આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 36

॥ ઇતિ શ્રીસુષેણકૃતે વ્યઞ્જનવર્ગઃ ॥
॥ ઇદાનીં માંસગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
માંસં સ્વાદુમતાં વરં સુબલકૃત્ સ્નેહાધિકં દેહિનો
નિત્યં ધાતુષુ સામ્યકૃચ્ ચ કથિતં તદ્ વર્ણકૃદ્ બૃંહણમ્ ॥
ભુક્તં તૃપ્તિકરં ચ કામકરણં વાતાદિદોષાન્ હરેત્
તસ્માદ્ આઙ્ગિકદોષશાન્તિકૃતયે ભુઞ્જીત માંસં સદા

અથ લાવમાંસગુણાઃ ॥
લાવા હિમસ્વાદુકષાયયુક્તા વૃષ્યાગ્નિકૃત્ સ્નિગ્ધલટી (?) પ્રહૃદ્યાઃ ।
સંગ્રાહિકા વૈ કટુપાચિતાશ્ ચ તે સંનિપાતેષુ હિતાઃ સમસ્તાઃ

॥ લાવરૂ (ભા-) ॥
અથ કૃષ્ણતિત્તિરિગુણાઃ ॥
ઈષદ્ગુરૂષ્ણો મધુરો ઽતિવૃષ્યો મેધાગ્નિસંવર્ધનકારકશ્ ચ ।
બલ્યો વિહન્યાત્ સ કફજ્વરાંશ્ ચ વાતામયાદ્યાન્ શિતિતિત્તિરિશ્ ચ

॥ કૃષ્ણતિત્તિર (ભા-) ॥
અથ ગૌરતિત્તિરિઃ ॥
ગૌરસ્ તિત્તિરિકો ઽગ્નિકૃત્ કફહરો રૂક્ષો ઽતિપિત્તાપહઃ
શ્લેષ્માણં વિનિહન્તિ ચૈવ બલવાન્ રક્તં ચ પિત્તં જયેત્ ।
અથ કાપિઞ્જલઃ ॥
સો ઽસૃક્પિત્તહરો ઽતિશીતલલઘુર્ બલ્યો ઽતિવૃષ્યઃ સદા
વાતે સ્યાન્ મૃદુકુષ્ઠહૃત્ કૃમિહરો મેહામયધ્વંસનઃ ।
ક્ષીણે રેતસિ મેદસાગ્નિજનનઃ કાપિઞ્જલઃ શસ્યતે
વાતાસૃગ્વિલયં કરોતિ તરસા પિત્તામયધ્વંસકઃ

અથ વાર્તકગુણાઃ ॥
પાણ્ડુપ્રમેહપિડિકાકૃમિસંભવેષુ રોગેષુ વાતબહુલેષુ ચ શસ્યતે ચ ।
વાતાસ્રપિત્તકફજાન્ વિનિહન્તિ કીલાન્ ગુલ્માગ્નિમાન્દ્યમ્ અરુચિં લઘુ વાર્તકં ચ

અથ ક્રકરોપચક્રિકાગુણાઃ ॥
લઘુશ્ ચ વૃષ્યા ચ બલોપબૃંહણી
હૃદ્યા તથા ક્રકરોરુચિક્રિયા (સક્રકરોપચક્રિકા) ॥
અથ મયૂરમાંસગુણાઃ ॥
કાષાયં કટુકાતિવૃષ્યજનનં સુસ્વાદુ કેપ્યં (કણ્ઠ્યં) તથા
સક્ષારં રુચિકારકં વિષહરં મન્દાનલધ્વંસકમ્ ।
(સ્વર્યં) શ્વર્યે મેધ્યમ્ અતીવ હૃષ્ટિજનનં શ્રોત્રેન્દ્રિયે દાર્ઢ્યકૃત્
સ્નિગ્ધોષ્ણાનિલહાસ્રપિત્તશમનં માયૂરમાંસં સદા

હેમન્તકાલે શિશિરે વસન્તે સેવ્યં હિ માયુરમ્ ઉશન્તિ માંસમ્ ।
અથ કુક્કુટમાંસગુણાઃ ॥
ઉષ્ણઃ સ્વાદુતરો બલસ્વરકરો વૃષ્યઃ સદા બૃંહણઃ
પાકે સ્નિગ્ધતરો મહાનિલહરો મેદઃકફાલસ્યકૃત્ ।
આયુષ્યં કુરુતે ક્ષયેષુ વિષમે મેહે વમૌ શસ્યતે
પ્રોક્તઃ કુક્કુટકો હિ દોષશમનઃ સર્વામયધ્વંસકઃ

અથ કપોતાદિગુણાઃ ॥
કપોતપારાવતભૃઙ્ગરાજા જટી કુલિઙ્ગં ગૃહજં પિકશ્ ચ ।
ભેદાશિડિંડીશુકસારિવાલૂકાખઞ્જરીટા હરિતાઃ પ્રશસ્તાઃ

કષાયા મારુતા રૂક્ષાઃ ફલાહારા મરુચરાઃ ।
પિત્તશ્લેષ્મહરાઃ પિત્તા (પ્રોક્તા) બદ્ધમૂત્રાલ્પવર્ચસઃ

સદા દોષકરસ્ તેષાં ભેદાશી મલદૂષકઃ ।
કાષાયા લવણા હિમાઃ કફકરા વૃષ્યાઃ સદા દુર્જરા
વિષ્ટમ્ભં જનયન્તિ મૂત્રબહુલં પિત્તાસ્યદાહાન્ કિલ ।
આમાધ્માનકરાસ્ ત્રિદોષજનના મોહાસ્યવૈરસ્યકાઃ
કૃચ્છ્રાગ્નેર્ બલકારકાઃ શ્રમહરાઃ દૌર્ગન્ધ્યદાઃ સ્લેષ્મલાઃ

એતે પ્રાવૃષિ સેવિતાઃ પ્રતિદિનં દોષવ્રજઘ્નાઃ ખલુ ।
આકાશગામિનઃ સર્વે બલ્યા વૃષ્યાઃ સુદુર્જરાઃ

કૌલિઙ્ગગુણાઃ ॥
કૌલિઙ્ગો મધુરો ઽતિવૃષ્યકફકૃચ્છુક્રાશ્મરીછેદનઃ
પિત્તાસ્રાતિહરો ઽતિશુક્રજનનઃ સ્નિગ્ધાસ્યમાધુર્યકૃત્ ।
બલ્યો મારુતનાશનઃ કૃમિહરો વાર્યશ્ ચ નેત્રામયે
દુર્નામપ્રશમી વિશેષપવનધ્વંસી સદા દુર્જરઃ

ગ્રામ્યાણાં ગુણાઃ ॥
ગ્રામ્યા વાતહરાઃ સર્વે બૃંહણાઃ કફપિત્તલાઃ ।
મધુરા રસપાકાભ્યાં દીપના બલવર્ધનાઃ

કપોતગુણાઃ ॥
કાપોતઃ સ્યાદ્ ગુરુરતિહિમઃ સ્નિગ્ધમન્દઃ પ્રકોપી
શ્લેષ્મા પિત્તે પ્રણયવિજરા જર્જરા ચં ચદનાત્ [?] ।
રેતઃક્ષીણે શ્રમહરવરઃ કૃચ્છ્રમૂત્રે નિદાઘે
મોહે યોજ્યઃ સ ભવતિ નૃણાં કાયકારી બલાય

અથ જાઙ્ગલમાસગુણાઃ ॥
જાઙ્ગલં વસ્તિદોષઘ્નં ગુરુ પીનસનાશનમ્ ।
લઘુપાકં ન શીતં ચ નાતિસ્નિગ્ધમદાહિ ચ

અથાજાવિમાંસગુણાઃ ॥
[નાતિશીતં ગુરુ સ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્]
શરીરધાતુસામાન્યાદ્ અનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્ ।
બૃંહણં માંસસૌરભ્રં પિત્તશ્લેષ્માવહં ગુરુ

અથૈણમાંસગુણાઃ ॥
ઐણં માંસં ચ હૃદ્યં બલકરમ્ અપિ તત્ પિત્તરક્તં નિહન્તિ
પાણ્ડુક્ષીણે સદાહે કફપવનરુજો નાશયત્ય્ આશુ કીલાન્ ।
પ્લીહાનાહૌ વિબન્ધં જ્વરહરણપરં મેદસો ઽન્તં કરોતિ
રેતઃક્ષીણેષુ યોજ્યં રુચિકરણલઘુ શ્વાસકાસં છિનત્તિ

મેદઃ પુચ્છોદ્ભવં સ્યાત્ કફપવનહરં કાન્તિદં પુષ્ટિદં સ્યાત્
વાતાસૃક્ પિત્તકૃત્ સ્યાન્ મદહરવિષહૃચ્ છ્વાસકાસં છિનત્તિ ।
અથ શશકમાંસગુણાઃ
(બલ્યં વિ) બલાભિષ્યન્દિ તત્ સ્યાત્ જ્વરહરણપરં ક્ષીણરેતઃપ્રધાનં
શસ્તં વાતામયાનાં શશકજપિશિતં હન્તિ કુષ્ઠામયાંશ્ ચ

અથૌષ્ટ્રાદિમાંસગુણાઃ ॥
ઔષ્ટ્રં સલવણં માંસં માંસમ્ એકશફોદ્ભવમ્ ।
અલ્પાભિષ્યન્દિ વર્ગો ઽયં જાઙ્ગલઃ સમુદાહૃતઃ

દુલેઃ (?) જલપાતનિલયાદૂરપાનીયગોચરાઃ ।
યે મૃગાશ્ ચ વિહઙ્ગાશ્ ચ મહાભિષ્યન્દના મતાઃ

અથ વનચારિણાં ગુણાઃ ॥
માધુર્યાદ્ ગુરુવો ઽતિરૂક્ષદહનાઃ શોષે મદોત્થે વિષે
શ્રેષ્ઠા મૂત્રપુરીષલા બલકરાઃ કાસાર્શનાશપ્રદાઃ ।
વાતં પિત્તરુજો હરન્તિ સતતં સ્નિગ્ધાશ્ ચ કાર્શ્યાપહાઃ
સર્વે તે વનચારિણઃ કફહરા મેહે હિતાઃ સર્વદા

અથ માંસાનાં ગૌરવલાઘવવિચારઃ ॥
નાદેયા ગુરવો મધ્યે યસ્માત્ પુચ્છાસ્યચારિણઃ ।
સરસ્ તડાગજાનાં તુ વિશેષાત્ સારસો લઘુઃ

અદૂરગોચરા યસ્માત્ તસ્માદ્ ઉત્સોદ પાદલાઃ (?) ।
કિંચિન્ મુક્તાઃ શિરોદેશે અત્યર્થં ગુરવસ્ તુ તે

અધસ્તાદ્ ગુરવો જ્ઞેયા મત્સ્યાઃ સરસિજાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઉરોવિચારણાસ્ તેષાં પૂર્વમ્ અઙ્ગં લઘુ સ્મૃતમ્

શિરઃ સ્કન્ધઃ કટિઃ પૃષ્ઠં સક્થિની ચામ આશયઃ ।
ગુરુ પૂર્વં વિજાનીયાદ્ વાતસ્ તુપથાત્તરમ્ (લઘવસ્ તુ યથોત્તરં)

સર્વશ્ ચ પ્રાણિનાં દેહે મધ્યો ગુરુર્ ઉદાહૃતઃ ।
પૂર્વભાગો ગુરુઃ પુંસામ્ અધોભાગસ્ તુ યોષિતામ્

ઉરોગ્રીવં વિહઙ્ગાનાં વિશેષેણ ગુરુ સ્મૃતમ્ ।
પક્ષ્યોક્ષ્યે પાશ્યમાહૃષ્ટો (?) મધ્યભાગસ્ તુ પક્ષિણામ્

અતીવ માંસં રૂક્ષં ચ વિહઙ્ગાનાં પલાશિનામ્ ।
બૃંહણં માંસમ્ અત્યર્થં ખગાનાં પિશિતાશિનામ્

મત્સ્યાશિનાં પિત્તકરં વાતઘ્નં ધાન્યચારિણામ્ ।
જાઙ્ગલાનૂપગા ગ્રામ્યાઃ ક્રવ્યાદૈકશફાસ્ તથા

પ્રસહા બિલવાસાશ્ ચ યથાસંઘાતસંશિતાઃ (?) ।
પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ ચૈવ લઘવઃ સ્યુર્ યથોત્તરમ્

અથ વારાહમાંસગુણાઃ ॥
દુર્નામાનિલદોષહં કૃમિહરં વારાહમાંસં સદા
સ્નિગ્ધં સ્વેદનવૃષ્યશીતબલકૃદ્ હૃદ્રોગસંવર્ધકમ્ ।
કાસશ્વાસહરં પ્રમેહશમનં હિક્કાનિલધ્વંસકં
ચાક્ષુષ્ય તુ વિદાહિ ચ ભ્રમહરં વારાહમાંસં સદા

અથ શઙ્ખકૂર્માદિગુણાઃ ॥
શઙ્ખકૂર્માદયઃ સ્વાદુરસપાકા મરુત્પ્રદાઃ ।
સ્નિગ્ધાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તે વર્ચઃશ્લેષ્મવિવર્ધનાઃ

કૃષ્ણકર્કટકસ્ તેષાં બલ્યઃ કો (સો)ષ્ણો ઽનિલાપહઃ ।
શુક્લઃ સન્ધાનકૃત્સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો ઽનિલપિત્તહા

અથ મત્સ્યગુણાઃ ॥
નાદેયા મધુરા મત્સ્યા ગુરવો માન્દ્યતાપહાઃ ।
રક્તપિત્તકરાઃ સોષ્ણા વૃષ્યાઃ સ્નિગ્ધાલ્પવર્ચસઃ

કષાયાનુરસસ્ તેષાં શિષ્યઃ (શ્રેષ્ઠઃ) શૈવાલભોજનઃ ।
રોહિતો મારુતહરો નાત્યર્થં પિત્તકોપનઃ

મત્સ્યા દ્વેધા દુદ્વપન્નેદ્વમ્બુ (?) જાતાસ્
તસ્માત્ પૂર્વે પઞ્ચધા કલ્પનીયાઃ ॥
નદ્યાઃ કૌપાઃ સારસા વૈદ્યુતોત્થાસ્ તાડાગોત્થાઃ સાગરોત્થાસ્ તથા સ્યુઃ

અથ ઋતુભેદેન મત્સ્યવિશેષાણાં હિતત્વમ્ ॥
ઋતુઃ પ્રભૈ (ઋતૌ મધૌ) નિર્ઝરિષુ પ્રજાતા
મત્સ્યા હિતા ગ્રીષ્મઋતૌ ચ ચૌદ્યાઃ ।
તડાગજાઃ પ્રાવૃષિ સર્વ એવ સ્નિગ્ધા બલિષ્ટાશ્ ચ સૃજન્તિ દોષાન્

શરદ્ય્ ઋતૌ નિર્જરિ (ર્ઝર ?) જાશ્ ચ કૂપજા
હિતા હિ મત્સ્યાઃ શિશિરે ઽબ્ધિજાતાઃ ॥
(શિશિરે સારસા મત્સ્યા વસન્તે હૃદસંભવાઃ ।
ગ્રીષ્મે તુ ચૌણ્ડ્યજા મત્સ્યાઃ પ્રાવૃટ્કાલે તડાગજાઃ

શરદિ નૈર્ઝરા મત્સ્યાઃ હેમન્તે કૂપસંભવાઃ)
ષટ્કુલો નદિકાવર્તો ગ્રહી લઘુતરઃ સ્મૃતઃ (?) ।
અથ સ્થાનાનુસારેણ મત્સ્યાનાં ગુણાઃ ॥
સરસ્ તડાગસંભૂતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્વાદુરસાઃ સ્મૃતાઃ

કૌષ્યા વૃષ્યા વાતહૃચ્છ્લેષ્મલાશ્ ચ ગુલ્માષ્ઠીલાનાહકુષ્ઠપ્રદાઃ સ્યુઃ ।
તાડાગમત્સ્યો ગુરુબૃહણીયઃ તથા ચ શીતો વૃષદો ઽતિમૂત્રઃ ।
તાડાગવન્નિર્ઝરજાશ્ ચ મેધ્યા ચત્તૂ (?) સ્થિરાયુષ્યબલપ્રદાશ્ ચ

મમ તદશ્રુ (મહાસરસ્સુ) બલિનઃ સ્વલ્પામ્ભસ્ સ્વબલા મતાઃ ।
સામુદ્રો ગુરુર્ ઉષ્ણરૂક્ષમધુરઃ શ્લેષ્મલો વાતહા સ્યાત્ (શ્લેષ્માઘિકો વાતહા)
સ સ્નેહાભિવિવર્ધનો બ(લ)કરો વિષ્ટમ્ભકાધ્માનકૃત્ ।
પિત્તોદ્રેકકફાત્યયેષુ વિહિતો મેધ્યો ઽતિહૃદ્યઃ સદા
વિષ્ટમ્ભં જનયેચ્ ચ શીતપવનવ્યાપાદમ્ અત્યગ્રતઃ

ત્રિદોષશમનો હૃદ્યઃ પિત્તઘ્નઃ પવનાપહઃ ।
સામુદ્રો રોહિતઃ શસ્તઃ સર્વરોગેષુ દીપનઃ

સામુદ્રા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા મધુરા નાતિપિત્તલાઃ ।
ઉષ્ણા વાતહરા વૃષ્યા વર્ચસ્યા શ્લેષ્મવર્ધનાઃ

બલાવહા વિશેષેણ માંસાશિત્રા (ત્વાત્) ત્ સમુદ્રજાઃ ।
સામુદ્રજેભ્યો નાદેયાઃ સ્યુર્ લઘુત્વાદ્ ગુણોત્તરાઃ

તતો ઽપ્ય્ અત્યનલત્વાચ્ ચ ચૌદ્યકૌપ્યૌ ગુણોત્તરૌ ।
સ્નિગ્ધત્વાત્ સ્વાદુપાકત્વાત્ તતો વાપ્યા ગુણાધિકાઃ

અથ ક્રકરાદીનાં ગુણાઃ ॥
વિષ્ટમ્ભાધ્માનમેહઘ્નઃ ક્રકરઃ કફવાતહૃત્ ।
મેદઃશ્લેષ્માનિલહરો હિધ્માધ્માનવિકારહા

પ્રવરો રોહિતો મત્સ્યઃ પિત્તઘ્નઃ પવનાપહઃ ।
બૃંહણો વાતશમનો વાતઘ્નો દીપનો લઘુઃ ॥ 50 ।
મત્સ્યાનાં ચ ગુરુઃ શ્રેષ્ઠો દીપનો વાતનાશનઃ ।
રુચિપ્રદઃ શુક્રકર આશ્મરીદોષનાશનઃ

ગુરુમત્સ્યઃ ॥
શૃઙ્ગી વાતવિનાશનો રુચિકરો વૃષ્યઃ કફઘ્નો મતઃ
કણ્ટાકો વિશદો વૃષાનલકરો વાતે કફે પૂજિતઃ ।
પાઠીનો બલવૃષ્યશુક્રજનનઃ શ્લેષ્માકરો નિત્યશઃ
તસ્માદ્ રોહિતકો હિતો બલકરો વાતાત્મકઃ શ્લેષ્મલઃ