Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 32
iti drākṣā //
atha mātuliṅgaguṇāḥ //
cakṛ (tvak) tiktā kaṭukā kaphakrimiharā snigdhāniladhvaṃsinī
māṃsaṃ bṛṃhaṇavātapittaśamanaṃ vṛṣyaṃ mahādurjaram /
amlaṃ kesaram agnivṛddhijananaṃ saśvāsakāsāpahaṃ
hidhmāccharditṛṣāsyajāḍyaharaṇaṃ tan mātuliṅgodbhavam
tiktā snigdhā bhavati kaṭukā mātuliṃgasya sā tvak
madhyaṃ snigdhaṃ ca (harati) madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vātapitte /
māṃsaṃ bhinnaṃ (snigdhaṃ) bhavati laghu tat kesaraṃ kāsahidhmā-
śvāsaśleṣmānila jaṭharajid gulmaśūlmā (lā) nilaghnam
sindhū (tthe) cchena ghanāgame (ca) vasitayā kāle śaratsaṃjñake
hemante lavaṇārdrahiṅgumaricaiḥ siddhārthacūrṇānvitam /
etais taiḥ śiśire madhāv api yutaṃ grīṣme guḍenānvitaṃ
vaidyair bhūmipa sālu (mātu) liṃgam uditaṃ sarvartusādhāraṇam
atha jambīram //
jambīram amlaṃ rasato vipāke vātāpahaṃ pittakaphapradaṃ ca /
annasya pārvanva (kaṃ tva) cireṇa kuryāt surocanaṃ vahnivivardhanaṃ ca
kaṭukamadhuram amlaṃ supratītaṃ raseṣu rucikaram udarāgner dīpanaṃ vātahāri /
nihata (harati) kaphasamīrau pittam āhanti vīryaṃ karaṇaphalam itīdaṃ vātapittaṃ vipakvam
(karaṇam api na hṛdyaṃ raktapittaṃ tanoti /)
nimbūphalaṃ rocakam agnivṛddhiṃ karoti pittaṃ ca savātaraktam /
acākṣuṣaṃ śleṣmakaraṃ viśeṣāt bhuktānnapākaṃ kurute ca sadyaḥ
nimbukaṃ krimisamūhanāśanaṃ tīkṣṇam amlamudarāpahaṃ smṛtam /
vātapittakaphaśūlatāhitaṃ naṣṭadhānyarucirocakapradam
atha nāraṅgaphalam //
nāraṅgasya phalaṃ balaṃ ca kurute susvādu hṛdyaṃ laghu
śreṣṭhaṃ vahnikaraṃ vidāhaśamanaṃ bhuktānnapaktipradam /
sarvārocakanāśanaṃ śramaharaṃ vātāpahaṃ puṣṭidaṃ
bhuktvāpi pratibhakṣitaṃ na kurute kiṃcid vikāraṃ nṛṇām
īṣadrase madhuraśītalam amlatiktaṃ vīryodgamāc chamanadīpanapācanaṃ ca
ārvedayati (?) kaphapittaharaṃ vipāke nāraṅgakaṃ phalam udāradhiyo munīndrāḥ
atha madhukarkaṭī //
susvādu pāke rasataś ca raktapittaprakopaṃ vilayanti māndye (?) /
dāhajvaraṃ nāśayatīti nityaṃ prāhuś ca vaidyā madhukarkaṭī ca
atha mocāphalam //
mocaṃ svādurasaṃ vipākamadhuraṃ vīryeṇa śītaṃ jaḍaṃ
pittaghnaṃ tv anilāpahaṃ gurutaraṃ pathyaṃ na mande 'nale /
sadyo bhuktavivardhanaṃ klamaharaṃ tṛṣṇāpahaṃ śāntidaṃ
dīptāgneḥ sukhadaṃ kaphāmayaharaṃ saṃtarpaṇaṃ prāṇinām
atha nālikerīphalam //
snigdhaṃ svādurasaṃ vipākamadhuraṃ hṛdyaṃ jaraṃ(ḍa) durjaraṃ
pittaghnaṃ krimivardhanaṃ madakaraṃ vātāmayadhvaṃsanam /
āmaśleṣmavikopanaṃ praśamanaṃ vahner bhramadhvaṃsanaṃ
kandarpasya balaṃ dadāti nitarāṃ tan nālikerīphalam
nālikerodakam //
susvāduvṛṣyalaghudīpanarūkṣaśītaṃ tadvātapittaharavastiviśuddhihetuḥ /
syān nārikelasalilaṃ śaśikānti pathyaṃ pittajvarasya viṣahāri vadanti vaidyāḥ
atha bhavyaphalam //
bhavyaṃ bhavyataraṃ svādu kiñcid amlaṃ surocanam /
vātaghnaṃ sukhavairasyanāśanaṃ vahnidīpanam
atha āmalakīphalama //
karamara (?) hanti (vātaṃ tad amlatvāt) vātadamlaṃ cātpittaṃ mādhuryaśaity ataḥ /
kaphaṃ rukṣakapāyaṃ (yatvāt phalaṃ dhātryās tridoṣajit)
{cf. Bhāvamiśra: Bhāvaprakāśaḥ 41}
.................. tathā
kiṃcit svādurasaṃ vipākamadhuraṃ doṣatrayadhvaṃsanam /
mūtravyādhiharaṃ pramehaśamanaṃ viṣṭambhavicchedanam
bhuktābhūktahitaṃ sadāmṛtarasaṃ pathyaṃ ca dhātrīphalam
rūkṣaṃ svādu kaṣāyam amlakaṭukaṃ snigdhaṃ suse (?) rocanaṃ
cakṣuṣyaṃ balavarṇadaṃ dhṛtikaraṃ vṛṣyaṃ ca buddhipradam /
kaṇḍūkuṣṭhavināśanaṃ jvaraharaṃ tṛḍdāhatāpāpahaṃ
jātaṃ kiṃbahunā tridoṣaśamanaṃ dhātrīphalaṃ prāṇinām
tridhāphale (dhātrīphalaṃ) dinaṃ (tadvini) hanti mehān arocakādīn vividhān vikārān /
amlaṃ ca (mlatva) mādhuryakaṣāyataḥ kramāt doṣatrayaghnaṃ laghu śītavīryam
prācīnāmalakaphalam //
pānī ya (?) malakaṃ (prācīnāmalakaṃ) vṛṣyaṃ svādu hṛdyaṃ kaphāpaham /
śītalaṃ vṛṣa(ṣya)m āyuṣyaṃ dāhajvaraharaṃ param
atha āmraphalam //
bālaṃ pittakaphāsravātajananaṃ badhā (ddhā)sthi tādṛgvidhaṃ
pakvaṃ svādurasaṃ tridoṣaśamanaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradam /
dhātor vṛddhikaraṃ vipākamadhuraṃ saṃtarpaṇaṃ kāntidaṃ
tṛṣṇāśoṣanivāraṇaṃ rucikaraṃ āplaṃ (mraṃ) phaleṣūttamam
santarpaṇīyaḥ sakalendriyāṇāṃ balaprado vṛṣyatamaś ca hṛdyaḥ /
strīṣu praharṣaṃ vipulaṃ dadāti phalādhirājaḥ sahakāra eva
āmraṃ pākasya kāle madhuram iha raseneṣad amlaṃ ca hṛdyaṃ
retovṛddhiṃ vidhatte śamayati pavanaṃ pācanaṃ dīpanaṃ ca /
ānandaṃ saṃdadhāti pratidiśati balaṃ vīryataḥ suśrutādyāḥ
vikhyātāḥ sarvaloke hy atijanitakaphaṃ durjaraṃ kīrtayanti
yat kāminyadharovṛṣaṃ (ṣṭhasaṃ)bhṛtam iti khyātaṃ viśiṣṭair buddhaiḥ
yad daityapramukhaiḥ prayatnanirataiḥ kṛṣṭaṃ suraiḥ sāgarāt /
yan nānārucibhiḥ svabhāvasadṛśaṃ khyātaṃ ca mithyaiva tat
pīyūṣaṃ vidhinātha saṃśayaharaṃ sṛṣṭaṃ rasālātmakam
atha kapitthaphalam //
āmaṃ kaṇṭhaharaṃ kapittham adhikaṃ jihvājaḍatvapradaṃ
tad doṣatrayakopanaṃ viṣaharaṃ saṃgrāhakaṃ rocakam /
pakvaṃ śvāsavamiklamaśramatṛṣāhidhmāpanodakṣamaṃ
sarvaṃ grāhi viṣāpahaṃ ca kathitaṃ sevyaṃ tataḥ sarvadā
phaṇāsa (bhā-) //
durjaro madhurāmlaś ca vātapittapraṇāśanaḥ /
vātapittaharaś caiva gurur mandāgnikārakaḥ
madhurā bṛṃhaṇī vṛṣyā pittalā tvak truṭipradā /
pittaghnī svāduhṛdyā ca mañjety āhur guṇottamāḥ
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ kaṭukaḥ śleṣmakārakaḥ /
saṃgrāhidurjaro jihvāgrāhyakārī jaḍo garuḥ
ṭeṃbaru (bhā-) //
atha karamardaguṇāḥ //
karamardo 'timadhuraḥ supakvo 'mlarasas tathā /
vātapittapraśamanaḥ śleṣmakrimivināśanaḥ
karavedaṃ (bhā-) //
atha ciñcāguṇāḥ //
amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ raktapittakaraṃ param /
tvagbhasma syāt kaṣāyoṣṇa kaphajantv anilāpaham
ciṃcā //
atha bhallātakaguṇāḥ //
bhallātakasya tvagmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam /
tad asthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param
biṃbadām (bhā-) //
atha kharjūram //
kharjūro raktapittaṃ śamayati madhuraḥ svādupāko 'tiśītaḥ
tṛṣṇāśoṣāpahartā viṣamamadarujāśvāsahidhmāpanodī /
snigdho vṛṣyo balāsaṃ janayati nitarāṃ vahnimāndyaṃ vidhatte
kāntiṃ vai puṣṭiyuttyā vapuṣi samadhikaṃ mūtrakṛcchraṃ nihanti
piṇḍakharjūramadhyaṃ ca tādṛg eva nigadyate /
viśeṣād ūrdhvage rakte dāhe pitte ca śasyate
atha siṃdīphalam //
sindolaṃ kaphavātapittaśamanaṃ raktātisārāpahaṃ
yāmākṛṣṭa (pāmākuṣṭha) bhagandarāmaśamanaṃ tīvrāśmarīchedanam /
hṛdrogeṣu hitaṃ sadā balakaraṃ kāmāgnisaṃdīpanaṃ
kāse kṣīṇavirecane jvaragate (de) śastaṃ ca sindīphalam
atha suvarṇakadalīphalam //
suvarṇamocā kaphapitta [vāta] hāriṇī viṣṭambhinī dīpanakāriṇī ca /
stadurjaraṃ [sudujarā] dāhavidhātanaṃ [tinī] ca
raktaṃ sapittaṃ praśamaṃ ca [śamayeta] niścitam
utatī (bhā-) //
īṣatkaṣāyā madhurā vātapittanibarhaṇī /
balyā vṛṣyā ca hṛdyā ca viśeṣād utatī guruḥ
atha pippalaphalaṃ //
aśvavatthavṛkṣasya phalāni pathyāny atīva hṛdyāni suśītalāni /
nighnanti pittaṃ saha śoṇitena dāhaṃ tṛṣāṃ chardim arocakaṃ ca
[kurvanti pittāsraviṣārtidāhatṛṭchardiśopārucidoṣanāśaṃ)
uduṃbaraphalam //
audumbaraṃ phalam atīva suśītalaṃ ca sadyo nivārayati śoṇitapittam ugram
atha umbīphalam //
mūtrāvarodhaṃ kurute 'titīvraṃ viśeṣato raktasamīraṇaṃ ca //
atha rājakośātakīphalam //
surājakośātaki pittaghāti mahāgade śoṣamadātyaye ca /
śramaklame mehabhagandare ca vraṇeṣu pitteṣv api nityapathyam
atha sirākośātakīphalam //
sirākośātakī pittaharī kṣuttṛḍvināśanī /
mehe hitā sadoṣṇāpi pittacchardivināśanī
Original text: Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Edition: S. Venkatasubrahmanya Sastri: Sushena's Ayurveda Mahodadhi-annapanavidhi, Madras 1950 (Madras Government Oriental Series, 60). · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0