અપિ પ્રશસ્યતરમ્4 । ન ત્વ્ એવંવિધો વિષયોપભોગ ઇતિ ॥ 5 ॥
એતદ્દશાયામ્ ઇદમ્ ઇવ તાવદ્ વિચાર્યતામ્5 ---
ન ચૈતદ્ વિદ્મઃ6 કતરન્ નો ગરીયો યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ।
યાન્ એવ7 હત્વા ન જિજીવિષામસ્8 તેન સ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ9

ચશબ્દઃ પૂર્વાપેક્ષયાધિકાભ્યુદયયુક્તિદ્યોતનાર્થઃ10 ।
એતદ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણાવમર્શિના સર્વનામ્ના ---
યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ---
ઇત્ય્ એતદ્વક્ષ્યમાણવાક્યદ્વયાભિધેયો ઽર્થઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે11 ।
ન ત્ય્ આત્મીયપરવર્ગાવ્ એકીકૃત્ય12 નિર્દેશઃ ।
સ ધાર્તરાષ્ટ્રાણામ્ અસ્માકમ્ ઇત્ય્ અર્થો વિવક્ષિતઃ13 ।
કતરદ્ ઇત્ય્ અનેન સામાન્યવાદિના તદ્વાક્યદ્વયાભિધેયયોર્ બલયોર્
એકતરં ગરીયસ્ત્વેન વિકલ્પતો નિર્ણીયતે14 ।
નોતેસ્:
1. હિઃ કારણાયદેશે
2. ચર્તુ
3. શબ્દાદીન્
4. ^ર્થઃ । અગ્રહણાત્ન્મૈક્ષ્યમપિ પ્રશંસ્ય^
5. એતદાસ્સાભિદમેવ તાવદ્વિચાર્યતામ્ 5
6. વિડ્મઃ
7. વાનેવ
8. જિજોવિષામસ્તે^
9. પ્રમુસ્તો ધર્તરાષ્ટ્રાઃ
10. ^પેક્ષયાભ્યુપયુક્તિદ્યોતનાર્થઃ
11. ^વમશિના સર્વનામ્ના પદ્ય જયેમ યદિ વા નો નયેયુરિત્યેતદ્વાક્યત્વયાભિધેયોર્થઃ પ્રત્યવમૃષ્યતે
12. ^સ્વર્ગાવકીકૃત્ય
13. ^મસ્પાકમિત્યર્થો વિવક્ષતઃ
14. તદ્વાક્યદ્વત્યાભિધેયયોર્વલયો^
15. નિણોર્મતે
પ્. 39
યદ્યદિશબ્દૌ વિતર્કે વિકલ્પે વા ।
તદ્ અયં વાક્યાર્થઃ1 --- ન ચૈતદ્ વયં જયપરાજયયોર્ અનિયમાજ્
જાનીમઃ2 કતરદ્ બલમ્ અસ્માકં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં
મધ્યાદ્ ગરીયો3 ગુરુતરં બલવત્તરમ્ ઇતિ ।
યદ્ વા વયં તાન્ જયેમાભિભવેમ4 યદિ વા તે નો ઽસ્માન્ જયેયુર્
અભિભવેયુર્ ઇતિ5 । કિં ચ6 યાન્ એવ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ હત્વા જીવિતું
નેચ્છામઃ7 કૃપાલુતયા ત એવાસ્માકં પ્રમુખે સમ્મુખે સ્થિતા ઇતિ ।
એતચ્ ચાર્જુનસ્ય સમ્ભ્રમપરિદેવનં હસ્તાદ્યભિનયેન ॥ 6 ॥
એવં સકારણં સ્વપરિદેવનં પુનર્ અપિ8 ભગવન્તમ્ અર્જુન આહ9 ---
કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ પૃચ્છામિ10 ત્વાં ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ11 ।
યચ્ છ્રેયઃ સ્યાન્ નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્ મે શિષ્યસ્ તે ઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્12

એવમ્ અહં ગુરુબન્ધુમિત્રસ્વજનાન્ મૃત્યુના ધૃતાન્ દૃષ્ટ્વા13
કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ14 કાર્પણ્યમ્ ઔચિત્યપ્રતિપક્ષભૂતં
દૈન્યમ્15 તદ્ એવ દોષસ્ તેનોપહતો દૂષિતઃ સત્ત્વધૈર્યાત્મકઃ16
સ્વભાવો યસ્ય સ તથોક્તઃ । તથા ધર્મે સમ્મૂઢમ્ અપ્રતિપત્તિં
ગતં ચેતો યસ્ય સો ઽહં પૃચ્છામિ ત્વાં પરમેશ્વરમ્ ।
યન્ મે શ્રેયઃ સ્યાત્ તન્ મે નિશ્ચિતમ્ અસન્દિગ્ધં બ્રૂહીતિ17 ।
ધર્મવિષયદૈન્યદોષોપહતચિત્તો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નોતેસ્:
1. શબ્દો વિતર્ક્યે વા વિલ્પે તદયું વાકયાર્થઃ
2. ને ચૈતદ્વયં જયપરાજયયોનિયમા જાનીમઃ
3. મધ્યાદ્ભુરીયો
4. તાજ્જયેમ^
5. નોસ્તાં તપેપુરભિભવેયુરિતિ
6. કિચ
7. ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ હત્વા નીવિતુ નેછામઃ
8. સપરિદેવનરપિ
9. આહ 6
10. દાષો ... પૃછામિ
11. ^સમ્મૂવચેતાઃ
12. યછેયસ્સ્યાન્ ... વ્રૂહિ ... ત્વાં ત્પપન્નમ્
13. ^મિત્રરવજનાન્ .... ધ્રાતાં દષ્ટ્વા
14. ^દોશોપહત
15. કાર્યણયમૌર્તિત્ય પ્રતિપક્ષભૂતદૈત્યં
16. દોષરવેનોપહતો દુષિતસ્સત્ત્વ^
17. ધર્મેસ્સમૂઢં અલવુપ્રતિપત્તિ ચેતો પસ્ય સોહં પૃચ્છામિ ત્વા
પર્મેશ્રેયસ્યાન્તન્મ સ્વન્તિસ્સનૃગ્ઘં વ્રૂહીતિ ।
પ્. 40
શાસ્ત્રવિહિતો ઽનુષ્ઠેયઃ1 ક્રિયામાર્ગો ધર્મઃ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્2 --- નાશિષ્યાયોપદેશો (દેયઃ) ઇતિ ।
તન્ ન । શિષ્યસ્ તે ઽહં3 નિવેદિતાત્મા ત્વાં પ્રપન્નઃ4
શરણાગતશ્ ચ । અતો ઽનુશાસનેનાનુગૃહાણેતિ ॥ 7 ॥
કસ્માત્ ત્વત્તઃ શ્રેયો ઽનુશાસનં પ્રાર્થ્યત ઇતિ ચેત્ તદ્ આહ5 ---
ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્ યચ્ છોકમ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્6 ।
અવાપ્ય ભૂમાવ્ અસપત્નમ્ ઋદ્ધં7 રાજ્યં સુરાણામ્ અપિ ચાધિપત્યમ્8

હિ9 (યતઃ) કારણાદ્10 દેશે । યસ્માદ્ ભૂમૌ11 નિષ્કણ્ટકં12
સ્ફીતં રાજ્યં તતો ઽપિ ચાધિ(કં સુરાણાં સ્વા)મિત્વં13
પ્રાપ્ય અહન્ ન તત્14 તથાભૂતં (પ્રપશ્યામિ) બુદ્ધ્યા15 નિરીક્ષ્યે
યો મમૈવમ્ભૂતસ્ય16 સર્વાધિપતેઃ
સમ્ભાવ્યમાનહિતોપદેશસહાયકસ્યાપિ
મુમૂર્ષોર્ ગ્લાનિસમુત્થં18 શોકં સર્વેન્દ્રિયાણામ્ ઇન્દ્રિયવૃત્તીનામ્
ઉચ્છોષણં
સઙ્કોચકરમ્19 (અપનુદ્યાત્) નિરસ્યેત્ ત્વાં વિનેત્ય્ અતસ્ ત્વાં
પૃચ્છામીતિ20 ॥ 8 ॥
અધુના સઞ્જયઃ પાર્થપ્રતિજ્ઞાતામ્ ઉક્તિમ્ સમાપયં ધૃતરાષ્ટ્રમ્
આહ21 ---
નોતેસ્:
1. ^વિહિતોનુષ્ટેયઃ
2. સ્થાત્
3. ઇતિ તછિષ્યઃ
4. ત્વપ્રપન્નઃ
5. કસ્માત્વતઃ ... દાહ 7
6. દ્યશેકમ્છોષણમિન્દ્રિયાણાં
7. ^સપન્ન^
8. ચાધિપન્ત્યમ્
9. હિઃ
10. કારણાય
11. યસ્માદ્ભૂમૌ
12. નિષ્કંઠકમ્
13. તતોપિ ચાધિમિન્ત્વં
14. હન્ન તં
15. વુદ્ધા
16. ... મમૈવભૂતસ્ય
17. સર્વાધિયતે
18. મુમૃષુર્જ્લાતિસમુત્થં
19. સર્વેન્દ્રિયાણામિન્દ્રિયવૃત્તીતામુછોષણં સઙ્કોચકરં
20. પૃછામીતિ
21. અધુના ... સઞ્જયઃ પાર્થપ્રતિજ્ઞાના^સમાપયં ધતરાર્ષ્ટમાહ 8
પ્. 41
એવમ્ ઉક્ત્વા હૃષીકેશં1 ગુડાકેશઃ પરન્તપ ।
ન યોત્સ્યામીતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ2 હ

હે પરન્તપ । કથં ભીષ્મમ્ અહં ઇત્ય્ અતઃ પ્રભૃતિ
ભગવન્તમ્ ઉક્ત્વા3 તતો ઽતિશોકાકુલમનાઃ4 પુનર્ અપિ ગોવિન્દમ્ આહ5 ---
ન યોત્સ્યામિ6 ઇતિ ।
એવં પરિચ્છેદમ્ ઉત્સાદ્ય7 તૂષ્ણીં8 બભૂવેત્ય્ અર્થઃ ।
હઃ પાદપૂરણે ॥ 9 ॥
ઇદાનીં ભગવત્પ્રયુક્તિં વર્ણયન્ન્ આહ9 ---
તમ્ ઉવાચ હૃષીકેશઃ10 પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત11 ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે12 સીદમાનમ્ ઇદં વચઃ

તમ્ અર્જુનં13 સેનયોર્ મધ્યે યથોક્તેન પ્રકારેણ સીદમાનં યુદ્ધં
પ્રતિ ત્ય્ક્તોત્સાહં હૃષીકેશો14 હસન્ન્ ઇદં વક્ષ્યમાણં વાક્યમ્
આહ15 ।
મહાત્માનઃ16 કિલ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણો ભવન્તીતિ ॥ 10 ॥
તત્ર (ન) યોત્સ્યામિ ઇત્ય્ આત્મવિષયમિથ્યાજ્ઞાનવશાન્ નિશ્ચિતસઙ્કલ્પમ્
અર્જુનમ્ આત્મજ્ઞાનોપદેશમ્ અન્તરેણ તન્નિવૃત્તેર્ અસમ્ભવાત્ તદુપદેશાય
પ્રસઙ્ગમ્ અવતારયિતું ભગવાન્ ઉવાચ17 ---
ત્વં માનુષેણોપહતાન્તરાત્મા વિષાદમોહાભિભવાદ્ વિસઞ્જ્ઞઃ ।
કૃપાગૃહીતઃ સમવેક્ષ્ય18 બન્ધૂન્ અભિપ્રપન્નાન્ મુખમ્ અન્તકસ્ય

નોતેસ્:
1. એવમુત્ત્વા હષીકેશં
2. ... મુત્ત્વા તૂક્ષ્મીં
3. ભગવતમુત્ત્કા
4. તતો તે^
5. ગોવિન્દમાહ
6. યોત્સ્ય
7. પરિછેયમુસાદ્ય
8. તૂક્ષ્મોં
9. ... ^ન્નાહ 9
10. તૃષીકેશઃ
11. ભાઇત
12. ... રુભયાર્મધ્યે
13. નમર્જુનં
14. સક્તોત્સાહં તૃષીકેશો
15. વક્ષ્યમાણ વાવ્માહ
16. મહાત્માન
17. અર્જુનમત્માજ્ઞાનોપદેશમન્તરેણ તન્નિવૃત્તો સમ્ભવા^
ત્તદુપદેણય પ્રસઙ્ગ^ ^વાચ10
18. વીક્ષ્ય
પ્. 42
ત્વં માનુષેણ માણુષજાતિસુલભેનાનુશયેન1 મલિનીકૃતમનાઃ ।
અત એવ મૃત્યોર્ આસ્યમ્ આભિમુખ્યેનાગન્તુમ્ આરભમાણાન્ બન્ધૂન્
અવેક્ષ્ય2 દયાભિભૂતો માનુષજાતિસુલભાભ્યાં શોકમોહાભ્યાં
ગ્રહણાદ્ ધેતોર્ વિસઞ્જ્ઞો3 વ્યવહિતદિવ્યજ્ઞાનઃ સંવૃત્ત ઇતિ ।
ઇતશ્ ચોપહાસકારણમ્ । સઞ્જ્ઞાનં સઞ્જ્ઞા4 વિશિષ્ટા બુદ્ધિઃ ।
વિગતા વ્યવહિતા વા સઞ્જ્ઞા અસ્યેતિ5 વિસઞ્જ્ઞઃ ।
ઉપહતાન્તરાત્મા ।
વૃત્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ સમાસો6 માનુષેણેત્ય્ અનેન સાપેક્ષત્વે ઽપિ7
ગમકત્વાદ્ યુજ્યત એવેતિ8 ॥ 11 ॥
કસ્માદ્ વિસઞ્જ્ઞો ઽસીત્ય્ આહ9 ---
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં10 પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂનગતાસૂંશ્ ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ

(અશોચ્યાન્ અશોચનીયાન્ ભીષ્માદીન્) અનુશોચિતવાન્ અસિ11 ।
તેષાં હિ સ્વધર્માનુષ્ઠાનપ્રવૃત્તત્વેન12 ત્રિવર્ગાસિદ્ધેર્
ભાવિનો ઽર્થસ્ય13 ચ નિત્યત્વાદ્ અશોચ્યત્વમ્ ।
અપિ ચ પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ ચ ભાષસે ---
પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્14 શ્રેયશ્ ચર્તું ભૈક્ષ્યમ્ અપીહ15 લોકે ---
ઇતિ16 ।
તદ્ એતદ્ ઉભયં તવ (ન) શોભતે ।
યસ્માદ્ ગતપ્રાણાનગતપ્રાણામ્શ્ ચ17 નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
પરિનિષ્ઠિતતત્ત્વજ્ઞાનાઃ18 પણ્ડિતાઃ ।
પરિનિષ્ઠિતતત્ત્વજ્ઞાનાઃ18
પણ્ડિતા ઉચ્યન્તે । અત્ર પુનર્ આત્મયાથાત્મ્યવાદિનો ઽભિપ્રેયન્તે19 ।
તેષાં તાવદ્ આત્મનો ઽવિનાશિત્વદર્શનાદ્ અશોકઃ20 ।
તદ્વદ્ અવિનાસિત્વં સંપદ્ય મોહશોકૌ21 ત્યક્તુમ્ અર્હસીતિ
તાત્પર્યાર્થઃ ।
નોતેસ્:
1. ^જાત્યા તુદાશયેન
2. ... ગન્તુમારન્ન્બધૂનવેક્ષ્ય
3. ... મા વ્રૂમણાદ્વેતો^
4. સાજ્ઞા
5. સઞ્જ્ઞસ્યેતિ
6. વૃત્ત્યપ્રંસમાસાસો
7. ^ત્યનેમ સાપેક્ષોપિ
8. યુજ્યતરવેતિ
9. ત્યાહ 11
10. ... નનુ શો^
11. અશોચનીયાન્ .... અનુશોચિતવાસિ
12. તેષાં ... હિ સ્વધર્માનુષ્ટાનપ્રવૃત્વેન
13. ભામ્બિનોર્થસ્ય
14. ... દસ્માત્છ્રેય^
15. ભૈદમપીહ
16. દતિ
17. યસ્માદ્ભૂત પ્રા^
18. પરિનિષ્ટિત્વજ્ઞા^
19. ... વાદિતોભિપ્રર્યતે
20. ... દાત્મનો વિનાશિત્વાદ્દર્શનાદશોકઃ
21. તદ્વદનવિનાવિનાશિત્વં સંપદ્યન્મોહ
પ્. 43
ન પુનર્ અસ્યાયમ્ અર્થઃ1 --- પણ્ડિતા ન શોચન્તિ ત્વં તુ મૂઢો ઽસીતિ
।
નેહાતિવિનીતસ્ય2 મૌર્ખ્યં3 સમ્પાદ્યં તદપનયાર્થત્વાત્4 (...)
પ્રવૃત્તેઃ ॥ 12 ॥
કથં પુનર્ અસ્યાવિનાશિત્વમ્ ઇત્ય્ ઉત્સાહયિતુમ્ આહ5 ---
ન ત્વ્ એવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ।
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમ્ અતઃ પરમ્

ચતુશબ્દૌ કદાચિદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વર્ત્તેતે6 ।
નાહં7 કદાચિન્ નાસમ્ અપિ
ત્વ્ આસમ્ એવ । ન ત્વં નાસીર્ અસીર્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
નેમે8 ભીષ્માદયો9 નાસં કિં ત્વ્ આસન્ન્ એવ ।
ન ચ ન ભવિષ્યામઃ ।
અસ્માચ્ છરીરાત્ પરં10 શરીરાન્તરે ભવિષ્યામ એવ ।
અનેન ત્રિષ્વ્ અપિ
કાલેષુ સત્તાખ્યાયતે11 । પ્રતિશરીરં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં12
ભેદાત્ તદ્ભેદવ્યપદેશઃ ।
કે પુનર્ અમી ક્ષેત્રજ્ઞા નામ । પરમાત્મનો ઽંશાઃ13 ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ --- મમૈવાંશો જીવલોકે14 જીવભૂતઃ સનાતન ઇતિ
।
અગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવન્ મહાકાશઘટાકાશવજ્
જીવપરયોર્ ભેદાભેદૌ15 ।
તત્ર સ્વાભાવિકો ઽભેદ ઔપાધિકસ્ તુ ભેદ ઇતિ16 સ્થિતિઃ ।
એવમ્ ઉત્તરત્ર ક્વચિદ્ અભેદેન17 વ્યપદેશઃ (ક્વચિદ્) ભેદેન ચ ભવિષ્યતિ
।
અનાદિસિદ્ધાશ્ ચ જીવાઃ સનાતના ઇતિ વચનાન્ ન તેષાં
સર્ગાદાવ્ ઉત્પાદઃ પ્રલયો વાન્તે । (ત)થા ચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ18 ---
નોતેસ્:
1. ન પુનરસ્યમર્થઃ
2. ન હાનીતસ્ય
3. મૌથં
4. તદપનપાર્થત્વાત્
5. કથં પુરવિનાશિત્વામેતિ ઉત્સાધયિતુમાહ 12
6. શબ્દઃ ... વર્તતે
7. નાત્કં
8. તે મે
9. ભીષ્મદયો
10. અસ્માછરીરાત્પરં
11. સમાખ્યાયતે
12. ષ્સે ત્ર્યજ્ઞાનાં
13. પરજ્ઞાત્મનીશાઃ
14. જીવલેકે
15. ... ઘટાકાશવત્ર્યતીવપરયોર્ભેદાભેદૌ
16. સ્વાભાવિકોભેદાઉપધિકસ્તુભેદરિતિ
17. એવમત્યુત્તરત્ર કાચિદભેદેન
18. ઇતિ તેથા ચ યાજ્ઞવક્લઃ
પ્. 44
અહઙ્કારેણ મનસા ગત્યા કર્મફલેન ચ ।
શરીરેણ ચ નાત્માયં મુક્તપૂર્વઃ1 કદાચન ॥ ઇતિ ।
એવં ચાનાદિત્વે પૂર્વકૃતકર્માપેક્ષયા સર્ગાદૌ
સુરનરતિર્યગ્ભેદેન2
સૃષ્ટિવૈચિત્ર્યોપપત્તિઃ ।
ધર્માધર્મવ્યવસ્થા2 બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થા3
ચાસ્મિન્ પક્ષે ઽવકલ્પતે4 ।
યેષાં પુનઃ પરમાત્મૈવ સાક્ષાદ્ અનુપ્રવિષ્ટઃ5
શરીરેષુ તદંશો
જીવો નામ નાસ્તીતિ મતમ્ તેષામ્ એકસ્મિન્ મુક્તે
સર્વમુક્તિપ્રસઙ્ગો બદ્ધે
ચૈકસ્મિન્ સર્વસ્યાપિ મુક્ત્યભાવાદ્ ઇતિ6 વ્યાસસૂનોઃ
શુકસ્યાપિ મુક્ત્યભાવઃ સ્યાત્7 ।
ન ચ પરમાત્મનઃ સંસારિત્વં
યુજ્યતે । તસ્ય ચ વિદ્યાયોગાત્ વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ ઇતિ ચ
નિત્યાકાશાનન્દસ્વરૂપત્વાત્ ।
તસ્માદ્ ઈશ્વરાંશાઃ પ્રતિશરીરં
પરસ્પરં ભિન્ના8 જીવા અભ્યુપગન્તવ્યાઃ ।
એવં ચ ઘટધૂમદૃષ્ટાન્તો ઽપિ યુજ્યતે ---
યથૈકસ્મિન્ ઘટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્ વૃતે ।
ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્તે તદ્વજ્ જીવાઃ સુખાદિભિઃ9 ॥ ઇતિ ।
યેષામ્ અયમ્ ઈશ્વરો ઽત્યન્તભિન્નો10 જીવાત્માનશ્ ચ બહવસ્ તે ચ
સર્વે સર્વગતા ઇતિ તેષામ્ અપિ સાઙ્કર્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એકેનાગ્નિહોત્રે કૃતે સર્વેષાં (તત્કૃતં) સ્યાદ્ એકેન ચ મદ્યપાને11
કૃતે સર્વૈઃ કૃતં સ્યાત્ ।
અથ યસ્ય તચ્છરીરં12 તસ્યૈવ તદ્ ઇતિ ચેત્
નોતેસ્:
1. મુઙ્ક્તપૂર્વઃ
2. તિર્યક્ય્ર્ભેદેન
2. વૈચિઓપપતિઃ ધર્મધર્મવ્યવસ્થા
3. બન્ધસોક્ષ્યવ્યવસ્થા
4. ચાસ્મિત્ય પક્ષેવ કલ્પતે
5. સાક્ષ્યાદનુ^
6. વાદ્વેચૈકસ્મિન્નેકસ્યાપિ મુક્તભાવદતિ
7. શુકસ્ય મુક્તભાવઃ સ્યાત્
8. તસ્યાવિઘાયોગા વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રાહ્મેતિ નિત્યકાશાનન્દં ...
દીશ્વરશાઃ પ્રતિશરીરં પરસ્પરભિત્રા
9. ... સુખાદિભિરિતિ
10. યેષામયીશ્વરોત્યન્ત^
11. મધ્યપાને
12. યસ્યતછરીરં
પ્. 45
કસ્ય તચ્ છરીરમ્1 । સર્વેષાં તત્ સમ્બન્ધાવિશેષાદ્
અભિસન્ધ્યાદિવશાત્ સ્યાદ્ વ્યવસ્થેતિ2 ચેત્
અભિસન્ધ્યાદિષુ ચૈકતુલ્યત્વાદ્ એકસ્મિન્ મનસિ3
સર્વેષાં સમવાયાઃ સઙ્કલ્પાદયઃ સમાનાસ્ તત્પૂર્વકં કર્મ
તન્નિમિત્તં ચ શરીરમ્ ઇતિ4 સર્વસાધારણ્યાન્ ન5 કદાચિદ્
અસાધારણ્યહેતુઃ શક્યતે કેનચિદ્ દર્શયિતુમ્ ।
અનાદિત્વસ્યાસ્મત્પક્ષે ઽપ્ય્ અવિશેષાદ્
અણુપરિમાણાશ્ ચ જીવા ઇષ્યન્તે6 । કસ્માત્ ।
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતિશ્રુતેઃ ।
લિઙ્ગશરીરસ્ય ચ સઙ્કોચવિકાસધર્મિણોર્ અણુરૂપત્વાદ્
ઔપાધિકમ્ અણુત્વં7 જીવસ્ય ગીયતે ।
પરમાત્મરૂપેણ તુ સર્વગતત્વં જીવસ્યેતિ
સ્થિતમ્8 ॥ 13 ॥
(તસ્ય) નિત્યત્વે લોકસિદ્ધં દૃષ્ટાન્તમ્ આચષ્ટે9
દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા દેહો કૌમારં10 યૌવનં જરા ।
તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ ધીરસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ11

યથા બાલ્યયૌવનસ્થાવિરેષુ12 સો ઽહમ્ અસ્મીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્
નિત્યત્વમ્ આત્મનઃ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્ધમ્ ।
દેહસ્યૈવાવસ્થાન્તરાપત્તિર્ નાત્મન ઇતિ તથા નિત્યસ્યૈવ13
તત્રાવસ્થિતસ્ય (આત્મનઃ) દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ ।
તત્ર ધીરો ધીમાન્ ન મુહ્યતિ । યદિ તર્હ્ય્ અવિનાશિત્વમ્ આત્મનસ્ તદ્
ઇદાનીં વૃથા તે શોકઃ14 સમુપસ્થિતઃ કથમ્ ॥ 14 ॥
શીતોષ્ણાદિકૃતૈઃ15 સુખદુઃખૈઃ સંયોગા(ત્ તદ)નુપરમ ઇતિ ।
તચ્ ચ16 ---
નોતેસ્:
1. કસ્ય તછરીરં
2. ... સન્ધ્યાદિવશાત્સાધ્યવસ્થેતિ
3. ચૈવતુલ્ય ^મતસિ
4. તન્નિમિત્તવ શરિરમિતિ
5. સર્વસાધારણ્યન્નકેનચિદ્વર્શપિતુમ્
6. દ્રષ્યન્તે
7. લિગશરીરસ્ય સઙ્કોચ ચ વિકાશ ધર્મિ ણુત્વાદૌપાધિક^
8. સ્વિતમ્
9. દષ્ટાન્તમાચષ્ટે 13
10. કૌમાર
11. મુત્વતિ
12. બલ્યયૌવન
13. તથાનિત્યસ્યૈવાવ^
14. ^દાનીમન્યથા મે શોકઃ
15. કથં શતોક્ષ્માદિ કૃતૈઃ
16. તત્ત્વ 14
પ્. 46
માત્રાસ્પર્શાસ્ તુ કૌન્તેય1 શ્રીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ2 ।
આગમાપયિનો ઽનિત્યાસ્ તાંસ્ તિતિક્ષસ્વ3 ભારત

મીયન્તે વિષયા આભિર્ ઇતિ માત્રા ઇન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
તાસાં સ્પર્શા વિષયૈઃ સંયોગાઃ4
શીતોષ્ણનિમિત્તસુખદુઃખહેતવઃ5 । તે ચાનિત્યાઃ ।
કસ્માત્ । આગમાપાયિત્વાત્ । આગચ્છન્તિ અપગચ્છન્તિ ચ
ન ચ નિત્યસમવેતાઃ પાવકૌષ્ણ્યવત્6 । શીતોષ્ણગ્રહણં7
પ્રદર્શનાર્થમ્ । આધ્યાત્મિકમ્ આધિદૈવિકમ્ આધિભૌતિકં8
ત્રિવિધં દુઃખમ્ (તત્) ચ ત્રિવિધમ્ એવેતિ ।
યસ્માદ્ અનિત્યાસ્ તેષામ્ ઉપાયેનોપરમઃ શક્યઃ કર્તુમ્9 ।
કો ઽસાવ્ ઉપાયઃ । જ્ઞાનપૂર્વિકા તિતિક્ષા ।
તદ્ આહ તાંસ્ તિતિક્ષસ્વ ઇતિ સહસ્વેત્ય્ અર્થઃ10 ॥ 15 ॥
કથં તત્સહનં તદુપરમહેતુર્ ઇત્ય્ આહ11 ---
યં હિ ન વ્યથયન્ત્ય્ એતે પુરુષં12 પુરુષર્ષભ ।
સમદુઃખસુખં ધીરં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

ન વ્યથયન્તિ ન ચાલયન્તિ13 સ્વસ્માદ્ આત્મસ્વરૂપાત્ ।
સમે દુઃખસુખે યસ્ય । યં સમદુઃખસુખં14 ન ચાલયન્તિ
સો ઽમૃતત્વાય મોક્ષાય કલ્પતે સમર્થો યોગ્યો ભવતીત્યથઃ15 ॥ 16 ॥
નનુ ચામૃતત્વં ન સમ્ભાવયિતું શક્યતે સુખદુઃખલક્ષણસ્ય
વિકારસ્ય મુક્તે ઽપ્ય્ આત્મનિ સમ્ભવાદ્ આત્મનો વા કદાચિદ્ વિનાશોપપત્તિર્
ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય આહ16 ---
નોતેસ્:
1. કૌટેયઃ
2. શીતોક્ષ્મસુખદુઃખશં
3. આગમાપાયનોનિત્યાસ્તાં^
4. વિષયૈસ્સંપ્રયોગાઃ
5. શાતોક્ષ્મનિત્તસુખ^
6. આગમાપાયિત્વાદાગચ્છંસપગચ્છન્તિ ન ચ નિત્યસમવેતાઃ
પાવકૌસ્મ્યવત્
7. શીતોમ^
8. આધ્યાત્મિકામાધિદૈનિકંમાધિમૌતિકં
9. કર્જુ
10. સહસ્વત્યર્થઃ
11. નદુપરભહેતુરિત્યાહ 15
12. વ્યથયન્ત્યે પુરુષ
13. ન ચાલપન્તિ
14. મમેસુખ^ સમુદુઃખં
15. યોગ્યેભિવતીત્ય્ અર્થઃ
16. વેનાશોપત્તિ^ ક્યાહ 16
પ્. 47
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ

આત્મન્ય્ અવિદ્યમાનસ્ય સુખદુઃખલક્ષણસ્ય ધર્મસ્ય ન કદાચિદ્
વિદ્યતે2 ભાવઃ । ભવનં ભૂતિર્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ3 ।
સિકતાસ્વ્ ઇવ તૈલસ્ય । ઉત્પદ્યમાનસ્યૈવ હિ (માનસઃ)
સુખદુઃખલક્ષણો વિકારઃ શીતોષ્ણાદિનિબન્ધનો જાયત ઇત્ય્
અનન્તરમ્ ઉક્તમ્4 ।
નન્વ્ અચેતનત્વાદ્ અન્તઃકરણસ્ય સંવેદનં નોપપદ્યતે ।
ચેતનત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞસમવેતસ્યૈવાયં વિકારઃ5 ।
યથા વૈશેષિકાઃ પ્રાહુઃ ---
નૈતદ્ એવમ્ અન્તઃકરણસ્થો ઽપ્ય્ અસૌ જીવાત્મા સંવેદ્યતે ।
યથા ચ રૂપાદયો ઘટાદિસ્થાઃ7 (ઇતિ) ।
નાયં ક્ષેત્રજ્ઞધર્મ ઇતિ ચ વક્ષ્યતિ ---
ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખમ્8 --- ઇતિ ।
યદ્ય્ અપિ ક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિત્વં સુખદુઃખયોસ્ તથાપિ
તત્સ્વરૂપસ્ય ન વિક્રિયા મણિસ્વરૂપવત્ ।
નીલપીતાદીનામ્ એવ9
મણિસમવાયિનાં પરસ્પરવિરોધાદ્ વિક્રિયા ।
વિક્રિયા હિ નામ વિનાશ ઉપમર્દઃ10 । તથાત્મન ઇતિ ।
નાભાવો વિનાશો વિદ્યતે ।
સત આત્મનઃ સો ઽહમ્ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્
નિત્યત્વોપપત્તેર્ અનિત્યહેતોશ્ ચાભાવાત્11 ।
અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્મા ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઉભયોઃ સદસતોર્ દૃષ્ટો નિર્ણીતો ઽન્તો મર્યાદા
અન્ત્યાવસ્થેતિ12 યાવત્ ।
અન્તશબ્દો મર્યાદાવચનો ઽત્ર ગ્રામાન્ત ઇતિ13
યથા । યત્ સત્
નોતેસ્:
1. વિયતે
2. કદાચિદ્વિધતે
3. ભવનભૂતિરુત્પત્રિરિ^
4. તૈલસ્ય માનસસ્યૈવ હિ સુખદુઃખલક્ષણો વિકારઃ
શીતોક્ષ્મ્યાદિનિબન્નો જાયતે ઇજ્ય નન્તરમુક્તમ્
5. ચેતનત્વાક્ષેત્રજ્ઞસમવેતરાવાયં
6. યથોષ્ટત્વમગ્નિતમાત્માના સંવેદ્યને
7. ઘટાદિસ્થા
8. ઇચ્છાદ્વેષસ્સુખદુ^
9. લીલપીતાશેનામેવ
10. વિક્રિયા હિ નાસોપમેદસ્^
11. સવિતૃમલવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિત્યોપપત્તેરનિત્યહેતોશ્ચાભાવા
12. નિર્ણીતાતઃ મર્યાદાત્વવસ્થા
13. ગ્રામાતા ઇતિ
પ્. 48
તત્ સદ્ એવ । યદ્ અસત્ તદ્ અસદ્ એવેતિ1 ।
કૈર્ અયં નિશ્ચયઃ કૃત ઇત્ય્ આહ --- તત્ત્વદર્શિભિઃ2 ।
તદ્ભાવસ્ તત્ત્વમ્ । તદ્ ઇતિ3 સર્વનામ્ના પદાર્થમાત્રં વ્યપદિશ્યતે ।
વસ્તુયાથાત્મ્યવેદિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ4 ।
અપરે તુ માયાવાદિનો ઽન્યથાવતાર્ય વર્ણયન્તિ5 ।
ઇતશ્ ચ6 શોકમોહાવ્ અકૃત્વા શીતોષ્ણાદેર્ વિદ્યતે8 ભાવઃ ।
ભવનમ્ અસ્તિતા । કુતઃ । વિકારત્વાત્9 ।
વિકારશ્ ચ (પ્રત્યક્ષાદિભિઃ) પ્રમાણૈર્ નિરૂપ્યમાણો નાસ્તિતાં
પ્રતિપદ્યતે ।
યથા ઘટાદિઃ સ્વકારણવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેર્ અસન્
એવં સર્વો વિકાર ઇતિ10 ।
નન્વ્ એવં સર્વાભાવે શૂન્યવાદઃ
પ્રસજ્યેત11 । નાયં દોષઃ ।
દ્વે બુદ્ધી12 સર્વપ્રાણિપ્રસિદ્ધે
ભવતઃ --- વિશેષ્યબુદ્ધિર્ વિશેષણબુદ્ધિશ્ ચ13 ।
સન્ ઘટઃ સન્
પતઃ14 ઇતિ । તત્ર વિશેષ્યવિષયા બુદ્ધિર્
ઘટાદિવિષયા સત્પટાદૌ15
વ્યભિચારાન્ મિથ્યાબુદ્ધિઃ ।
યા પુનર્ વિશેષણવિષયા સદ્બુદ્ધિઃ
સા સર્વત્ર વૃત્તેર્ અમિથ્યા16 ।
તસ્માત્ સૈવ પારમાર્થિકો ।
સર્વો હિ ઘટાદિઃ શરીરાદિશ્ ચ પ્રપઞ્ચો
માયામાત્રમ્ અસદ્ ઇતિ મન્યન્તે ।
એતદ્ અન્યે17 પ્રમાણકુશલાઃ પ્રત્યાચક્ષતે18 ।
યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ --- પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈર્
વિકારો ઘટાદિર્
નિરૂપ્યમાણઃ સ્વરૂપં જહાતીતિ તદ્ અસત્ ।
આલોકેન્દ્રિયમનઃસંસ્કારે19 સતિ ઘટો ઽયં પટો ઽયમ્ ઇતિ
પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ।
યયા બુદ્ધ્યા યો ઽર્થો પ્રતીયતે તયૈવ તદભાવઃ
પ્રતીયતે20
નોતેસ્:
1. યુદસત્તદસદેવેતિ
2. તત્વદર્શિભિઃ
3. તદેતિ
4. વસ્તુયાથાત્માવેદિભિર્^
5. અબતારં વર્ણયન્તિ ઇતિ વા પાઠઃ
6. માયાવાદિન્યેન્યથાવતાર વર્ણયન્તીતચ્ચ
7. શીતોશ્મસ^ કત્તું કર્સ્માત્
8. શીતોક્ષ્માદર્વિ^
9. કુજો વિકારત્વાત્
10. ઘટાદિસ્સ્વકારેવ્યતિરેકેણાનુપલભે રસન્નેવં સર્વોધિકાર ઇતિ
11. પ્રસજ્યતે
12. વુદ્ધિ
13. વિશેષબુદ્ધિર્વિશેણ^
14. ઘટસ્સર્પટ ઇતિ
15. વિશેષવુ^ સપટાદૌત્યભિચારાન્મિથ્યાબુદ્ધિર્ષા^
16. ... વિષયાસંવુદ્ધિસ્સા સર્વત્રાવૃ^
17. માયામાત્રમત્ મિતિ મન્યન્તે તાનન્યે
18. પ્રસાચક્ષતે
19. આલોકેન્દ્રિયમનસ્કારે
20. જયૈવ તદભાવઃ પ્રતિપતે
પ્. 49
ઇતિ કો વદેદ્ યો ન તાર્કિકઃ । પઞ્ચભિઃ પ્રમાણૈઃ
પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાર્થાપત્ત્યાગમૈર્
વસ્તુસ્વરૂપં પરિચ્છિદ્યતે1 ।
યત્ર પઞ્ચાપિ નિવૃત્તાનિ તત્ર પ્રમાણનિવૃત્ત્યા પ્રમેયાભાવો
નિશ્ચીયતે । યથા નાત્ર ઘટ ઇતિ2 ।
ન ચ વ્યભિચારાદ્ એવાવસ્તુત્વં3 ભવતિ ।
યથૈવ ઘટબુદ્ધેઃ પટાદૌ વ્યભિચારાદ્
અવસ્તુત્વં તથા સદ્બુદ્ધેર્
અપિ4 શશવિષાણાદાવ્ અપિ5 વ્યભિચારાદ્ અવસ્તુત્વં પ્રસજ્યતે ।
ભાવબુદ્ધિર્ અભાવાન્ નિવર્તતે ભાવાભાવયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ ।
અથ (યથા) સદ્બુદ્ધિઃ સત્તાં6 જ્ઞાપયતિ
તથા ઘટાદિબુદ્ધિર્ અપીન્દ્રિયજન્યત્વાવિશેષાદ્
અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિપ્રત્યયગ્રાહ્યત્વાચ્ ચ7 ।
અવાન્તરસામાન્યમ્ અપિ ઘટત્વગોત્વાદિ સર્વમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તથા ચ વ્યક્તિઃ સામાન્યસ્ય8 તદ્ધર્મત્વાત્ ।
પરમ્ અપરં ચ દ્વિવિધં સામાન્યમ્ ।
પરં સત્તાલક્ષણમ્ । અપરં ગોત્વાદિલક્ષણમ્ ।
ન હ્ય્ આશ્રયસ્ય ધર્મિણો ભાવસ્ તદાશ્રિતસ્ય9
સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વમ્ અવકલ્પતે ।
સતો હિ10 ભાવઃ સત્તા ।
ન હિ સા નિર્દુષ્ટા11 સ્વતન્ત્રા
નામ કેન(ચિ)દ્ ઇહ ઘટાદ્યાશ્રયનિરપેક્ષા12 ચક્ષુષા ગૃહ્યતે ।
સત્સુ દ્રવ્યેષુ પૃથિવ્યાદિષુ13 ગૃહ્યમાણેષુ
તત્સમવેતા તદવ્યતિરિક્તા
સત્તાપિ ગૃહ્યતે ।
(અ)ત એવ સત્તા દ્રવ્યધર્મત્વાદ્ આત્મા ન ભવતિ ।
તત્ર સત્તૈવાત્મા ઇતિ (યત્) કૈશ્ચિદ્ ઉક્તમ્ (ત)દ્ અપાસ્તં ભવતિ ।
અત એવ યદ્ ઉક્તં કેનાપિ ચાતુર્વિધ્યાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં
ન નિગ્રાહ્યં વિપશ્ચિતા14 ઇતિ સત્તાયા15 એવ ગ્રાહકં
પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય તસ્ય તદ્ અપ્ય્ અપાકૃતં16
નોતેસ્:
1. પ્રત્યાક્ષાનુ^ પરિછિદ્યતે
2. નાત્રઘ દ્રઢેતિ
3. ચારાદેવસ્તુ^
4. સંવુદ્ધેરપિ
5. ^વિષણાદાવયિ
6. વરસ્પર ... સવુદ્ધિ સત્તાં
7. ^વુદ્ધિરપીદ્રિયજત્વાવિશેષાદનવૃત્તિવ્યાવૃત્તિપ્રત્યયગ્રાત્વત્વાચ્ચ
8. તથા ચ વાચવ્યક્તિસ્સામાન્યસ્ય
9. નહ્વાશ્રયસ્ય ધર્મિણો ...
10. સત્તો હિ
11. નિષૂષ્ટા
12. ^ટાઘાશ્રય^
13. પૃથિવ્યાદિસુ
14. આયુર્વિધાત્ પ્રત્યક્ષ્યં ન નિદ્ધવિપશ્ચિતઃ
15. સત્રાયા
16. તદપ્યપાપકૃતં
પ્. 50
ભવતિ । સતાં હિ ભાવઃ સત્તા ઇતિ1 પારતન્ત્ર્યવપદેશાત્ ।
ન ચ ઘટાદિબુદ્ધીનાં ઘટત્વાદાવ્ અવાન્તરસામાન્યે
તદ્યુક્તૌ વા વ્યભિચારઃ ।
કસ્યાં(ચિદ્)2 વ્યક્તૌ વિનષ્ટૌ વિનષ્ટાયાં વ્યક્ત્યન્તરાણામ્
આનન્ત્યાદ્ યુગપદ્ ઉચ્છેદનાનુપપત્તેઃ3 ।
સ્વવિષયવભિચારો હિ બુદ્ધીનાં દોષો વિષયે તુ પટાદૌ
નોત્પદ્યત4 ઇતિ કિમ્ અત્રાશ્ચર્યમ્ ।
ન હિ વિષયેન્દ્રિયાલોકસંસ્કારસામર્થ્યતાયાં સત્યાં5
ઘટબુદ્ધિઃ કદાચિત્ કસ્યચિન્ નોત્પદ્યતે ।
કિં ચ કાર્યત્વાદ્ (ઘટત્વ)બુદ્ધિઃ કારણમ્ અપેક્ષતે6 ।
ઘટજ્ઞાનસ્ય ઘટઃ કારણં નાન્યદ્ ઇતિ ।
યથા બીજાઙ્કુરઃ7 કારણં બીજમ્ અપેક્ષતે ધૂમશ્ ચાગ્નિમ્
એવમ્ અન્યત્રાપીતિ8 । તસ્માન્ ન વ્યભિચારો9 મિથ્યાહેતુર્
ઇતિ દુરુપદેશો ઽયમ્ ।
કસ્ તર્હિ મિથ્યાહેતુઃ કારણદોષો ઽબાધકપ્રત્યયો વા ।
તથા ચોક્તમ્10 ---
યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં11 યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ ।
સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યયો12 નાન્યઃ --- ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અનુવૃત્તિપ્રત્યયાત્ સામાન્યં સિદ્ધં
વ્યાવૃત્તિપ્રત્યયાદ્ વિશેષ ઇતિ ।
સામાન્યવિશેષાત્મકં વસ્તુ ભિન્નાભિન્નરૂપમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।

કિં ચ સન્ ઘટ ઇતિ ઘટત્વવસ્તુત્વે સામાનાધિકરણ્યં
બુદ્ધૌ નાવકલ્પતે13 ।
નનુ તચ્ ચેદમ્ ઉદકમ્ ઇતિ14 મૃગતૃષ્ણિકાયાં
સામાનાધિકરણ્યં દૃશ્યતે15 ।
તત્રાપિ વિદ્યમાના અભિમાનિન16
નોતેસ્:
1. ભાવસ્સતેતિ
2. તદ્યુક્તૌ વા વ્યભિચાર ક્રસ્યાં^
3. વિનિષ્ટાયાં ... યુગપદુછેદેનાનુપપત્તે
4. નોત્પદ્યન્ત ઇતિ
5. નહિ વિયદ્રિયાલોકમનસ્કારસામર્થ્યાં સત્યાં
6. કિ ચ ... કારણમીક્ષતે
7. કારણં ન પદિભિ યથા ભપાઙ્કુરઃ
8. ^વંમન્યત્નત્રાપીનિ
9. ^ન્નષભિચારો
10. ^વ્યાધકમપ્ર ... તથો ચોક્તમ્
11. કરણો
12. ... ચીનપ્રત્યયો
13. વુડ્યોર્નાવ^
14. નનુ ચ્ચેચેદમુદકમિતિ
15. દશ્યતે
16. વિધમાનાભિમાનિન
પ્. 51
એવ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે ।
યદા તુ બાધકપ્રત્યયો
જાયતે મૃગતૃષ્ણિકેયમ્ અત્ર નોદકમ્ અસ્તીતિ
તદા સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિર્ અપૈતિ ।
ન ચાત્ર બાધકપ્રત્યયો ઽસ્તીતિ
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમ્1 ।
અતો ઽપવ્યાખ્યાનમ્ એતદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 17 ॥
સતો ભાવો નાસ્તીતિ સામાન્યેનોક્તં
તદ્ ઇદાનીં વિશેષલક્ષણેન
નિવારયિતુમ્ આહ2 ---
અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિદ્ કર્તુમ્ અર્હતિ3

તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ4 । અવિનાશિ તત્ । ન વિનષ્ટું શીલમ્
અસ્યેત્ય્ અવિનાશિ5 । કિં તત્ । યેન સર્વમ્ ઇદં તતં વ્યાપ્તમ્6 ।
સ્વાભાવિકેન પરમાત્મરૂપેણ ક્ષેત્રજ્ઞો7 વ્યપદિશ્યત ઇતિ ।
કસ્માદ્ એવં8 વ્યાખ્યાયતે ।
તદ્વિનાશાશઙ્કાઅનિરાકરણપરત્વાદ્
અસ્ય પ્રકરણસ્ય ।
ન હ્ય્ અત્ર બ્રહ્મોપાસનમ્ અકસ્માત્9 પ્રતિપાદ્યતે ।
જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યોપાસનં ષષ્ટે (ઽધ્યાયે)
વિધા(પ)યિષ્યત ઇતિ
જીવસ્વરૂપમ્ એવેદાનીં વક્તવ્યમ્ ।
કસ્માદ્ અવિનાશીત્ય્ આહ10 વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ઇતિ ।
વ્યયો વિનાશઃ । નિરવયવત્વાન્ નાસ્ય વિનાશમ્
ઈશ્વરો ઽપિ કર્તુમ્ અર્હતીતિ ॥ 18 ॥
યદિ તર્હ્ય્ અયમ્ અવિનાશી તત્ કથં કૃતો વ્યપદેશઃ ---
વિનષ્ટઃ પુરુષ ઇતિ । અત આહ11 ---
અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।
વિનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્ યુદ્ધસ્વ ભારત

નોતેસ્:
1. વાધકપ્રત્યયોસ્તિત્તિદૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમ્
2. તદિદાન્નીં ... આહ^
3. કમર્હત્તુતિ
4. ... શબ્દોવધારણાર્પ્યઃ
5. અવિનાશ્યવતન્ન વિનષ્ટે શીલમસ્યેત્યવિનાસિ
6. વ્યાસં
7. ક્ષેત્રજ્ઞૌ
8. ત્ફસ્માદેવ
9. ^મકક્ષ્માત્
10. વક્રવ્યકસ્માદવિના^
11. યદિ તર્દ્યયમવિનાશં તત્કિં કૃમો ત્ર્યપદેશો વિનષ્ટઃ પુરુષ
ઇતિ
દેકૃત્ ઇત્યાહ 18
પ્. 52
નિત્યસ્ય શરી(રિ)ણો ઽપ્રમેયસ્યાન્તવન્તો વિનાશિનો દેહા ઉક્તા
નિત્યાનિત્યવિભાગવિદ્ભિઃ1 । અન્તવન્તો વિનાશિન ઇતિ ન પુનરુક્ત(મ્) ।
અન્તવન્ત ઇત્ય્ અસ્યાર્થં2 સ્વયમ્ એવ ભગવાન્ વ્યાચષ્ટે ---
વિનાશિન ઇત્ય્ એકે વર્ણયન્તિ ।
અન્યે તુ વદન્તિ કસ્યચિદ્ અન્તવત્ત્વં3 (ન) ભવતિ ।
યથા પૃથિવ્યા
ગન્ધસ્ તિરોભૂતો નાત્યન્તં વિનષ્ટો4 વૃષ્ટિસંયોગાદ્ અભિવ્યજ્યતે
તથા દેહસ્યાન્તો ભવેદ્ નાત્યન્તં વિનાશ ઇતિ ।
તન્ મા ભૂદ્ ઇતિ વિશિનષ્ટિ --- વિનાશિન ઇતિ5 ।
અસ્મિન્ન્ અપિ વ્યાખ્યાને ઽન્તવદ્ગ્રહણમ્ અતિરિક્તમ્6 ।
તદ્ અકૃત્વા વિનાશિન ઇત્ય્ એવ વક્તવ્યમ્ અભિપ્રેતાવિનાશસિદ્ધેઃ ।
અપરે તુ પાઠાન્તરં કુર્વન્તિ --- અવિનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય ઇતિ ।
તેષામ્ અપિ નિત્યસ્યાવિનાશિન7 ઇતિ પુનરુક્તમ્ ।
ન તુ પૃથિવ્યાદિવદ્
આપેક્ષિકં નિત્યત્વં ગૌણં ગૃહ્યતે ।
અત્યન્તનિત્યસ્ય મુખ્યસ્ય
નિત્યશબ્દાર્થસ્યાસમ્ભવાદ્ અવિનાશિન8
ઇત્ય્ ઉક્તે ઽપ્ય્ આપેક્ષિકં
કિન્ ન ગૃહ્યતે । તસ્ય વ્યાખ્યાન્તરકરણં9 વ્યર્થમ્ ।
કા10 તર્હિ ગતિઃ । વિનાશિનો11 દેહા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્રાન્તવન્ત ઇતિ12 હેત્વભિધાનાર્થમ્ અન્તવદ્ગ્રહણં દેશતઃ
કાલતશ્ ચ પરિચ્છિન્નત્વાત્ કૂટાદિવદ્ ઇતિ13
વ્યતિરેકાદ્ ધેતુવચનમ્ અપ્રમેયસ્યેતિ ।
કસ્માદ્ આત્મા નિત્યઃ । અપ્રમેયત્વાદ્ દેશતઃ
(કાલતશ્ ચેતિ) સ સ્વધર્મે પ્રવર્ત(તે) ઇતિ14 ભગવાન્ (આહ) ।
નોતેસ્:
1. ^વિભાગવદ્ભિઃ
2. પુનરુક્ત અન્તવત ઇત્યસ્યાર્થં
3. ^ચિદન્તવન્ત્ત્વં
4. નાસ્યન્તં વિનષ્ટો
5. વિનાશિત ઇતિ
6. ^ર્નેતવદ્ભહણમતિ તદતદ્^
7. અવિશિનત^
8. ^ભવાદનાશિત^
9. વ્યાવાન્તરકરણં
10. કિં
11. વિનાશો
12. તત્રાન્તવત્વાદિતિ
13. ... પરિછિન્નત્વાદૂટાદિ^
14. રસ્વધર્મે પ્રવર્ત ઇતિ
પ્. 53
નનુ શોકમોહાદિસંસારકારણનિવૃત્ત્યર્થં ગીતાશાસ્ત્રં ન
પ્રવર્તકમ્ ।
અત્રોચ્યતે --- ન સાધુ તાત્પર્યં1 ભવતા પરામૃષ્ટમ્ ।
યુદ્ધં પ્રક્રમ્ય શોકમોહાપનયસ્યેદમ્ એવ પ્રયોજનમ્
કથં નામ યુદ્ધે પ્રવર્તેતેતિ ।
ઇતરથા દ્વારિકાયાં સ્થિત્વા ગીતાશાસ્ત્રં
પ્રણયેત્2 સ્વધર્મપરિત્યાગેન જ્ઞાનમાત્રાદ્
યદિ મોક્ષો ઽભિપ્રેતો ઽભવિષ્યત્3 ।
ઇદાનીં પ્રણયનસ્યેદમ્ એવ પ્રયોજનમ્4 અર્જુનસ્યાન્યેષાં ચ
જ્ઞાનસહિતાત્ સ્વધર્માનુષ્ઠાનાન્ નિઃશ્રેયસમ્ ઉપદેક્ષ્યામીતિ5 ॥ 19
॥
એવં6 તાવદ્ અવિનાશિત્વમ્ આત્મનઃ (પ્ર)તિપાદ્ય સ્વયં ચ7 મન્યસે
હન્તાહમ્ એષામ્ ઇમે મયા હન્યન્ત ઇતિ તચ્ ચ મૃષા8 ।
કથમ્ ---
ય એનં વેત્તિ9 હન્તારં યશ્ ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન (વિ)જાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

નભસ ઇવાસ્ય હનનક્રિયયા વિનાશઃ કર્તું10 ન શક્યતે
નિરવયવત્વાત્ ।
સાવયવસ્યાવયવવિશ્લેષાદિના11 શક્યતે વિનાશઃ
સમ્ભાવયિતુમ્ ।
તસ્માદ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ એતાવ્ અજ્ઞૌ12 હન્તાહમ્ ઇતિ યો મન્યતે
યશ્ ચ હતો ઽહમ્ ઇતિ (મન્યતે ચ) ॥ 20 ॥
ઇદં પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્ । હેત્વપેક્ષાયાં ષણ્ણામ્ અપિ
ભાવવિકારાણામ્ આત્મન્ય્ અભાવાદ્ ઇતિ હેતુમ્ આચષ્ટે13 --
ન જાયતે મ્રિયતે14 વા કદાચિન્ નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં15 પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

નોતેસ્:
1. સાધુર્તત્પર્ય
2. પ્રવર્તેતે તીરથા દ્વારીકાયાં સ્થિત્વ ગીતાશાસ્ત્રં મણયેત્
3. જ્ઞાતમાત્રાદ્યદિ મોક્ષામીમેતોભવિષ્યત્
4. પ્રણપતસ્યૈતવ્યપ્રયોજનમ્
5. સ્વધર્માતુષ્ટાનાન્નિ^
6. દાવં
7. સ્વયશ્ચ
8. મન્યસે હન્તાહમેષામિતિ ન ક્ષમન્યસેં હન્તાહમેષામિતિ તત્ત્ચ
છ મૃષા કથં 19
9. વેતિ
10. કર્તુ
11. સાવયુવસ્યાવપવ^
12. તસ્માદુભવપ્યેતાવજ્ઞો
13. ... માત્રેણોત્ત્ક હેત્વપેક્ષાયાં યસ્મામપિ
ભાવવિકારાણામાત્મન્યુભાવા ... । માચષ્ટે 20
14. મ્નિયતે
15. શશ્વતો
પ્. 54
ન જાયત ઇતિ જન્મલક્ષણો ભાવવિકારઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
વાશબ્દશ્ ચાર્થે । ન ચાયં મ્રિયત ઇતિ વિનાશલક્ષણો1
ભાવવિકારઃ પ્રતિષિધ્યતે । કથમ્ એતત્ ।
ભૂત્વા નાયં ન2 ભવિતા । ભૂયઃ પુનઃ । કિં તર્હિ3 ।
ભવિતૈવ । ભાવિન્ય્ અપિ કાલે સત્તાં ન હાસ્યતીત્ય્ અર્થઃ ।
વાશબ્દાદ્ અભૂત્વા ભાવઃ પ્રતિષિદ્ધ્યતે ।
નાયમ્ અભૂત્વા4 ભવતિ । કિં તર્હિ । ભૂત્વૈવ ભવિતા ।
ભૂતકાલે ઽપિ સત્તાં ન બભારેત્ય્ અર્થઃ ।
યસ્ ત્વ્ અભૂત્વા6 ભવતિ ભૂત્વા ચ ન ભવતિ સ
જન્મવિનાશાભ્યાં
યુજ્યતે યથા ઘટાદિર્ ઇતિ ।
સત્તાપિ જન્મપૂર્વિકા ઘટસ્યેવાસ્ય
નેષ્યતે ।
નિરવધિકૈવાસ્ય સત્તેતિ7 ઘટાદિ(ભ્યો ઽસ્ય) વૈલક્ષણ્યમ્ ।
ઉપસંહરતિ --- અજો નિત્ય ઇતિ ।
જન્મવિનાશપ્રતિષેધેનૈવ મધ્યવર્ત્તિનો
ભાવવિકારાઃ પ્રતિષિદ્ધા8 ભવન્તિ ।
તથાપિ મન્દબુદ્ધ્યનુગ્રહાર્થં9
સ્વશબ્દેન પ્રતિષેધતિ । શાશ્વત ઇત્ય્ અપક્ષયો નિષિધ્યતે ।
સ્વાઙ્ગાપચયઃ સાધનાપચયો વાસ્ય10 નાસ્તીતિ ।
યથા કૃષ્ણો રાજા હસ્ત્યશ્વાદિભિર્ વા હીન ઇતિ11 ।
પુરાણ ઇતિ વૃદ્ધિલ(ક્ષ)ણો ભાવવિકારઃ પ્રતિષિધ્યતે12 ।
નાયં શશિવત્ કલાભિર્ ઉપવિપચીયતે13 ।
ન હન્યતે હન્યમાને શરીર
ઇતિ વિપરિણામો નિષિધ્યતે ।
વિપરિણામો ઽવસ્થાન્તરાપત્તિઃ યથા શશસ્ય માંસાવસ્થા ।
અન્યે પુનર્ અપ્ય્ અન્યથા વર્ણયન્તિ ---
નાયં ભૂતો ભવિતા વા ન ભૂય
ઇતિ પાઠાન્તરં કૃત્વા પરબ્રહ્મોપાસનમ્ અનયા ગીતયા લક્ષ્યતે ।
નોતેસ્:
1. કાશશ્ચાર્થેન ચાયં સ્તિતયે ઇતિ વિના ઇતિ વિનાશ^
2. ન ન
3. કિ તર્હિ
4. નયમભૂત્વા
5. ન હાસ્યતીત્ય્ અર્થઃ
6. યો સ્વ ભૂત્વા
7. સત્તેતિ
8. પ્રતિવિષ્ટ્વા
9. મુન્દબુઘનુગ્રહાર્થં
10. ઇત્યપક્ષયા નિષિદ્ધાતે સ્વાઙ્ગાયચપસ્સાધનાપચયો વાસ્ય
11. યથા કૃશો રાજાહસ્સક્ષ્વાદિભિર્વાહીન ઇતિ
12. પ્રતિષિદ્યતે
13. કાલાભિરુપ^
પ્. 55
નાયં ભૂત ઇતિ ચ મૃત્પિણ્ડવત્ કારણત્વં નિષિધ્યતે ।
ભવિતા વા ઇતિ1 ઘટા(દિ)વદ્ ઉત્પાદ્યત્વં નિષિદ્ધ્યતે2 ।
કાર્યકારણભાવો બ્રહ્મણ્ય્ ઔપાધિકો ન પારમાર્થિક3
ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીતિ । તદ્ ઇદં શ્રધામાત્રેણ4 બ્રહ્મોપાસનમ્
ઉત્પ્રેક્ષિતં ન શ્રુતિલિઙ્ગપ્રકરણગમ્યમ્ ।
પ્રકરણં હિ યચ્ ચોક્તમ્ ઉચ્છોષણમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ
પઠનાત્5 તદપનોદપરમ્6 ।
ષડ્ભાવવિકારનિવૃત્તિપરાણિ ન જાયત ઇત્યાદીન્ય્ અક્ષરાણિ ।
લિઙ્ગં સામર્થ્યમ્ ઉચ્યતે ।
તચ્ ચ શબ્દાનાં તાવન્માત્રે
પર્યવસ્યતિ7 ।
તન્ નોપાસનમ્ આક્ષિપતિ ।
અજ્ઞાનમ્ એવ તાવદ્ ઇદાનીં નિરસનીયમ્8 ।
કિમ્ અતિત્વરયા બ્રહ્મોપાસનં કલ્પ્યતે ।
પાઠાન્તરકરણં ચાહોપુરુષિકામાત્રમ્ ।
બ્રહ્મણો હિ9 જગત્કારણત્વં શ્રુતિસિદ્ધમ્ સદ્ એવ10 સોમ્યેદમ્ ઇતિ ।
કાર્યત્વં પુનર્ ન જાયત ઇત્ય્ અનેનૈવ નિષિધ્યતે11 ।
તસ્માદ્ યત્કિઞ્ચિદ્ એતદ્ એવં તુ પાઠાન્તરં
કુર્વન્તો ઽર્થાન્તરં12 સ્વમતિપરિકલ્પિતં
વર્ણયન્તો13 બહવો વ્યાખ્યાતારો ઽભિયુક્તાશ્ ચોચ્યતે ।
ઉક્તં ચ ---
શીલદોષાદ્ અગૃહ્ણન્તં14 લોકમ્ આકુલીકુર્વન્તીતિ વા ॥ 21 ॥
પ્રતિજ્ઞાતમ્ અર્થમ્ અવિક્રિયાત્વાદિભિઃ પ્રત્યાખ્યાયોપસંહરતિ15 ---
વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમ્ અજમ્ અવ્યયમ્16 ।
કથં સ પુરુષઃ17 પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્

નોતેસ્:
1. મવિતા વેતિ
2. તિષિદ્ધ્યતે
3. બ્રહ્મરાયોપાધિકો ન પારર્થિક
4. શ્રદ્ધામાત્રૈણ
5. મુછોકમ્છોષણમિન્દ્રિયાણામિતિ પટનાત્
6. પનોપરં
7. પર્યવસતિ
8. અજ્ઞાનમ્ એવ તાવદિદાનીં નિરસનીય
9. હે
10. સદેષ
11. નિષિર્દ્ધ
12. કુર્વતોર્થોન્તર
13. વર્ણમન્ત્રો
14. વ્યાખ્યાતારોમિત્યુક્તૌશ્ચરન્તૈરુક્તં ... ગૃહન્તં
15. કુર્વન્તીતિ ^મર્થવિ ... પ્રત્યાધ્યોપસંહરતિ 21
16. પરાનમજ^
17. કથ સ પુરુઃ
પ્. 56
વેદ જાનાતિ1 । ય એનમ્ ઉક્તપ્રકારકમ્ આત્માનમ્ અવિનાશિનમ્2 ।
કથં કેન પ્રકારેણ3 । સ પુરુષઃ । તં4 ક્ષેત્રજ્ઞં
કં5 ઘાતયતિ । ઉપાયવિશેષો હેતુઃ કર્તૃત્વં ચ નિષિદ્ધ્યતે ।
કથં વા હન્તીતિ સ્વયં કર્તૃત્વમપિ પશ્ચાન્ નિષિધ્યતે ।
ન હ્ય્ અવિનાશી ચ યો ભાવો ઽવ્યભિચારાદિના (સ)
સ્વયમ્ ઉદ્યમેન (પરકર્તૃક)નિપાતનેન વા વિનાશયિતું
શક્યો6 ગગન(વ)દ્ ઇતિ ।
અત્ર ક્લેશભીરવઃ કેચિત્7 સ્વમતં ભગવત્યારોપ્ય વર્ણયન્તિ
વિદુષઃ સર્વકર્મપ્રતિષેધ એવ પ્રકરણાર્થો ઽભિપ્રેતો
ભગવતઃ (ઇતિ) । હન્તિગ્રહણમ્ ઉદાહરણાર્થમ્8 ।
યાનિ કર્માણિ શાસ્ત્રે વિધીયન્તે9 તાન્ય્ અવિદુષો વિહિતાનીતિ10
ભગવતો નિશ્ચયો નિશ્ચય11 ઇત્ય્ અત્રાભિધીયતે ।
ન હીદં પૂર્વપદાનુસન્ધાનરહિતમ્ અભિપ્રાયવર્ણનં12
લક્ષ્યતે ।
કથં યુદ્ધે પ્રવૃત્ત્યર્થમ્ આત્મ(ન)ઃ સત્ત્વોપવર્ણનમ્
અત્ર13 ક્રિયતે ।
તસ્માદ્ યુદ્ધસ્વ ભારત ઇતિ તમ્ અભિધાય
તત્સિદ્ધ્યર્થમ્ એવ જાયત ઇતિ ।
આરમ્ભાદ્ યદિ ચ સર્વકર્મત્યાગ એવાભિપ્રેતઃ સ્યાદ્ અયં
શ્લોકો ઽર્જુનાય ન વક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
ભગવતોક્તશ્ ચ
ષડ્ભાવવિકારરહિત આત્મા । યદિ વિદુષઃ કર્માસમ્ભવં ચેદ્
અસ્તુ14 । તસ્યાપિ તત્સમાનમ્ ઇત્ય્ અપ્રવૃત્તિર્ એવ સ્યાત્ ।
ઉત્તરાશ્ ચ15 ગીતાઃ સર્વા ન સઙ્ગચ્છેરન્16 ।
અતો નેયં મૃષાશા17 કર્તવ્યા ।
નોતેસ્:
1. જ્ઞાનાતિ
2. પરાનુમુક્ત^
3. પ્રકારણ
4. પુરુષસ્તં
5. ર્ક
6. હતીતિ સ્વયં કર્તૃત્વમયા પશ્ચાતિષિધ્યતેનન્દ્યવિનશ્ચયે
ભાવોભિચારાદિના સ્વહોદ્યમનતિપાતનેન વા વિનાશયિતુ શક્યઃ
7. કેધિત્^
8. હન્તિગ્રહણાનુદાહરણાથમ્
9. વિધીયતે
10. તાન્યાવિવદુષ્યેહિતાનીતિ
11. નિશ્ચિત
12. તહિદં પૂર્વાપદાનુસઙ્ઘાતરહિત^
13. ... પ્રવૃત્ત્યર્થમાત્મસતત્ત્વોપવર્ણનમત્ર
14. શ્લોકેર્જુનાય ન વવ્યસ્યાદ્ભગવતોક્તશ્ચ ... રહિતાત્માવિદો
વિદુષઃ કર્માસમ્ભવશ્ચેદર્તુ
15. સ્યાદત્તરાશ્ચ
16. સઙ્ગચ્છેરન્
17. સૃષ્ટાશા
પ્. 57
સ્વધર્મત્યાગેનાકૃષ્ટચેતસઃ સુખમ્ આસીના1 મોક્ષં લોભેમહીતિ ।
ઉત્તરત્ર ચ જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયં ન્યાયતો નિપુણતરમ્
ઉપપાદયિષ્યામઃ2 ॥ 22 ॥
હનનાસમ્ભવાદ્ અવિનાશિત્વમ્ ઉક્તં તત્ ક(થ)મ્ ઇવેત્ય્ આહ3 ---
વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃઃણાતિ નરોપરાણિ ।
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાન્ય્ અન્યાનિ4 સંયાતિ નવાનિ દેહી

યથા જીર્ણાનાં5 કાર્યાક્ષમાણાં વસ્ત્રાણાં પરિત્યાગસ્ તથા
શરીરાણામ્ ।
અભિનવાનાં ચોપાદાનમ્ । અન્યન્ નવતરં કલ્યાણતરં
રૂપં કુરુતે6 ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ॥ 23 ॥
યાનિ ચ વિનાશકારણાનિ શસ્ત્રાદીનિ7 પ્રસિદ્ધાનિ
તાન્ય્ અપ્ય્ એનં (ન)
વિનાશયન્તીત્ય્ આહ8 ---
નૈનં છિન્દન્તિ9 શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્ય્ આપો ન શોપયતિ મારુતઃ

નૈનં છિન્દન્તિ શાસ્ત્રાણિ અસિપ્રભૃતીનિ10 નિરવયવત્વાદ્ આકાશવત્ ।
નૈનમ્ અગ્નિર્ ભસ્મીકરોતિ ।
નૈનમ્ આપો ઽવયવવિશ્લેષણાય11
ક્લેદયન્તિ ચર્મવત્ ।
નૈનં મારુતઃ શોષયતિ સ્વેદાપનયેન12 ॥ 24 ॥
તદ્ અસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયા હેતુર્ ઉચ્યતે ।
યસ્માદ્ અયં13 છેદનાદ્યર્હો
ન ભવતિ । કથમ્14 ---
અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદોહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽયં સનાતનઃ

નિત્યત્વાત્ (સર્વગતઃ) સર્વગતત્વાત્ સ્થાણુઃ સ્થાણુત્વાદ્ અચલ
ઇત્ય્ અક્ષરયોજના15 । સનાતનશ્ ચિરન્તનઃ ।
કુતશ્ ચિત્ કારણાન્ નાયં
નોતેસ્:
1. સ્વધર્મત્યા^ ... ચેતસત્સુ^
2. ન્યાયનોનિપુણત્રમુપ^
3. તત્કિમિવેત્યાહ 22
4. જીણીનન્યાનિ
5. નીર્ણાનાં
6. કુરેતે
7. પાનિચવિનાશકારાણાનિશાસ્ત્રાદીનિ
8. તાન્યસ્યેનં વિનશંયન્તીત્યાહં 23
9. ર્છિદન્તિ
10. ^પ્રભૃતીતિ
11. નેનમ્ આપોવષવવિશ્લે^
12. સ્નેહાપેણં
13. ... તુરુત્ત્યતે । તસ્માદયં
14. મવતિ કથમ્ 24
15. ^ક્ષરાયોજના
પ્. 58
નિષ્પન્નો ઽભિનવ1 ઇત્ય્ અર્થઃ । નાત્ર પુનરુક્તદોષશ્ ચોદનીયઃ ।
દુર્બોધત્વાદ્ આત્મવસ્તુનઃ પર્યાયશબ્દૈઃ પુનઃ પુઅસ્ તદ્ એવોચ્યતે
સુખપ્રતિપત્તયે ॥ 25 ॥
કિં ચ2 ---
અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્ અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્માદ્ એવં વિ(દિ)ત્વૈનં નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ3

ઇન્દ્રિયાગોચરત્વાદ્ અવ્યક્તો ઽત એવાચિન્ત્યઃ ।
ય ઇન્દ્રિયગોચરો ગવાદિઃ સ વ્યક્તશ્ ચિન્તનીયઃ4 ।
યો હિ વ્યક્તઃ સ વિકાર્યઃ ।
અયં ત્વ્ અવિકાર્યઃ । તસ્માદ્ ઇતિ નિગમનમ્ ।
સ્વરૂપતસ્ તાવદ્ આત્મનો ઽવિનાશિત્વં તથોક્તમ્5 ॥ 26 ॥
અથ શરીરેન્દ્રિયોપાધિવિનાશાદ્ વિનાશં6 તદુત્પત્ત્યા ચોત્પત્તિમ્
આત્મનો મન્યસે તથાપિ7 શોકો ન યુક્તઃ કર્તુમ્ ઇત્ય્ આહ8 ---
અથ ચૈનં9 (નિત્યજાતં) નિત્યં વા મન્યસે10 મૃતમ્ ।
તથાપિ ત્વં મહાવાહો નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ11

કસ્માત્ । ઔપાધિકયોર્ જન્મનાશયોર્ અપરિહાર્યત્વાત્ તદ્ આહ12 ---
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
તસ્માદ્ અપરિહાર્યે ઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ

યેન કર્મણા જન્મારમ્ભસ્ તસ્ય કર્મણઃ ક્ષયે ધ્રુવો ભાવી
મૃત્યુઃ । મૃતસ્ય13 ચાવશ્યમ્ભાવિશરીરગ્રહણમ્ ।
શરીરાન્તરારમ્ભકારણાનામ્ અન્યેષાં14 વિદ્યમાનત્વાત્
પુનઃ શરીરં પુનઃ કર્મેતિ
નોતેસ્:
1. નિષ્પન્નોભિતવ
2. કિઞ્ચ25
3. નાનુશોચિન્નતુમર્હસિ
4. ... ચિંસ^ યોન્દ્રિયગોચરોગવાદિસ્મ ... ચિન્તતીયશ્ચ
5. તવોત્ક્નમ્
6. શરીરૈદ્રિયોપાધિ^
7. નથાપિ
8. કર્તુમિત્યાહ 26
9. અથચ્ચૈનં
10. મત્યસે
11. નાનુશોચિત્નુમર્હતિ
12. કસ્માદૌયાધિકયોર્જુન્મનાશયોરપરિહાર્ય્યત્વાન્નદાહ 27
13. જન્મારવ્રન્તસ્ય કર્મણઃ ક્ષેપે ધ્રુવ ભાવીમૃત્યુર્મૃતસ્ય
14. ભાવિશરીરપ્રહણં તતીરાન્તરારમ્ભકારણામન્યેષાં
પ્. 59
સંસારચક્રસ્યાનાદિત્વાત્1 । એવં વ્યાખ્યાયમાને ધ્રુવં જન્મ
મૃતસ્ય (ચ) ઇતિ શ્લોકાર્થો ઽવકલ્પતે2 ।
નૈરાત્મ્યવાદિદર્શનાભ્યુપગમેન વ્યાખ્યાને મૃતસ્ય
પુનર્જન્માભાવાદ્
અનુપપત્તિઃ સ્યાત્3 ॥ 28 ॥
ઇતશ્ ચ શોકકરણમ્ અયુક્તમ્4 ---
અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત5 ।
અવ્યક્તનિધાનાન્ય્ એવ6 તત્ર કા પરિદેવના

અવ્યક્તં પઞ્ચભૂતાનાં સૂક્ષ્માવસ્થા પ્રકૃતિઃ
તદાદિર્ યેષાં
ભૂતાનાં તાનીમાનિ અવ્યક્તાદીનિ7 ।
વ્યક્તં મધ્યં યેષાં તાનિ
વ્યક્તમધ્યાનિ । વ્યક્તં સ્થૂલાવસ્થોચ્યતે ।
કારણે પ્રચરત્વાત્ ।
અવ્યક્તે નિધનં વિનાશઃ9 પ્રલયો યેષાં
તાન્ય્ અવ્યક્તનિધનાનિ સ્વકારેણ પ્રલીનાનિ
કાર્યકારણસઙ્ઘાતાત્મકાનિ । તત્ર કા પરિદેવના10 ।
શોકનિમિત્તઃ11 પ્રલાપઃ પરિદેવનોચ્યતે ।
સત્કાર્યવાદિનાં ત્વ્ ઔપનિષદાનાં સાઙ્ખ્યાનાં12 ચ ત્રિષ્વ્ અપિ
કાલેષુ સર્વે ભાવાઃ સન્તિ આવિર્ભાવતિરોભાવમાત્રત્વાદ્
ઉત્પત્તિવિનાશયોઃ13 ।
યથા ઘટશ્ ચૂર્ણરૂપેણ સ્વકારેણ વિદ્યમાનઃ
કુમ્ભકારવ્યાપારેણાવિર્ભવતિ મુદ્ગતાદિયોગેન14 તિરોભૂતઃ
શક્ત્યાત્મના પુનર્ અપિ કારણં પ્રવિશતિ ।
અપરે ત્ય્ આહુઃ --- અવ્યક્તમ્ અદર્શનમ્ । તદાદિર્ યેષાં
તાન્ય્ અવ્યક્તાદીનિ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે --- યદિ સ્વદર્શ(ના)ભાવો ઽદર્શનં
તસ્યાદ્યન્તતા15 નોપપદ્યતે અભાવસ્ય ભાવોત્પત્તિહેતુત્વનિરાકરણાત્16
।
કથમ્
1. સંસારનક્રુસ્યાનાદિ^
2. શ્લોકાર્ધો^
3. નૈરાત્મ્યવાદિ ... ભાવાદમુપપત્તિ સ્યાત્
4. ... યુક્તં 28
5. ષ્યક્તમધ્યાનિ ભારન
6. અવ્યક્તનિધનાનેવ
7. તાનીમાન્યવ્યક્તાદાનિ
8. સ્થુલાવસ્થોચ્યતે
9. નિધાનંવિનાશ
10. પરિદેવતા
11. શોકનિમિન્નઃ
12. સ્વૌપનિષદાનાં સંસ્યાનાં
13. ભાવસ્સન્ત્યાવિવેતિરોભાવ^
14. સ્વકારેણ મુદરાદિયોગેન તિરોભૂતઃ
15. તસ્યાદિત્યન્તા
16. ભાવોક્ષત્તિ હેતુ^
પ્. 60
અસતઃ સજ્ જાયત ઇતિ ।
તિરોહિતં હિ દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરસ્યોત્પાદકમ્ ।
મૃત્સુવર્ણાદૌ અતિપ્રસિદ્ધમ્ એતલ્લોકે1 ।
અથાદર્શનમ્
ઇન્દ્રિયાગોચરત્વાદ્ અવ્યક્તમ્ અભિપ્રેતં
તતો નાસ્તિ વિસંવાદ ઇતિ2 ।
એવં તાવદ્ આત્મનઃ સ્વરૂપાવિનાશત્વાન્ ન યુક્તઃ શોકઃ
કર્તુમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્3 ॥ 29 ॥
દુર્વિજ્ઞેયશ્ ચાયમ્ આત્મા યસ્માદ્ ભૂતસઙ્ઘાતે4 સત્ય્ ઉપલભ્યતે
ત (તસ્માદ્) એવ બહવો મોમુહ્યન્તે ।
કેચિદ્ ભૂતચૈતન્યં5 પ્રતિજાનતે
વ્યતિરિક્તમ્ આત્માનં6 પશ્યન્તિ અપરે વિજ્ઞાનસન્તાનં
ક્ષણિકમ્ ઇચ્છન્તીતિ7 । તદ્ એતદ્ અત્ર8 ---
આશ્ચર્ય(વ)ત્ પશ્યતિ કશ્ચિદ્ એનમ્9 આશ્ચર્યવદ્ વદતિ તથૈવમ્ અન્યઃ ।
આશ્ચર્યવચ્ ચૈનમ્ અન્યઃ10 શૃણોતિ શ્રુત્વાપ્ય્ એનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્

યથાશ્ચર્યમ્ અદ્ભુતં11 કશ્ચિત્ કદાચિત્ પશ્યતિ
તદ્વદ્ એનમ્ આત્માનં
તથાશ્ચર્યમ્ ઇવ (પશ્યતિ કશ્ચિત્) ।
યદૈનં12 કશ્ચિદ્ વદતિ રૂપાદિરહિતમ્
અમૂર્તં સ્વસંવેદ્યં ચેતનસ્વભાવમ્ આશ્ચર્યમ્
ઇવ કશ્ચિદ્ એનં13 શૃણોતિ ।
આત્મશ્રવણપરાઙ્મુખ એવ હિ પ્રાયેણ જન્તુઃ14 ।
શ્રુત્વાપ્ય્ એનં ન ચ વેદ કશ્ચિત્ । તદ્ અપ્ય્ આશ્ચર્યમ્ એવેતિ15 ।
તસ્માદ્ આત્મતત્ત્વમુક્તલક્ષણં16 સમ્યગવધાર્યં
તન્ ન વિસ્મરણીયમ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કેચિદ્ અસ્ય શ્લોકસ્યાર્થં17 સ્વમતિકલ્પનયા વર્ણયન્તિ ---
નોતેસ્:
1. નિહતં ... દ્રવ્યાતરસ્યોત્પાદકં મૃત્સુવર્ણાદીન્યતિ^
2. ... દર્શનમિન્દ્રિષાગોચર^
3. તાવદાત્મનરૂપાવિનાશત્વાર્ન્ન યુક્તઃશોકર્તું જિત્યુક્તમ્
4. ... સંષાતે
5. વહોવો^ કેનિદ્ભૂત^
6. ... માત્માં ન
7. ક્ષણિકમિચ્છતિ
8. તદેતત્ર 29
9. કશ્ચદેનં
10. ચ્ચૈનમભ્યઃ
11. યથાશ્ચર્યમદ્ભુતં
12. તથશ્ચર્ય^
13. યદેનં ... વદતિં ... મમૂંર્ત સ્વસંર્વધં ... કશ્ચિદોનં
14. પ્રાપેણ જઃ તઃ
15. ત ચ કશ્ચિન્નદપ્યાશ્ચર્ય^
16. તસ્માદાત્મતત્ત્યમુ^
17. કેવિદસ્ય શ્લોકસ્યાર્થ
પ્. 61
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય ઇત્ય્ અસ્યાઃ શ્રુતેર્ અર્થઃ
પ્રતિનિર્દિશ્યત1 ઇતિ । તદ્ એતદ્ વ્યાખ્યાનં શ્રોત્રિયેષ્વ્ એવ શોભતે2 ।
ન હિ તદર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઇહ3 વિદ્યતે । વિધિપ્રત્યયસ્ તત્ર
શ્રૂયતે । વર્તમાનો ઽપદેશશ્ ચાયમ્4 । ન ચ તત્રાશ્ચર્યવદ્
દ્રષ્ટવ્ય5 ઇત્ય્ અર્થો ઽભિધીયતે । ન ચાક્ષરમાત્ર(સા)દૃશ્યાત્
પ્રદેશાન્તરગતો ઽર્થઃ શક્યઃ કલ્પયિતુમ્6 ।
ન ચ પ્રકૃતાર્થોપયોગિત્વમ્ અસ્યાઃ7 કલ્પનાયાઃ । કિં ચ ---
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્ યો ન લભ્યઃ
શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ8 ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા9
આશ્ચર્યો ધ્યાતા કુશલો ઽનુશિષ્ટઃ10 ॥
ઇત્ય્ અસ્ય મન્ત્રસ્ય યો ઽર્થઃ સો ઽત્ર કથ્યતે ॥ 30
દુર્લભો ઽયમ્ આત્મોપદેશ ઇતિ વર્ણયિતુમ્ અથેદાનીં
પ્રકરણાર્થોપસંહારઃ ક્રિયતે11 ---
દેહી નિત્યમ્ અવધ્યો ઽયં12 દેહે સર્વસ્ય ભારત ।
તસ્માત્ સર્વાણિ13 ભૂતાનિ નાનુશોચિતુમ્ અર્હસિ

યત એવં તસ્માદ્ ભીષ્માદીન્ અનુચિન્ત્ય14 ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ ॥ 31
॥
આત્મવિષયમ્ અનાત્મધર્મપરિકલ્પિતમ્ અપનીય15 અશોચ્યાન્ ---
નોતેસ્:
1. શ્રુતેરર્થોપ્રતિનિદેશ્યતે
2. તદેદતધ્યાખ્યાનં શ્રોત્રિયેધેવ શોમતે
3. ... પ્રતિભિજાન^
4. વર્તમાનાપદેશશ્ચાયં
5. દ્રષ્ટવ્યં
6. ચાક્ષરમાત્રદશ્યાત્ ... કાલ્પયિતું
7. પ્રકૃતાર્થેપયોગિત્વમસ્યાઃ
8. શૃંરાવતો વહવોપં ન વિધુઃ
9. લધા
10. આશ્ચાર્યો તાતા કુશલેનાનુશિષ્ટ ઇતિ
11. દુલભો ... વર્ણષિતું અથેદાના પ્રકરણાર્થોપસંહારઃ
ક્રિયતે 30
12. નિત્યમવધ્યોય
13. તસ્મા સર્વાણિ
14. તસ્માદ્ ભીષ્માદિનિ અનુચિન્ત્ય
15. પરિકલ્પત
પ્. 62
ઇત્યાદિ યદ્ ઉક્તં તદ્ ઉપસંહૃતમ્ ।
અધુના1 ધર્મવિષયમ્ અધર્માધ્યારોપણમ્ ।
તન્નિરાસાય પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ ચ ઇત્ય્ ઉક્તં
(યત્) તત્ પ્રસ્તૂયતે2 --
સ્વધર્મમ્ અપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમ્ અર્હસિ ।
ધર્મ્યાદ્ ધિ યુદ્ધાચ્ છ્રેયો ઽન્યત્3 ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે

ધર્માદ્ અનપેતં4 ધર્મ્યં યુદ્ધમ્ । તતો ઽન્યન્ ન5 વિદ્યતે શ્રેયસ્કરમ્ ।
ક્ષત્રિયગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમ્6 ।
અન્યેષામ્ અપિ સ્વધર્માનુષ્ઠાનં7
શ્રેયસ્કરમ્8 । તદ્ અનેન9 પ્રકારેણ શ્રેયસ્કરે જ્ઞાનં કર્મ ચ
સમુચ્ચિનોતિ10 ॥ 32 ॥
ઇતશ્ ચ યુદ્ધં કર્તવ્યમ્11 ---
યદૃચ્છયા ચોપપન્નં12 સ્વર્ગદ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ।
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે13 યુદ્ધમ્ ઈદૃશમ્

અયત્નોપનીતં સ્વર્ગસ્ય દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ઉદ્ઘાટિતમ્ ।
સુખિનઃ સુખભાગિનો હિ લભન્તે યુદ્ધમ્ ઈદૃશં નેતરે14 ।
અથ વા કિં સુખિનઃ ક્લેશભીરવો લભન્તે ।
મન્દભાગ્યા ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ 33 ॥
યદિ ચેત્થં કર્તવ્યં પ્રાપ્તમ્15 ---
અથ ચેત્ ત્વમ્ ઇમં ધર્મ્યં16 સઙ્ગ્રામં ન કરિષ્યસિ ।
તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં17 ચ હિત્વા પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં18 ચ મહાદેવાદિયુદ્ધનિમિત્તાં19
હિત્વા પાપં પ્રતિપદ્યસે ॥ 34 ॥
નોતેસ્:
1. ^યાશોચ્યામિત્યાદિ ... સન્દતમધુના
2. તત્મસ્તે 31
3. યુદ્રાછ્રેષો^
4. ^દેનેપતે
5. તતોન્યત્ર
6. પ્રદર્શનાર્થમ્
7. ^માતુષાતં
8. શ્રયસ્કરં
9. તદતેન
10. સમશ્ચિનોતિ
11. કર્તવ્ય 31
12. યદછયા ચોપપન્ન
13. ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તો
14. અયલીપનન્તં ^મુદ્વાટિતં સુખિનસ્સુવાભાગિવો
હિ લભન્તે ... । નેનરે
15. ચેત્યં કર્તવ્યં પ્રાપ્તમ્ 33
16. અથ ચેત્ત્વં ધર્મ્યમિમ
17. સ્વધર્મકિર્તિ
18. કીર્તિ
19. ... નિમિતાં
પ્. 63
ન કેવલમ્ એતાવદ્ એવેતિ શેષઃ1 ---
અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે ઽવ્યયામ્2 ।
સમ્ભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્ મરણાદ્ અતિરિચ્યતે3

અવ્યયાં સન્તતાં દીર્ઘકાલામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શૌર્યાદિભિશ્ ચ
ગુણૈઃ સમ્ભાવિતસ્યાકીર્તિર્ મરણાદ્ અતિરિચ્યતે4 ।
તતો મરણં વરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ5 ॥ 35 ॥
કિં ચ6 ---
ભયાદ્ રણાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ ।
યેષાં7 ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્

કર્ણાદિભ્યો ભયાદ્ ઉપરતં મંસ્યન્તે8 ત્વામ્
અશ્વત્થામપ્રભૃતયો મહારથાઃ ।
બહુભિર્ ગુણૈઃ ધર્માશયસ્ ત્વમ્ અઞ્જસા9
શૂર ઇત્યાદિભિઃ (ગુણૈઃ બહુ)મતો યાસ્યસિ લઘુભાવમ્ ।
તદ્ અપિ કષ્ટતરમ્ ॥ 36 ॥
કિં ચ10 ---
અવાચ્યવાદાંશ્ ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ11 ।
નિન્દન્તસ્ તવ12 સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્

અહિતાઃ શત્રવઃ । તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ । ન્વ્ ઇતિ વિતર્કે ।
તતો નાન્યદ્ દુઃખતરમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ ॥ 37 ॥
યુદ્ધે તુ ક્રિયમાણે ગુણા એવોભયત્રેત્ય્ આહ13 ---
હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્14 ।
તસ્માદ્ ઉત્તિષ્ઠ15 કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ

મોહં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ17 । યદ્ વા (મ)યાવશ્યં કર્તવ્યં હિ
યુદ્ધમ્ ઇત્ય્ એવં કૃતનિશ્ચયઃ ॥ 38 ॥
નોતેસ્:
1. ... મેતાવદેવશેષઃ 33
2. ચપિ ... કથયિષ્યન્તિ તેવ્યયાં
3. કીર્તિંર્મરણા^
4. સન્તન્તાં ... ગુનસમ્ભાવિતસ્યચા કીર્તિંર્મરણાદતિરિચ્યતે
5. મરર્ણંવમિત્ય્ અર્થઃ
6. કિઞ્ચ 35
7. યેસાં
8. મન્યન્તે
9. ગુનૈ ધર્માશય સ્તમઞ્જસઃ
10. કિઞ્ચ 36
11. તતાહિનાઃ
12. નિદન્તસ્તવ
13. ... ત્યાહ 37
14. મહીમૃ
15. ^દુત્તિષ્ઠ
16. કોન્તેય
17. મોહં ત્યત્કોત્તિષ્ઠ
પ્. 64
તત્ર ચ યુદ્ધપ્રવૃત્તસ્ય બુદ્ધિસામ્યમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ આહ1 ---
સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ

સુખે હર્ષો દુઃખે વિષાદઃ2 । તાવ્ અકૃત્વા ।
તયોઃ કિન્નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આહ3 ---
લાભાલાભૌ (સમૌ કૃત્વા) લાભે સુખમ્ અલાભે
દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે । તયોઃ પુનઃ કો હેતુર્ ઇત્ય્ આહ4 ---
જયાજયૌ । જયે લાભો વિપર્ય(યે) અલાભ ઇતિ ।
(ઇ)દમ્ ઉક્તં કુર્વન્ ન પાપં5 પ્રત્યવાયમ્ અવાપ્સ્યસીસિ ।
તદ્ એવોપસંહૃતમ્6 । અન્યથા પપશઙ્કાનુપપત્તેર્ ઇહ સ્વધર્મં7
કુર્વતો યત્ પાપં8 ભવતિ તન્ નિષિધ્યતે9 ।
અથ વા પાપમ્ ઇતિ સંસારવ્યસનમ્ । તન્ નૈવમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનમ્ એવમ્ ઇતિ10 વ્યપદિશ્યતે
સામ્યપર્યન્તમ્ ॥ 39 ॥
ઇદાનીં જ્ઞાનપ્રકરણમ્ ઉપસંહરતિ કર્મણ્ય્ ઉપાયવિશેષો
વક્તવ્ય ઇતિ વિભાગજ્ઞાપનાય11 ---
એષા તે ઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે ત્વ્ ઇમાં શૃણુ ।
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં12 પ્રહાસ્યસિ

યદ્ય્ અપિ સાઙ્ખ્યશબ્દઃ કાપિલતન્ત્રે રૂઢઃ13
ગુણપુરુષવિવેકજ્ઞાનં14 યત્રોપદિશ્યતે
તથાપિ તદ્ ઇહ ન ગૃહ્યતે ।
ન તત્સાદૃશ્યાદ્ આત્મયાથાત્મ્યવિવેકઃ15 સાઙ્ખ્યશબ્દેનાત્ર
વ્યપદિશ્યતે16 । તદ્વિષયા બુદ્ધિર્ ઉક્તેત્ય્ અર્થઃ ।
યોગઃ કર્માનુષ્ઠાનોપાયઃ । ફલસઙ્કલ્પરહિતત્વં17
સમત્વમ્ ।
કૃતસ્ય ક્રિયમાણસ્ય વા (કર્મણઃ) ઈશ્વરાર્પણમ્ ઇતિ ।
ત્વમ્ ઇમાં બુદ્ધિં18 શૃણુ ।
તાં વિશિનષ્ટિ શ્રોતુશ્ ચિત્તસમાધાનાય19 ।
નોતેસ્:
1. યુદ્ધપ્રવૃન્તસ્ય બુદ્ધિસામ્યમુપદેષ્ટમાહ 38
2. સુસ્વહષોં દુઃખે વિષાદઃ
3. કિન્નિમિત્ત્ર^
4. હિતુરિત્યાહ
5. પાપ
6. ... સન્તૃતમ્
7. પાપા ... ખધર્મ
8. કુર્વતઃ પાર્પ
9. યન્નિષિદ્ધતે
10. મેવેમિતિ
11. ^ણમુપર્સદરતં 39
12. કર્મબન્ધં
13. ^તન્ત્રેગૂત
14. ... વકેકનાનં
15. ગૃહ્યતેતત્સાવૃશ્યાત્
16. શબ્દેનાત્ર વ્યયદિશ્યતે
17. કલ^
18. વાદ્રેશ્વરાયણામિતિ તયાં બુદ્ધિં
19. શ્રોતુશ્ચિતુસમા^
પ્. 65
યયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ કર્મબન્ધં કર્મૈવ બન્ધઃ
કર્માનેકજન્મસઞ્ચિતં પ્રહાસ્યસિ ત્યક્ષ્યસિ ।
કેચિદ્ અત્ર સાઙ્ખ્યશબ્દેનોદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામ્ અતિમોક્ષસ્ય
સમ્પદશ્ ચ વિધાયકં2 શાસ્ત્રમ્ એતત્ સર્વં વ્યપદિશ્યત ઇતિ બ્રુવતે ।
અત્રોચ્યતે । તદ્ એતદ્ અપ્રસ્તુતમ્ અનુપયોગ્યમ્ આકસ્મિકમ્ ઉપન્યસ્તમ્ ઇતિ
નઃ પ્રતિભાતિ । કુતઃ3 । પુરુષવિશેષવિષયાસ્ તૂપાસનાસમ્પદો
ઽતિમોક્ષશ્ ચ4 । ન ચ તા આત્મોપાસનાઃ ।
અત્ર ચ શોકમોહાકુલિતચેતસસ્
તદપનયનાયાત્મયાથાત્મ્યવર્ણનાર્થં5 પ્રકરણમ્ ।
એવં ચ ક્વોદ્ગીથાદયઃ ક્વેદં6 પ્રકરણમ્ ।
ન ચ સાઙ્ખ્યશબ્દઃ પરિભાષયા વિનાતિમોક્ષાદિષુ વર્તેત ।
તસ્માત્ પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા7 સમ્બન્ધ્યમાનો
યો ઽર્થઃ સ સાઙ્ખ્યશબ્દયોગ્યો8 વ્યાખ્યેયઃ ।
સ ચાસ્માભિર્ ઉક્ત ઇતિ ।
યોગશબ્દો ઽપ્ય્ અત્ર --- સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ---
ઇત્ય્ ઉપસંહારવચનાદ્
અનુષ્ઃઆનોપાયવચનો10 નાન્યત્ર યોજનીય ઇતિ ॥ 40 ॥
બુદ્ધિયુક્તસ્ય11 કર્મણો ગુણાન્તરમ્ ઉચ્યતે12 ---
નેહાતિક્રમનાશો ઽસ્તિ13 પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અસ્ય14 ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્

અતિક્રામતિ સંસારદુઃખં યેન બુદ્ધિયુક્તેન15 કર્મણા
સો ઽતિક્રમઃ । અભિક્રમ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ16 ।
અર્થસ્ તુ સ એવ ।
નોતેસ્:
1. બુધ્યા કર્મબન્ધં કર્મૈવન્ધઃ
2. ઉદ્ગીથા ઘુપાસનાન્યતિમોક્ષાસ્સંપદશ્ચ ધાયકં
3. કૃત
4. વિષયાસ્તુ ઉપાસાસંપદોતિમોક્ષાશ્ચ
5. ... કુલિતચિતસસ્તદપનપનાયાત્મ યાથાત્મ્ય વર્ણનાર્થ
6. ત્ક્વોદ્રીથાદયઃ કેદં
7.વર્તતે ... પૂર્વપર્યાલોચનયા
8. સાઙ્ખ્યશબ્દોયોગ્યોવ્વ્યાખ્યેય
9. સ ચસ્માભિરુક્ત ઇતિ
10. ઇત્યુષસંહારવચનાદનુષ્ટાનો પાપવાચનો
11. ... યુક્ષસ્ય
12. ... મુચ્યતે 41
13. નેહાતિક્રમ^
14. સ્પલ્પમપ્યત્ય
15. બુદ્ધિયુક્તૌન
16. પવન્તિ
પ્. 66
નાશો નિષ્ફલત્વમ્ । ઇહ મોક્ષમાર્ગે ઽવસ્થાય ક્રિયમાણસ્ય1
કર્મણો નિષ્ફલત્વં નાસ્તિ યથા કૃષ્ણાદેર્
અનેકાન્તિકફલત્વં
નાપિ ચિકિત્સકકૃતધર્મવત્2 પ્રત્યવાયો વિદ્યતે ।
પ્રત્યુત સ્વલ્પમ્ અપિ
યથાશક્ત્યનુષ્ઠિતસ્ય3 ધર્મસ્ય સમ્બન્ધિ
ત્રાયતે4 રક્ષત્ય્ અનુષ્ઠાતારં
મહતઃ સંસારભયાત્ ॥ 41 ॥
આત્મવિષયા કર્મવિષયા બુદ્ધિર્ એકૈવૈકફલત્વાદ્ ઇતિ
દર્શયિતુમ્ આહ4 ---
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકૈવ કુરુનન્દન ।
બહુશાખા હ્ય્ અનન્તાશ્ ચ બુદ્ધયો ઽવ્યવસાયિનામ્

સમુચ્ચિતાભ્યાં6 જ્ઞાનકર્મભ્યામ્ અપવર્ગો ઽવાપ્યતે
યથાગ્નેયાદિભિર્
ઇતરેતરં યુક્તૈર્ યાગૈઃ સ્વર્ગઃ7 ।
સા ચેયં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્ એકા ।
અવ્યવસાયિનાં તુ કેવલકર્મિણાં કેવલજ્ઞાનવાદિનાં
ચ કર્માકરણે પ્રયતમાનાનાં બહુશાખા8
બહુપ્રભેદા અસઙ્ખ્યેયાશ્
ચ બુદ્ધયો ભવન્તિ ॥ 42 ॥
તત્ર કેવલકર્મિણો ઽધિકૃત્યાહ9 ---
યામ્ ઇમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્ય્ અવિપશ્ચિતઃ ।
વેદવાદરતાઃ પાર્થ નાન્યદ્ અસ્તીતિ વાદિનઃ

યામ્ ઇમાં વક્ષ્યમાણાં પુષ્પિતાં ફલપ્રસવિત્રીં1
વાક્યલક્ષણાં વાચમ્ અનાત્મવિદો વિપશ્ચિતો વેદવાક્યેષુ ---
અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ -- ઇત્યાદિષુ રતાઃ
કર્મણા નિરતિશયસુખં
નોતેસ્:
1. ક્રિષમાણસ્ય
2. ... કૃતાહર્મવત્પ્રત્યુવાયો
3. યથાશક્તનુષ્ટિતસ્ય
4. નાયતે
5. દૃઅર્શયિતુમાહ 42
6. સમુશ્ચિતાભ્યામ્
7. યુક્તૈર્યાગસ્વર્ગઃ
8. બહુણખા
9. ... કર્મિણૈધિકૃત્યાહ 43
10. ... સવિત્રી
પ્. 67
સ્વર્ગશબ્દવાચ્યં1 પ્રાપ્યતે ।
તતો ઽન્યદ્ અપવર્ગાખ્યં સુખં નાસ્તીતિ2
વાદિનો વદનશીલાશ્
ચ (પ્રવદન્તિ) ॥ 43 ॥
ઇતઃ ---
કામાત્માનઃ3 સ્વર્ગપરા જન્મકર્મફલપ્રદામ્ ।
ક્રિયાવિશેષબહુલાં ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ

અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તીચ્છા કામઃ ।
તદનુરક્તચેતસ ઇત્ય્ અર્થઃ4 ।
સ્વર્ગઃ પરઃ પુરુષાર્થો યેષાં તે
સ્વર્ગપરાઃ સ્વર્ગપ્રધાનાઃ । જન્મકર્મફલપ્રદામ્ ।
કર્મણઃ ફલં કર્મફલં ।
જન્મયુક્તં કર્મફલં પ્રદદાતીતિ જન્મકર્મફલપ્રદામ્ ।
વાચમ્ ઇત્ય્ અધિક્રિયતે । પુનર્ અપિ કિંવિશિષ્ટામ્ ।
ક્રિયાવિશેષબહુલામ્ । ક્રિયાણાં વિશેષા (અ)તિબહુલા
બહુપ્રકારા યસ્યાં વાચિ તામ્ ।
કિં5 પ્રતિ પ્રવૃત્તામ્ ઇત્ય્ આહ ---
ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ ।
ભોગશ્ ચૈશ્વર્યં ચ6 તયોર્ ગતિઃ પ્રાપ્તિસ્ તામ્
ઉદ્દિશ્ય7 । ભોગઃ સુખવેદના । (અહ)મ્ એષાં પતિઃ સ્વામીતિ
યત્રાભિમાનો જાયતે તદાઇશ્વર્યમ્ । અથવા ગતેર્ એવોભયં8 વિશેષણમ્
।
કીદૃશગતિં9 પ્રતિ ।
જન્મકર્મફલપ્રદાં ક્રિયાવિશેષબહુલાં પ્રતિ ।
પુષ્પિતાં વાચં (પ્ર)તીત્ય્ અર્થઃ ॥ 44 ॥
તેષાં ચૈવં વદતામ્10 ---
ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનાં તયાપહૃતચેતસામ્11 ।
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે

તયા પૂર્વોક્તયા વાચાપહૃતવિવેકજ્ઞાનાનાં12
(જ્ઞાન)કર્મસમુચ્ચયલક્ષણા વ્યવસાયાત્મિકા13 બુદ્ધિઃ (સમાધૌ) ।
સમાધીયતે ઽસ્મિન્
નોતેસ્:
1. સુખં ગશબ્દઃ વાચ્યં પ્રાપ્યેતે
2. ... ન્યદય વર્ગાખ્યસુખં નાસ્તિતિ
3. ... શીલાઃ ચેતઃ કામા^
4. પ્રાપ્તેછા કામંસ્તદનુરકવેતસ ઇત્ય્ અર્થઃ
5. વિશેષાઇ ... વાચિતો કિં
6. ગતં ભોગશ્ચૈર્ય
7. તામુદિશ્ય
8. કીદશં ગતિં
9. ગતે વોભયં
10. વદતાં 45
11. તયાપહતચેતસાં
12. ... પતૃવિવેકજ્ઞાનાના
13. વ્યત્સાયાત્મિકા વુદ્ધિઃ
પ્. 68
ચિત્તમ્ ઇતિ1 સમાધિર્ આત્મા । તસ્મિન્ન્ આત્મનિ ન વિધીયતે ન
સમ્ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
અથવા સમાધાનં સમાધિસ્ તદ્વિષયા બુદ્ધિઃ ।
અપરે પુનર્ યુક્તં વ્યાખ્યાનમ્ અનનુસરન્તસ્
તત્પ્રતિમાનં કલ્પયન્તો વદન્તિ ।
સર્વેષાં કિલ કર્મકાણ્ડગતાનાં વાક્યાનાં હિ
(દ્વિ)વિધં ફલમ્ અન્વયનિબન્ધનં તાત્પર્યસમધિગમ્યં ચ2 ।
તત્રાન્વયિકં સ્વર્ગબ્રહ્મવર્ચસાદિફલમ્ અન્વયનિબન્ધનમ્ ।
શમદમાદિહેતુતયાનુષ્ઠાતૄણાં વ્યવસાયાત્મિકાયાં બુદ્ધૌ
યોગ્યતાપાદનં તત્રાન્વયફલમ્ એવ સ્વર્ગાદિ
યે વદન્ત્ય્ અવિપશ્ચિતસ્ તે
તાત્પર્યફલમ્ અજાનન્ત ઇતિ યોજયન્તિ3 ।
અત્રાભિધીયતે । તદ્ એતચ્છબ્દપ્રમાણબાહ્યં
પુરુષબુદ્ધિપ્રભવં
ન્યાયવિદ્ભ્યો4 નાતિરોચતે ।
ન હિ સ્વર્ગકામો યજેત --- ઇત્ય્ અસ્ય વાક્યસ્ય દ્વાવ્ અર્થૌ5 ---
તત્ર યાગેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ એવૈકો ઽર્થો વિધીયતે6 ।
પદાર્થસંસર્ગો હિ વાક્યાર્થઃ ।
ન પુનર્ યાગાનુષ્ઠાનેન7 જ્ઞાનયોગ્યતાં કુર્યાદ્ ઇતિ8
કસ્યચિત્ પદસ્ય તાત્પર્યો દૃશ્યતે9 ।
પદાર્થપૂર્વકશ્ ચ વાક્યાર્થો જ્ઞાને નિમિત્તમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
ન ચ પુરુષેચ્છાવશાદ્10 વાક્યસ્ય નાર્થાન્તરમ્ આક્ષિપતિ ।
યે હિ શ્રૂયમાણમ્ અર્થમ્ અનાદૃત્ય12 વાક્યસ્યાર્થાન્તરં કલ્પયન્તિ13
ત એવ સુતરામ્ અવિપશ્ચિતો ન મીમાંસકા14
યે શબ્દપ્રમાણવૃત્તં15
બ્રુવતે શમદમાદયો યાગાનુષ્ઠાનસાધ્યા ઇતિ16 ।
કિં તર્હિ । શાન્તો દાન્ત ઉપરતઃ17
નોતેસ્:
1. સમાધીયેતસ્મિશિન્નમિતિ
2. ^નિબન્ધનં તાત્પર્યં સમાધિરામ્યં ચ તાત્રાન્વિયકં
3. તૌતાત્પર્યફલમજામન્તઃ ઇનિ યોજયન્તિ
4. ન્યાયવિમ્દ્યોતેરુરોવચ્યતે
5. દ્વાવર્થો
6. પ્રાપ્નુયદિત્યયમેવૈકોથો વિધિયતે
7. સંસર્ગે ... યાગાનુષ્ટાનેન
8. કુપીદિતિ
9. ત્પાયારો દશ્યતે
10. પુરુષેચ્છવશાદ્વાક્યસ્ય
11. ... નિરાકાક્ષ્યં
12. શ્રૂયમાણમર્થનામનાદત્ય
13. કલ્પનીયન્તિ
14. મીમો એકા
15. શાબ્દ^
16. સમદમાદયગાનુષ્.આનસાધ્યાઃ
17. શાન્તા દાન્તા ઉપરત
પ્. 69
ઇત્યાદિવચનગમ્યાઃ સંસારદોષદર્શનેન ચિત્તવૃત્તિનિરોધાત્
સાધનાગ્રન્થગૌરવભયાદ્ ઉપરમ્યતે1 ।
પ્રતિશ્લોકં ચૈવમ્ અન્યે ચાન્યે વ્યાખ્યાતારો
પૂર્વમ્ અર્થમ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણા2
આહોપુરુષિકાં લોકે પ્રથયન્તિ ।
તત્ર યત્ પ્રામાણ્યવૃત્તમ્ ઉક્તં
તદ્ અત્ર ભવન્તો વિદાં કુર્વન્તુ3 ।
આત્મજ્ઞાનેન તુ નિત્યકર્મણાં સમુચ્ચયો4 વચનાન્તરેણ ---
તમ્ એવં વેદાનુવચ(ને)ન ---
ઇતિ નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો5
નોપપદ્યતે --- ઇતિ ચ ત્યાગપ્રતિષેધાત્ તેષામ્
એવાત્મનામ્6 ॥ 45 ॥
ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો7 નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્

ત્રયાણાં સત્ત્વરજસ્તમસાં ગુણાનાં કર્મ
ત(ત્) ત્રૈગુણ્યમ્ ।
સ વિષયઃ પ્રકાશયિતવ્યો8 યેષાં
વેદાનાં તે ત્રૈગુણ્યવિષયાઃ ।
ગુણાનાં ચ સંસારપ્રવર્તનં કર્મ ।
તદ્વિષયા વેદાઃ । તત્ર સત્ત્વમ્ ઉપસર્જનમ્ ।
રજસ્તમસી તૂત્કટે9 । તાભ્યાં વશીકૃતઃ પુરુષઃ
ઇહામુત્રફલેષુ
કર્મસુ પ્રવર્તમાનઃ સંસારચક્રં નાતિવર્તત ઇતિ
તાત્પર્યાર્થઃ10 ।
ત્વં તુ11 નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ ।
ત્રૈગુણ્યમ્ અતિવર્તસ્વ । કથમ્ ।
નિર્દ્વન્દ્વઃ નિત્યસત્ત્વસ્થઃ12 ।
કામક્રોધૌ13 રાગદ્વેષૌ સુખદુઃખે શીતોષ્ણે14
ઇતિ દ્વન્દ્વાનિ15 તાનિ સહસ્વેત્ય્ અર્થઃ ।
સત્ત્વગુણસ્થો ભૂત્વા ધૈર્યમ્
અવલમ્બ્ય । નિર્યોગક્ષેમશ્ ચ ।
અપ્રાપ્તસ્ય સ્વીકરણં યોગઃ
પ્રાપ્તસ્ય પરિ(રક્ષણં) ક્ષેમઃ ।
તયોર્ યતમાનસ્ય16 ન
વ્યવસાયાત્મિકા17 બુદ્ધિઃ ।
આત્મવાન્ અપ્રમત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ18 ॥ 46 ॥
નોતેસ્:
1. ચિન્નવૃત્તિનિરોધાત્ સાધતદતિ ગ્રન્થગૌરવભયાદુપમ્યતે
2. પૂર્વમથનમુત્પ્રેક્ષમાણા
3. પ્રમાણવૃન્તમુક્તં તન્ત્રભવન્તો વિદાઙ્કુર્વન્તુ
4. સમુચ્ચયે
5. કર્મણા
6. મેવમાત્મનામ્ 46
7. નિર્દ્વષ્ટ્વો ... સત્વસ્થો
8. પ્રકાશયિતત્યો
9. રજસ્તમસોતૂત્કાટે
10. તત્પર્યાર્થઃ
11. ત્વં મુનિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ
12. નિત્ત્યસત્ત્યસ્થઃ
13. ક્રોધો
14. ... શીતોસ્સે
15. દ્વન્દ્વાનિ
16. તષોર્યતમાનસ્ય
17. નવ્યસ્તયાત્મિકા બુદ્ધિઃ
18. આત્મવાન પ્રમન્નમન્ન ઇત્ય્ અર્થઃ 47
પ્. 70
ન ચ ત્રૈગુણ્યવિષયેષુ વેદેષ્વ્
અધ્યયનશ્રવણવ્યાખ્યાનાદિપરેણ
ત્વયા કૃત્સ્નમ્ આયુઃ પર્યુપયોક્તવ્યમ્1 ।
કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ ---
યાવદ્ અર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે ।
તાવાન્ સર્વેષુ વેદે(ષુ) બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ

કૂપતડાગાદૌ યાવાન્ અર્થઃ સ્નાનપાનાદિઃ2
પુરુષસ્ય તાવાન્ અર્થઃ
સલિલપૂર્ણે દેશે પ્રાવૃટ્સમયે3 નાધિકો વિદ્યતે ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તસ્ તથા4 જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયપ્રતિપાદનપરે
વેદભાગે5 યાવાન્ અર્થસ્ તાવાન્ એકાહાહીનસત્રપ્રતિપાદકે6
કૃત્સ્નવેદે । અતઃ કામ્યકર્માભિયોગં7 વિહાય
જ્ઞાનકર્મનિત્યકર્મપ્રતિપાદનપરભોગે
ઽભિયોગવતા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ।
અપરેષાં વ્યાખ્યા --- યાવાન્ અર્થઃ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે
તાવાન્ ઉદપાને તત્કાર્યે તત્રૈવાન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
તથા વિજાનતઃ સન્ન્યાસિનો જ્ઞાને સર્વતઃ
સંપ્લુતોદકસ્થાનીયે(ષુ9)
સર્વેષુ વેદેષુ તાવાન્ અર્થઃ ।
તત્રૈવ સમસ્તકર્મપ્રયોજનમ્
અન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ10 ઇતિ ।
તદ્ અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને11 યદિ જ્ઞાનમ્ આહાત્મ્યં તદાનીમ્
અભ્યનુજ્ઞાતં જ્ઞાનસ્યૈતન્માહાત્મ્યં
યત્કામાત્મનાં12 કર્મ
સંસારહેતુર્ ભવતિ તદાત્મીયસ્વભાવં
વિહાય તત્સમ્પર્કાદ્
ઉત્કર્ષહેતુત્વં13 પ્રતિપદ્યતે ।
યથા રસસ્પૃષ્ટતામ્રવર્ણતા14 સુવર્ણતાં પ્રતિપદ્યતે ।
રસો ઽપિ તામ્રસમ્પર્કાત્ પુરુષાર્થસાધનમ્15 ।
એવમ્ અન્યોન્યસમુચ્ચિતમ્ અપવર્ગાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્16 ।
તથા ચ વસિષ્ઠેનોક્તમ્17 ---
નોતેસ્:
1. પર્યપયો ક્તવ્યં
2. ... તાદુકોદૌપાવર્થસ્ત્રાનયાનાદિઃ
3. પ્રાબૃટ સમયે
4. યથાં યં વૃષ્ટાન્તાત્ તથા
5. ... પાદનં પરે વેટભાગ
6. ... સત્ત ... પ્રતિપાદકે
7. કાસ્યકર્મ^
8. યાવનર્થસ્સર્વતસ્તંસ્તુદકે
તાવાનુદયાનેતત્કાર્ય તેત્રેવાન્તર્ભવતિ
9. સંસ્તુતોદક^
10. પ્રયોજનમન્તર્ભવતિત્ય્ અર્થઃ
11. વ્યાખ્યાતે
12. કામાત્મન્નાં
13. ... સંયાર્કાદુત્કષહેતુત્વં
14. રસસ્પૃષ્ટં તામ્રવર્ણતા
15. ... સંપાર્કાત્પુરુષાર્થસાધતમ્
16. ... સમુશ્ચિતમપ^
17. વસિષ્ટેનોક્તમ્
પ્. 71
યથાન્નં મધુસંયુક્તં મધુ ચાન્નેન સંયુતમ્1 ।
એવં તપશ્ ચ વિદ્યા ચ સંયુક્તા ભેષજં મહત્ ॥ ઇતિ ।
અથૈતદ્ વ્યાખ્યાને2 કર્મ નિષ્પ્રયોજનં વક્તવ્યં3 ।
જ્ઞાનાદ્ એવ કેવલાદ્ અપવર્ગં ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ ।
તદ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે4 ।
શાબ્દપ્રમાણબાહ્યત્વાદ્ અસ્યાર્થસ્યેત્ય્ ઉક્તમ્ અન્યત્ર5 ચ નિપુણતરં
વક્ષ્યતે । બ્રાહ્મણસ્યેતિ ચ સામાન્યશ્રવણં ન સન્યાસિન ઇતિ
વિશિષ્ટમ્ ।
તસ્માત્ સર્વાશ્રમાણાં સર્વદ્વિજાનાં ચ મુક્તિઃ ।
તથા ચ જનકાદયઃ સ્મર્યન્તે ।
તસ્માદ્ વ્યવસાયાત્મિકાયાં6 બુદ્ધો સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 47 ॥
તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ --- યોગે ત્વ્ ઇમામ્ --- ઇતિ કો ઽસૌ યોગ ઇત્ય્ આહ7 ---
કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે મા ફલેષુ કદાચન ।
મા કર્મફલહેતુર્ ભૂર્મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ

સ્વાશ્રમવિહિતેષુ કર્મસ્વ્ અધિકારઃ । ફલેષુ ચાનધિકારઃ8 ।
મેતિ(શબ્દઃ) પ્રતિષેધવાચી । નાસ્ત્ય્ અધિકારઃ9 ।
કર્મણ્ય્ એવેત્ય્ એવકારઃ ફલવ્યવચ્છેદાર્થો ન
જ્ઞાનવ્યવચ્છેદાર્થઃ10 ।
તસ્ય --- એષા તે ઽભિહિતા -- ઇત્યાદ્યુપદિષ્ટત્વાત્11 ।
નનુ કર્મણ્ય્ એ(વ)કારઃ ફલં હિ ક્રિયાસાધ્યમ્ ।
ન તત્રાપિ પ્રસક્તો ઽસૌ યેન પ્રતિષિધ્યેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ14 ---
મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ ॥ 48 ॥
નોતેસ્:
1. સંયુતં
2. અથૈતદ્યારત્યાનં
3. નિષ્પયોજનં વક્રવ્યં
4. તદાનમૃષ્યતે
5. ...^મન્નરત્ર
6. ... સ્મંર્યતે તસ્માદવસ્થાયાત્મિકાં
7. ઇત્યાહ 49
8. ફલે સુવાતિકારો
9. નાત્સ્યધિકારઃ
10. કર્મણ્યેદ્યેત્યેવકારઃ ફલવ્યવછેદાર્થો ન
જ્ઞાનવ્યવછેદાર્થઃ
11. ... હિતોત્યુપદિષ્ટ^
12. ... વ્યવચ્છેદ્યર્થો વ
13. ... કારસ્વત્યાપારત્વાત્
14. પ્રસક્તો યેન પ્રતિસિદ્ધતે ઇત્યાશક્યાહ
પ્. 72
અકરણે સક્તિર્ ન કર્તવ્યા । કથં તર્હિ કર્તવ્યેત્ય્ આહ1 ---
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનઞ્જય ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે2

યાનિ નિત્યાનિ કર્માણિ સન્ધ્યારાધનસઙ્ગ્રામાદીનિ3 તાનિ
યોગસ્થઃ4 કુરુ ।
ફલસઙ્ગં ત્યક્ત્વા । ફલસઙ્ગેન હિ ક્રિયમાણે5 કર્મણિ
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્ વૈષમ્યમ્6 । સિદ્ધૌ હર્ષઃ ફલસિદ્ધૌ વિષાદ
ઇતિ । ઈશ્વરારાધનાર્થે7 તુ ક્રિયમાણે નાસ્તિ વૈષમ્યમ્ ।
સ એવ8 કર્તા । તદાત્મકં ચ કર્મેતિ ક્રિયમાણં તત્સિ(દ્ધિ)હેતુત્વં
પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ ઇદં સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ॥ 49 ॥
સમત્વબુદ્ધિત્વાદ્ અસ્માત્9 કર્મણઃ કેવલમ્10 ---
દૂરેણ હ્ય્ અવરં11 કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ ધનઞ્જય12
બુદ્ધૌ શરણમ્ અન્વિચ્છ13 કૃપણાઃ ફલહેતવઃ

હિશબ્દો હેતૌ । જ્ઞાનરહિતં કર્મ દૂરેણાતિવિપ્રકર્ષેણાવરં14
જઘન્યમ્ । યુજ્યત ઇતિ યોગઃ કર્મ ।
બુદ્ધ્યુક્તાત્ કર્મણઃ સકાશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યત એવં15 તસ્માદ્ બુદ્ધૌ16
શરણમ્ અન્વિચ્છ બુદ્ધિમ્ આશ્રયેત્ય્ અર્થઃ17 ।
કર્મપ્રવૃત્તિકાલે18 । (યતઃ કૃષ્ણાઃ ફલ)હેતવઃ ।
કેવલં કર્મણઃ ફલં પ્રવૃત્તિહેતુર્ યેષાં19 તે
ફલહેતવઃ20 ॥ 50 ॥
બુદ્ધિયુક્તઃ કુર્વન્ન્ એવ21 કિન્નુ ફલં પ્રાપ્નોતીતિ
તદ્ ઉચ્યતે ---
બુદ્ધિયુક્તો જહાતીમે ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે ।
તસ્માદ્ યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્

નોતેસ્:
1. કર્તવ્યાર્નાત્યાહ 49
2. સિદ્ધાસિઃધોસ્સમોભૂત્વા સમત્વ યોગ ઉચ્યતે
3. ... સગ્રામાદીનિ
4. યોગસ્યઃ
5. ક્રિસમાણે
6. કર્માણિસિદ્ધાંસિદ્ધેર્વૈષમ્યમ્
7. ઈશ્વરાગુધનાર્થો
8. રાવ
9. ત્વબુદ્ધિક્તાદ^
10. કેવલં 50
11. રેણત્દ્યવરં
12. ધનઞ્જપ
13. ... ન્વિછ
14. દ્વરેણતિપ્રકર્ષે^
15. રાવં
16. વદ્ધૌ
17. ન્વિછવુદ્ધમાશ્રય^
18. કર્મનિવૃત્તકાલે
19. યેયાં
20. ફલદેવત 51
21. કુવન્નેવ
પ્. 73
ઈશ્વરારાધનાર્થં1 કર્મેત્ય્ અનયા બુદ્ધ્યા
યુક્તઃ કર્મ કુર્વન્ પરિત્યજત્ય્ અનારબ્ધફલે
જન્માન્તરકૃતે2 શુભાશુભકર્મણી ।
યે ત્વ્ આરબ્ધફલે તયોર્ ભોગેનૈવ ક્ષયઃ3 ।
અસ્મિન્ શરીરે તયોર્ ભોગરૂપેણ4 પરિણતત્વાત્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ---
તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવ(દ્ અસ્માચ્ છરીરા)ન્ ન
વિમોક્ષ્યે ઽથ સમ્પત્સ્ય ઇતિ ।
યાવદ્ અસ્માચ્ છરીરાન્ ન વિમોક્ષ્યતે5
તાવદ્ અસ્ય વિદુષશ્ ચિરમ્ ઇત્ય્ અવધિકરણાત્ ।
તસ્માત્ સમત્વયોગાય6 યુજ્યસ્વ ।
કઃ પુનર્ યોગઃ । (યોગઃ) કર્મસુ કૌશલમ્ ।
ઇદં તાવદ્ બ્રહ્મણિ7 સમર્પણં કર્મણઃ
ફલસઙ્કલ્પરહિતતા ચ ॥ 51 ॥
કિં પુનર્ એવં કૃતે સ્યાત્8 ---
કર્મજં9 બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ10 ।
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ11 પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનાપયમ્12

શુભેતરકર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા13 મનીષિણો મનસ ઈષિણો14
બ્રહ્મભાવાપાદિતમનોવૃત્તયો15 જન્મૈવ બન્ધસ્ તતો
વિનિર્મુક્તાઃ16 પદં વિષ્ણોઃ સ્થાનં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયં
સર્વોપદ્રવરહિતમ્ ॥ 52 ॥
કદા પુનર્ એવં ક્રમસ્ ત્વં શુદ્ધતરબુદ્ધિર્ નિર્વેદં
પ્રતિપદ્યસે । તદ્ આહ17 ---
યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્ વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ

નોતેસ્:
1. ઇશ્વરારાધનાર્થં
2. ... નારવ્રકલે જન્માન્તરકૃતે
3. ભોગેનેવ ક્ષયા
4. તયાર્ભોગતૂપેણ
5. યાવદસ્માછરીરન્ન વિમોક્ષ્યત
6. સમત્વં યોગાય
7. તદ્યદ્વદ્નણિ
8. પુનરંવોકૃતે સ્યાત્ 12
9. કર્મજ
10. ત્યત્ત્કા
11. અન્મબન્ધવિનિમુક્તાઃ
12. ગઞ્છત્યના^
13. ત્યત્ત્કા
14. ઇષિણો
15. ... વૃતયી
16. ... મુક્તઃ
17. ... પુનરેવઙ્કમઃ સ્ત્વન્તરબુદ્ધિનિર્વેદં પ્રતિપદ્યને તદાહ 16
પ્. 74
કલિલં ગહનમ્ ઉચ્યતે । તથા ચાભિધાનકોશે ---
કલિલં ગહનં વિદુઃ --- ઇતિ ।
મોહ એવ કલિલમ્ । મોહો ઽજ્ઞાનમ્ । એતદ્ ઉક્તં
ભવતિ --- અજ્ઞાનં દુર્ગં યદા વ્યતિક્રમિષ્યસિ
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં
શ્રોતવ્યસ્ય3 શાસ્ત્રસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ।
તદા ચ મોહદુર્ગં વ્યતિતીર્ય તે
બુદ્ધિઃ સ્થિરમ્ અવસ્થાસ્યત2 ઇતિ ॥ 53 ॥
શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા ।
સમાધાવ્ અચલા બુદ્ધિસ્ તદા યોગમ્ અવાપ્સ્યસિ

અચલા ઇતિ પુનર્ વિવક્ષ્યતે3 । તદા પરમાત્મયોગમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
તતઃ4 પૂર્વોક્તમ્ ઉપપન્નમ્ --- પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયમ્ ---
ઇતિ ॥ 54 ॥
અનન્તરવૃત્તેન શ્લોકદ્વયેન બુદ્ધેર્ નિશ્ચલત્વે પ્રતિપાદિતે
પરમાત્મનો ઽભિમુખીકરણાયાવસરં લબ્ધ્વાર્જુન ઉવાચ5 ---
સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિસ્થસ્ય કેશવ ।
સ્થિતધીઃ કિં પ્રભાષેત6 કિમ્ આસીત વ્રજેત કિમ્7

સ્થિતપ્રજ્ઞઃ કેન લક્ષણેન ભાષ્યતે વ્યપદિશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ ચ સ્થિ(ત)ધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમ્ અસૌ વક્તીત્ય્ અર્થઃ ।
કિમ્પરો ભૂત્વાસીતેત્ય્ અર્થઃ9 ।
(અ)કર્મકત્વાદ્ અસ્ય ધાતોર્ એવં10 યોજ્યતે ।
કિં વા વ્રજેત ગચ્છેત્ પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ11 ।
વ્યત્યયેનાત્મનેપદમ્ ॥ 55 ॥
તત્ર --- કા ભાષા --- ઇત્ય્ એતત્ પ્રથમં નિરુચ્યતે12 ---
નોતેસ્:
1. શ્રુતવ્યસ્ય
2. વ્યતિધિરમવસ્થાસ્યતે
3. વિવક્ષ્યતે
4. તતો
5. અનન્તરવૃતેન શ્લોકદયેન પરમાત્માભિમુખાયા બુદ્ધેનિશ્ચલત્વે
પ્રતિપાદિતે વસરલધ્યાર્તુન ઉવાચ 55
6. પ્રભાસેત
7. વ્રજોત કિમ્
8. વક્રત્યર્થઃ
9. કિં પરા ભૂત્વાસીતિત્ય્ અર્થ
10. ધ્યેતોરેવં
11. વ્રજેતરાછેત્પ્રાપ્નુ^
12. ઇત્યતત્પ્ર ... નિરુચ્યતે 56
પ્. 75
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ---
ઐશ્વર્યસ્ય સ(મ)ગ્રસ્ય ધર્મસ્ય (ય)શસઃ શ્રિયઃ ।
વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં1 ભગ ઇતિ ધ્વનિઃ ॥
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનોગતાન્ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મના તુષ્ટઃ2 સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે

બાહ્યાર્થવિષયાન્3 નાનાસાઙ્કલ્પાન્ યદા ત્યજતિ (તદા)
બાહ્યવિષયસઙ્કલ્પાભાવે ક્વાયં વર્તતે4 ।
કેન તુષ્ટશ્ ચરતીત્ય્
આહ ---
આત્મન્ય્ એવાનન્દસ્વરૂપે ઽમોહિતેનાત્મનાન્તઃકરણેન5
જન્મમરણજમોહાદિવિષાદેન
મહૌષધબ્રહ્મામૃતપાનાસ્વાદજનિતપ્રેમપ્રબન્ધનિશ્ચલવૃત્તિના
પરિતુષ્ટઃ6 સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે ।
યાનીહ સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણાનિ વક્ષ્યન્તે
(તાન્ય્ એવ) સાધનાનિ
પ્રયત્નતો ઽનુષ્ઠેયાનીતિ ।
ન હ્ય્ અનનુષ્ઠીયમાનાનિ સત્તાં
લભમાનાનિ7 લક્ષણાનિ ભવન્તીતિ ।
તત્ર યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે8 પૂર્વાવસ્થાયાં લક્ષણમ્9 ---
ઇતિ તદ્ અનુપપન્નમ્ ।
તસ્મિન્ન્ એવ કાલે સાધનત્વં તસ્મિ(ન્ન્ એવ ચ કાલે)
લક્ષણ(ત્વ)મ્ --- ઇતિ તદ્ અનુપપન્નમ્10 ।
(ન) તસ્મિ(ન્) યૌગપદ્યં સાધનત્વલક્ષણત્વયોઃ ॥ 56 ॥
કિં ચ ---
દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ ।
વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધી મુનિર્ ઉચ્યતે

નોતેસ્:
1. ષસ્માં
2. આત્મનસ્તુષ્ટ
3. વાલ્લાર્થવિષયાન્
4. ત્ક્વાયં વર્તનઃ
5. ^સ્વરૂપેમાહિતેમાત્માનાન્તકરણેન
6. જન્મજમરણમહારાવિષાદેન મહોષધી નિશ્ચલબૃત્તીનઃ પરિતુષ્ટ
7. ... પ્રપત્નતોનુષ્ટેપાનિ । નહ્યનુષ્ટીયનિ સત્તાં લભધમાનાનિ
8. યત્ત્વેતદુચ્યતે
9. પૂર્વાવસ્થાયાં વસ્થાયાં
10. તદનુપપન્નં
પ્. 76
યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્ તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ તદોચ્યતે

વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।
રસવર્જં રસો ઽપ્ય્ અસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે

યતતો હ્ય્ અપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ

તાનિ સંયમ્ય મનસા યુક્ત આસીત મત્પરઃ ।
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્ તેષૂપજાયતે ।
સઙ્ગાત્ સઞ્જાયતે કામઃ કામાત્ ક્રોધો ઽભિજાયતે

ક્રોધાદ્ ભવતિ સમ્મોહઃ સમ્મોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિભ્રંશાદ્ બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ

રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્ તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયૈશ્ ચરન્ ।
આત્મવશ્યૈર્ વિધેયાત્મા પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ

પ્રસાદે સર્વદુઃખાનાં હાનિર્ અસ્યોપજાયતે ।
પ્રસન્નચેતસો હ્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે

નાસ્તિ બુદ્ધિર્ અયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ।
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિર્ અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્

ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્ મનો ઽનુવિધીયતે ।
તદ્ અસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્ નાવમ્ ઇવામ્ભસિ

પ્. 77
તસ્માદ્ યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ

આપૂર્યમાણમ્ અચલપ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમ્ આપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્ કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે સ શાન્તિમ્ આપ્નોતિ ન કામકામી

વિહાય કામન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।
સ્થિત્વાસ્યામ્ અન્તકકાલે ઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ