Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 33

ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte phalavargaḥ //
atha śākavagaḥ //
phalaṃ parthyāgataṃ śākam āśuṣkaṃ taruṇaṃ navam /
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā

śākaṃ ṣaḍvidham uddiṣṭaṃ sarvaṃ vidyād yathottaram /
sarvaśākam ajāhyeyamabakajūṣama pairuṣam [?]

anyatraiva sumadhyasthakālaśākapunarnavā [?] //
atha taṇḍulīyakaguṇāḥ //
śīto rūkṣo laghuratitarāṃ pittaraktāpahantā
svāduḥ pāke bhavati ca rase svādur evātihṛdyaḥ /
hanti vyādhīn viṣamaviṣajān śleṣmavātaprakopaṃ
sadyo mañjāmayavighaṭanas taṇḍulīyo 'tipathyaḥ

rase vipāke madhuro 'tiśīto rūkṣas tuṣāraḥ kaphanāśanaś ca /
sadāhapittaṃ rudhiraṃ viṣaṃ ca viśeṣato hanti ca taṇḍulīyaḥ //
atha vāstukacillīśākaṃ //
vāstuko 'gnikaro rase ca madhuraḥ pittāpahaś cākṣuṣaḥ
snigdho vātavināśanaḥ kṛmiharaḥ kuṣṭhādidoṣāpahaḥ /
[va] carcomūtraviśodhanaḥ pramathanaḥ śleṣmāmayānāṃ tathā
śākānām api yo [co]ttamo laghutaraḥ pathyaḥ sadā prāṇīnām

vāstukeṣu ca sarveṣu śasyate kaṭhavāstukaḥ /
cillir vāstukavajñeyā tato nyūnā ca kiṃcana

sakṣāraḥ krimijit tridoṣaśamanaḥ saṃdīpanaḥ pācanaḥ
cākṣuṣyo madhuraḥ saro rucikaro viṣṭambhiśūlāpahaḥ /
varcomūtraviśodhanaḥ svarakaraḥ snigdho vipāke kaṭuḥ
vāstukaḥ sakalāmayapraśamanī cillī tathaivottamā

cillitākavalā (bhā-) //
atha śigruśākaṃ //
kaphasya vātasya śamaṃ karoti uṣṇaṃ ca pittaṃ kurute 'gnidīptim /
hṛdyaṃ krimighnaṃ ca surocakaṃ ca ādhmānaviḍbandhavināśanaṃ ca

[śigruśākaṃ]
atha rājakā //
rājikā kaphasamīraṇahantrī rocanāgnijananī ca vihṛdyā /
kaṃva hṛdyam iva [kaṇṭharukkrimivi]nāśanakartrī uṣṇavīryam upahanti ca śūlam

madgarīyā [bhā-] //
atha śatapuṣpā //
śatapuṣpāmavātaghnī śūlagulmodarāpahā /
dīpanī ca viśeṣeṇa kiṃcit pittaprakopinī

atha kustumbarī //
sugandhir vātapittaghnī laghvī rucyā jvare hitā /
vyañjanālaṅkṛtiḥ śītā sārdrā kustumbarī smṛtā

atha rājavallī //
balyā vṛṣyā ca kaṇṭhyā kaphapavanaharā syāt tridoṣe praśastā
laghvī mūtrātighātapraśamanavamanī syāt tathā kṛcchrahantrī /
pittodreke ca rakte viṣamaviṣaharī dīpanī śākaśreṣṭhā [varyā]
patrāṇāṃ rājavallī phalamarulasalānāpravṛddhiṃ [?] karoti

atha kusumbhī //
dṛṣṭiprasādaṃ kurute viśeṣād rucipradaṃ dīptikaraṃ ca vahneḥ /
viṇmūtradoṣāpaharaṃ malaghnaṃ kausumbhaśākaṃ pravaraṃ vadanti

atha sārṣapam //
atyuṣṇavīrya kurute 'gnidīptiṃ raktaṃ sapittaṃ tv atha kaṇṭharogam /
acākṣuṣaṃ śukrakaraṃ vidāhi na sārṣapaṃ śākam idaṃ hi pathyam

atha vārtākam //
// sadāśivam (?) //
sakṣāraṃ kaphapitta (vāta) hāri malakṛdvahnes tu saṃdīpanaṃ
tiktoṣṇaṃ madhuraṃ tathā kaṭurasaṃ tv īṣac ca pittapradam /
hṛdyaṃ vātavikiṃ na madyapathyam api tat dravye va sarve punaḥ (?)
(hṛdyaṃ rucyam apittalaṃ kapham aruñjitsarvaśākottamaṃ)
vārtākaṃ paripūrṇajātasarasaṃ bālaṃ na pakvaṃ hitam

/
vārtākaṃ kaphavātaghnaṃ kiṃcit pittaprakopanam /
sarasaṃ mūtralaṃ proktaṃ balakṛdbālam eva tat

lavaṇamaricacūrṇenādṛtaṃ rāmaṭhāḍhyaṃ dahanavadanapakvaṃ jambukāntaṃ nitāntam /
harati pavanamādyaṃ śleṣmahantṛ prasiddhaṃ jaṭharabharaṇayojyaṃ cāru bhojyaṃ bharītam

vṛntāka bharita
atha biṃbīphalam //
bimbīphalaṃ svādu śītaṃ stambhena lepa(kha)naṃ guru /
pittāsradāhaśophaghnaṃ vātādhmānavibandhakṛt

bimbīphalam //
atha pharkoṭīphalam //
tiktaṃ sutīvraṃ madhuraṃ tathāmlaṃ vātāpahaṃ pittavināśanaṃ ca /
śleṣmākaraṃ cetanapātanaṃ (dīpanapācanaṃ) ca koṭībhavaṃ cāgnikaraṃ narāṇām

karkoṭikāphalaṃ gulmaśūlapittakaphāpaham /
tridoṣamehakuṣṭhaghnam īṣanmadhuratiktakam

kāsaśvāsajvaraṃ hanti mārutaghnaṃ paraṃ laghu //
kaṃkoḍā bhā- //
atha mūlakaguṇāḥ //
kiṃcit kṣāraṃ satiktaṃ kaṭukarasayutaṃ mūtralaṃ doṣahāri
śreṣṭhaṃ gulmakṣaye ca prabalataramahāśvāsakāsāmayeṣu /
kaṇṭhyaṃ śreṣṭhaṃ svarāṇām apaharati rujaṃ netrarogāpahāri
syād evaṃ bālamūlaṃ mahad api ca hitaṃ snigdhapākaṃ (pakvaṃ) samīre

// mūlā bhā- //
atha sūraṇaḥ //
rucyo dīpanapācanaḥ krimiharo mandānaloddīpano
hṛdyaḥ śleṣmakaro laghur balakaro durnāmanirnāśanaḥ /
akṣāṇām api pāṭavaṃ prakurute saśvāsakāsāpahaś
cākṣuṣyo 'pi ca (sū) s taraṇaḥ smṛtikaro hṛtpārśvaśūlāpahaḥ //
sūraṇaḥ //
atha bhūkandaḥ piṇḍāluś ca //
bhūkandas tv ativātalo balakaraḥ śleṣmāṇam atyarthakṛt
viṣṭambhī gurumedaso 'pi viṣamo vātāmayān kārakaḥ /
mehaṃ kuṣṭharujaṃ karoti satataṃ tad vātaraktaṃ haret
piṇḍāluḥ kṛmikoṣṭhakṛcchram apahṛt pittāmayadhvaṃsakaḥ (yottejanaḥ)
// piṃḍāluḥ //
athārdrakaṃ //
ārdraṃ dīpanapācanaṃ rucikaraṃ vṛṣyaṃ kaduṣṇaṃ varaṃ
sarvaṃ medakaraṃ kaphāmayaharaṃ śophāpahaṃ śūlajit /
jihvākaṇṭhaviśodhanaṃ salavaṇaṃ pathyaṃ sadā bhojane
nimbūtoyavimarditaṃ kaphaharaṃ saṃdīpanaṃ sāraṇam

nimbusāmudrasaṃyuktam ārdrakaṃ tv asrapittanut /
dīyanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ doṣatrayāpaham

// ārdrakam //
atha kumudotpalapadmakandaguṇāḥ //
kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ /
kaṣāyāḥ pittaśamanāḥ vipāke madhurā himāḥ

hṛdyāḥ kaphaharāḥ kandāḥ kaṭukāḥ pittakopanāḥ /
mehakuṣṭhakṛmiharā vṛṣyā balyā rasāyanāḥ

kumudotpalapadmānāṃ kandā guṇakarā himāḥ /
madhurāś ca kaṣāyāś ca pittāsṛgdāhaneritāḥ (nāśanāḥ)

padmakandaḥ //
atha mṛṇālaguṇāḥ //
śītalaṃ raktapittaghnaṃ dāhajvaraharaṃ param /
mṛṇālanālaṃ vṛṣyaṃ ca tṛṣṇāchardivināśanam

kamalanālaḥ //
atha śṛṅgāṭakaguṇāḥ //
śṛṅgāṭakaḥ śoṇitapittahārī laghuḥ saro vṛṣyatamo viśeṣāt /
nṛ (tri)do(ṣa) tāpatrayaśoṣahantā ruciprado mehanadāhahetuḥ

atha vārikaśerukaguṇāḥ //
hanty asrapittamaruciṃ vamimohadāhaṃ tṛṣṇāmadaklamaharaṃ madhuraṃ ca śītam /
kaṇṭhāsyaśoṣaśamanaṃ guru raktapitte kṣīṇe ca pathyamati vārikaśeri (ru)kaṃ syāt

atha varjanīyakandakīrtanaṃ //
bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ viddhaṃ tu kṛmibhakṣitam /
kandaṃ ca varjayet sarvaṃ yo vā samyaṅ na rohati

atha kaliṅgaguṇāḥ //
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ retovikāriṇām /
dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kaliṅgaṃ kaphavātajit

// kaliṅgaṃ //
atha kūṣmāṇḍaguṇāḥ //
vṛṣyaṃ varṇakaraṃ balopajananaṃ pittāpahaṃ vātajit*
mūtrāghātaharaṃ pramehaśamanaṃ kṛcchrāśmarīchedanam /
viṇmūtraglapanaṃ (?) tṛṣārtiśamanaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradaṃ
kūṣmāṇḍaṃ pravaraṃ vadanti bhiṣajo vallīphalānāṃ punaḥ

mūtrāvarodhaśamano bahumūtrakārī kṛcchrāśmarīpraśamano vinihanti pittam /
pathyaḥ saṃśoṇitasamūbala (saśoṇitasamulbaṇa) pitraroge
tṛṣṇāpahaṃ triṣu śamana (samaṃ ta)m udāharanti

athorvārukaguṇāḥ //
e (u) rvārukaṃ pittaharaṃ śuśītaṃ mūtrāmayaghnaṃ rucikārakaṃ ca /
susvādu dāhopaśamaṃ praśastaṃ pitte ca roge kapharogavarjyam

vālukāni ca sarvāṇi durjarāṇi gūjaṇi (gurūṇi) ca /
mandāgniṃ ca prakurvanti raktapittakarāṇi ca

vāluka bhā- //
atha sindhaṇī //
siṃdhaṇī vātaśamanī vṛṣyā madhuraśītalā /
raktapitte ca dāhe ca pittārtīnāṃ praśasyate

sindhaṇī bhā- //
atha cillīkākamācīprabhṛtīnāṃ guṇāḥ //
ciplī (llī) vāstukavad hṛghnā (dyā) saṃgrāhī guruvātalā /
kākamācī tridoṣaghnī cāṅgerī kaphavātahṛt

vātahṛd dīpanī paṃjī bhāraṃgī nālicāṣṭakau (?) /
madhurau kaphapittaghnau kausumbhaṃ sarvarogahṛt

mūlakaṃ doṣakṛc cāmaṃ pakvaṃ vātakaphāpaham /
rājikā pittalā vātakaphaghnas taṇḍulīyakaḥ

carṣābhūr vātapittaghnī siddhārthaḥ kaphavātahṛt /
kṛmipittakaphadhvaṃsī dīpanaḥ kāsamardakaḥ

karkoṭakaṃ savārtākāṃ paṭolaṃ kāravellakam /
aṣṭa (kuṣṭha) mehajvaraśvāsakāsamedaḥkaphāpaham

sarvadoṣaharaṃ jñeyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam /
rājakośātakītumbīphalam atyugrapittahṛt

trapusaṃ vātalaṃ vātaśleṣmalaṃ pittanāśanam /
kāliṅgaṃ tucchakaṃ vātapittahṛc ca kaśerukam

atha śākasaṃskārakadravyanirūpaṇam //
śuṃbī (śuṇṭhī) marīcapippalyaḥ kaphavātaharā matāḥ /
gulmaśūlavibandhaghno hiṅgur vātakaphāpahaḥ

pacānī (yavānī) dhānyakaṃ jīvaṃ (bījaṃ) vātapittakaphāpaham /
sauvarcanaṃ (laṃ) vibandhaghnaṃ saindhavaṃ ca tridoṣahṛt

etais tu saṃsrutaṃ pakvaṃ bhṛṣṭaṃ vyañjanasaurabham /
peyādikaṃ ca kampādīn sarvadoṣān vyapohati