Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 36

// iti śrīsuṣeṇakṛte vyañjanavargaḥ //
// idānīṃ māṃsaguṇāḥ kathyante //
māṃsaṃ svādumatāṃ varaṃ subalakṛt snehādhikaṃ dehino
nityaṃ dhātuṣu sāmyakṛc ca kathitaṃ tad varṇakṛd bṛṃhaṇam //
bhuktaṃ tṛptikaraṃ ca kāmakaraṇaṃ vātādidoṣān haret
tasmād āṅgikadoṣaśāntikṛtaye bhuñjīta māṃsaṃ sadā

atha lāvamāṃsaguṇāḥ //
lāvā himasvādukaṣāyayuktā vṛṣyāgnikṛt snigdhalaṭī (?) prahṛdyāḥ /
saṃgrāhikā vai kaṭupācitāś ca te saṃnipāteṣu hitāḥ samastāḥ

// lāvarū (bhā-) //
atha kṛṣṇatittiriguṇāḥ //
īṣadgurūṣṇo madhuro 'tivṛṣyo medhāgnisaṃvardhanakārakaś ca /
balyo vihanyāt sa kaphajvarāṃś ca vātāmayādyān śititittiriś ca

// kṛṣṇatittira (bhā-) //
atha gauratittiriḥ //
gauras tittiriko 'gnikṛt kaphaharo rūkṣo 'tipittāpahaḥ
śleṣmāṇaṃ vinihanti caiva balavān raktaṃ ca pittaṃ jayet /
atha kāpiñjalaḥ //
so 'sṛkpittaharo 'tiśītalalaghur balyo 'tivṛṣyaḥ sadā
vāte syān mṛdukuṣṭhahṛt kṛmiharo mehāmayadhvaṃsanaḥ /
kṣīṇe retasi medasāgnijananaḥ kāpiñjalaḥ śasyate
vātāsṛgvilayaṃ karoti tarasā pittāmayadhvaṃsakaḥ

atha vārtakaguṇāḥ //
pāṇḍupramehapiḍikākṛmisaṃbhaveṣu rogeṣu vātabahuleṣu ca śasyate ca /
vātāsrapittakaphajān vinihanti kīlān gulmāgnimāndyam aruciṃ laghu vārtakaṃ ca

atha krakaropacakrikāguṇāḥ //
laghuś ca vṛṣyā ca balopabṛṃhaṇī
hṛdyā tathā krakarorucikriyā (sakrakaropacakrikā) //
atha mayūramāṃsaguṇāḥ //
kāṣāyaṃ kaṭukātivṛṣyajananaṃ susvādu kepyaṃ (kaṇṭhyaṃ) tathā
sakṣāraṃ rucikārakaṃ viṣaharaṃ mandānaladhvaṃsakam /
(svaryaṃ) śvarye medhyam atīva hṛṣṭijananaṃ śrotrendriye dārḍhyakṛt
snigdhoṣṇānilahāsrapittaśamanaṃ māyūramāṃsaṃ sadā

hemantakāle śiśire vasante sevyaṃ hi māyuram uśanti māṃsam /
atha kukkuṭamāṃsaguṇāḥ //
uṣṇaḥ svādutaro balasvarakaro vṛṣyaḥ sadā bṛṃhaṇaḥ
pāke snigdhataro mahānilaharo medaḥkaphālasyakṛt /
āyuṣyaṃ kurute kṣayeṣu viṣame mehe vamau śasyate
proktaḥ kukkuṭako hi doṣaśamanaḥ sarvāmayadhvaṃsakaḥ

atha kapotādiguṇāḥ //
kapotapārāvatabhṛṅgarājā jaṭī kuliṅgaṃ gṛhajaṃ pikaś ca /
bhedāśiḍiṃḍīśukasārivālūkākhañjarīṭā haritāḥ praśastāḥ

kaṣāyā mārutā rūkṣāḥ phalāhārā marucarāḥ /
pittaśleṣmaharāḥ pittā (proktā) baddhamūtrālpavarcasaḥ

sadā doṣakaras teṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ /
kāṣāyā lavaṇā himāḥ kaphakarā vṛṣyāḥ sadā durjarā
viṣṭambhaṃ janayanti mūtrabahulaṃ pittāsyadāhān kila /
āmādhmānakarās tridoṣajananā mohāsyavairasyakāḥ
kṛcchrāgner balakārakāḥ śramaharāḥ daurgandhyadāḥ sleṣmalāḥ

ete prāvṛṣi sevitāḥ pratidinaṃ doṣavrajaghnāḥ khalu /
ākāśagāminaḥ sarve balyā vṛṣyāḥ sudurjarāḥ

kauliṅgaguṇāḥ //
kauliṅgo madhuro 'tivṛṣyakaphakṛcchukrāśmarīchedanaḥ
pittāsrātiharo 'tiśukrajananaḥ snigdhāsyamādhuryakṛt /
balyo mārutanāśanaḥ kṛmiharo vāryaś ca netrāmaye
durnāmapraśamī viśeṣapavanadhvaṃsī sadā durjaraḥ

grāmyāṇāṃ guṇāḥ //
grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ /
madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ

kapotaguṇāḥ //
kāpotaḥ syād gururatihimaḥ snigdhamandaḥ prakopī
śleṣmā pitte praṇayavijarā jarjarā caṃ cadanāt [?] /
retaḥkṣīṇe śramaharavaraḥ kṛcchramūtre nidāghe
mohe yojyaḥ sa bhavati nṛṇāṃ kāyakārī balāya

atha jāṅgalamāsaguṇāḥ //
jāṅgalaṃ vastidoṣaghnaṃ guru pīnasanāśanam /
laghupākaṃ na śītaṃ ca nātisnigdhamadāhi ca

athājāvimāṃsaguṇāḥ //
[nātiśītaṃ guru snigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam]
śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam /
bṛṃhaṇaṃ māṃsasaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru

athaiṇamāṃsaguṇāḥ //
aiṇaṃ māṃsaṃ ca hṛdyaṃ balakaram api tat pittaraktaṃ nihanti
pāṇḍukṣīṇe sadāhe kaphapavanarujo nāśayaty āśu kīlān /
plīhānāhau vibandhaṃ jvaraharaṇaparaṃ medaso 'ntaṃ karoti
retaḥkṣīṇeṣu yojyaṃ rucikaraṇalaghu śvāsakāsaṃ chinatti

medaḥ pucchodbhavaṃ syāt kaphapavanaharaṃ kāntidaṃ puṣṭidaṃ syāt
vātāsṛk pittakṛt syān madaharaviṣahṛc chvāsakāsaṃ chinatti /
atha śaśakamāṃsaguṇāḥ
(balyaṃ vi) balābhiṣyandi tat syāt jvaraharaṇaparaṃ kṣīṇaretaḥpradhānaṃ
śastaṃ vātāmayānāṃ śaśakajapiśitaṃ hanti kuṣṭhāmayāṃś ca

athauṣṭrādimāṃsaguṇāḥ //
auṣṭraṃ salavaṇaṃ māṃsaṃ māṃsam ekaśaphodbhavam /
alpābhiṣyandi vargo 'yaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ

duleḥ (?) jalapātanilayādūrapānīyagocarāḥ /
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandanā matāḥ

atha vanacāriṇāṃ guṇāḥ //
mādhuryād guruvo 'tirūkṣadahanāḥ śoṣe madotthe viṣe
śreṣṭhā mūtrapurīṣalā balakarāḥ kāsārśanāśapradāḥ /
vātaṃ pittarujo haranti satataṃ snigdhāś ca kārśyāpahāḥ
sarve te vanacāriṇaḥ kaphaharā mehe hitāḥ sarvadā

atha māṃsānāṃ gauravalāghavavicāraḥ //
nādeyā guravo madhye yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ /
saras taḍāgajānāṃ tu viśeṣāt sāraso laghuḥ

adūragocarā yasmāt tasmād utsoda pādalāḥ (?) /
kiṃcin muktāḥ śirodeśe atyarthaṃ guravas tu te

adhastād guravo jñeyā matsyāḥ sarasijāḥ smṛtāḥ /
urovicāraṇās teṣāṃ pūrvam aṅgaṃ laghu smṛtam

śiraḥ skandhaḥ kaṭiḥ pṛṣṭhaṃ sakthinī cāma āśayaḥ /
guru pūrvaṃ vijānīyād vātas tupathāttaram (laghavas tu yathottaraṃ)

sarvaś ca prāṇināṃ dehe madhyo gurur udāhṛtaḥ /
pūrvabhāgo guruḥ puṃsām adhobhāgas tu yoṣitām

urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam /
pakṣyokṣye pāśyamāhṛṣṭo (?) madhyabhāgas tu pakṣiṇām

atīva māṃsaṃ rūkṣaṃ ca vihaṅgānāṃ palāśinām /
bṛṃhaṇaṃ māṃsam atyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām

matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ dhānyacāriṇām /
jāṅgalānūpagā grāmyāḥ kravyādaikaśaphās tathā

prasahā bilavāsāś ca yathāsaṃghātasaṃśitāḥ (?) /
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaram

atha vārāhamāṃsaguṇāḥ //
durnāmāniladoṣahaṃ kṛmiharaṃ vārāhamāṃsaṃ sadā
snigdhaṃ svedanavṛṣyaśītabalakṛd hṛdrogasaṃvardhakam /
kāsaśvāsaharaṃ pramehaśamanaṃ hikkāniladhvaṃsakaṃ
cākṣuṣya tu vidāhi ca bhramaharaṃ vārāhamāṃsaṃ sadā

atha śaṅkhakūrmādiguṇāḥ //
śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marutpradāḥ /
snigdhāḥ śītā hitāḥ pitte varcaḥśleṣmavivardhanāḥ

kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ balyaḥ ko (so)ṣṇo 'nilāpahaḥ /
śuklaḥ sandhānakṛtsṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahā

atha matsyaguṇāḥ //
nādeyā madhurā matsyā guravo māndyatāpahāḥ /
raktapittakarāḥ soṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ

kaṣāyānurasas teṣāṃ śiṣyaḥ (śreṣṭhaḥ) śaivālabhojanaḥ /
rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ

matsyā dvedhā dudvapannedvambu (?) jātās
tasmāt pūrve pañcadhā kalpanīyāḥ //
nadyāḥ kaupāḥ sārasā vaidyutotthās tāḍāgotthāḥ sāgarotthās tathā syuḥ

atha ṛtubhedena matsyaviśeṣāṇāṃ hitatvam //
ṛtuḥ prabhai (ṛtau madhau) nirjhariṣu prajātā
matsyā hitā grīṣmaṛtau ca caudyāḥ /
taḍāgajāḥ prāvṛṣi sarva eva snigdhā baliṣṭāś ca sṛjanti doṣān

śarady ṛtau nirjari (rjhara ?) jāś ca kūpajā
hitā hi matsyāḥ śiśire 'bdhijātāḥ //
(śiśire sārasā matsyā vasante hṛdasaṃbhavāḥ /
grīṣme tu cauṇḍyajā matsyāḥ prāvṛṭkāle taḍāgajāḥ

śaradi nairjharā matsyāḥ hemante kūpasaṃbhavāḥ)
ṣaṭkulo nadikāvarto grahī laghutaraḥ smṛtaḥ (?) /
atha sthānānusāreṇa matsyānāṃ guṇāḥ //
saras taḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ

kauṣyā vṛṣyā vātahṛcchleṣmalāś ca gulmāṣṭhīlānāhakuṣṭhapradāḥ syuḥ /
tāḍāgamatsyo gurubṛhaṇīyaḥ tathā ca śīto vṛṣado 'timūtraḥ /
tāḍāgavannirjharajāś ca medhyā cattū (?) sthirāyuṣyabalapradāś ca

mama tadaśru (mahāsarassu) balinaḥ svalpāmbhas svabalā matāḥ /
sāmudro gurur uṣṇarūkṣamadhuraḥ śleṣmalo vātahā syāt (śleṣmāghiko vātahā)
sa snehābhivivardhano ba(la)karo viṣṭambhakādhmānakṛt /
pittodrekakaphātyayeṣu vihito medhyo 'tihṛdyaḥ sadā
viṣṭambhaṃ janayec ca śītapavanavyāpādam atyagrataḥ

tridoṣaśamano hṛdyaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ /
sāmudro rohitaḥ śastaḥ sarvarogeṣu dīpanaḥ

sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ /
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyā śleṣmavardhanāḥ

balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitrā (tvāt) t samudrajāḥ /
sāmudrajebhyo nādeyāḥ syur laghutvād guṇottarāḥ

tato 'py atyanalatvāc ca caudyakaupyau guṇottarau /
snigdhatvāt svādupākatvāt tato vāpyā guṇādhikāḥ

atha krakarādīnāṃ guṇāḥ //
viṣṭambhādhmānamehaghnaḥ krakaraḥ kaphavātahṛt /
medaḥśleṣmānilaharo hidhmādhmānavikārahā

pravaro rohito matsyaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ /
bṛṃhaṇo vātaśamano vātaghno dīpano laghuḥ // 50 /
matsyānāṃ ca guruḥ śreṣṭho dīpano vātanāśanaḥ /
rucipradaḥ śukrakara āśmarīdoṣanāśanaḥ

gurumatsyaḥ //
śṛṅgī vātavināśano rucikaro vṛṣyaḥ kaphaghno mataḥ
kaṇṭāko viśado vṛṣānalakaro vāte kaphe pūjitaḥ /
pāṭhīno balavṛṣyaśukrajananaḥ śleṣmākaro nityaśaḥ
tasmād rohitako hito balakaro vātātmakaḥ śleṣmalaḥ