આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 33

ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ સુષેણકૃતે ફલવર્ગઃ ॥
અથ શાકવગઃ ॥
ફલં પર્થ્યાગતં શાકમ્ આશુષ્કં તરુણં નવમ્ ।
પત્રં પુષ્પં ફલં નાલં કન્દં સંસ્વેદજં તથા

શાકં ષડ્વિધમ્ ઉદ્દિષ્ટં સર્વં વિદ્યાદ્ યથોત્તરમ્ ।
સર્વશાકમ્ અજાહ્યેયમબકજૂષમ પૈરુષમ્ [?]

અન્યત્રૈવ સુમધ્યસ્થકાલશાકપુનર્નવા [?] ॥
અથ તણ્ડુલીયકગુણાઃ ॥
શીતો રૂક્ષો લઘુરતિતરાં પિત્તરક્તાપહન્તા
સ્વાદુઃ પાકે ભવતિ ચ રસે સ્વાદુર્ એવાતિહૃદ્યઃ ।
હન્તિ વ્યાધીન્ વિષમવિષજાન્ શ્લેષ્મવાતપ્રકોપં
સદ્યો મઞ્જામયવિઘટનસ્ તણ્ડુલીયો ઽતિપથ્યઃ

રસે વિપાકે મધુરો ઽતિશીતો રૂક્ષસ્ તુષારઃ કફનાશનશ્ ચ ।
સદાહપિત્તં રુધિરં વિષં ચ વિશેષતો હન્તિ ચ તણ્ડુલીયઃ ॥
અથ વાસ્તુકચિલ્લીશાકં ॥
વાસ્તુકો ઽગ્નિકરો રસે ચ મધુરઃ પિત્તાપહશ્ ચાક્ષુષઃ
સ્નિગ્ધો વાતવિનાશનઃ કૃમિહરઃ કુષ્ઠાદિદોષાપહઃ ।
[વ] ચર્ચોમૂત્રવિશોધનઃ પ્રમથનઃ શ્લેષ્મામયાનાં તથા
શાકાનામ્ અપિ યો [ચો]ત્તમો લઘુતરઃ પથ્યઃ સદા પ્રાણીનામ્

વાસ્તુકેષુ ચ સર્વેષુ શસ્યતે કઠવાસ્તુકઃ ।
ચિલ્લિર્ વાસ્તુકવજ્ઞેયા તતો ન્યૂના ચ કિંચન

સક્ષારઃ ક્રિમિજિત્ ત્રિદોષશમનઃ સંદીપનઃ પાચનઃ
ચાક્ષુષ્યો મધુરઃ સરો રુચિકરો વિષ્ટમ્ભિશૂલાપહઃ ।
વર્ચોમૂત્રવિશોધનઃ સ્વરકરઃ સ્નિગ્ધો વિપાકે કટુઃ
વાસ્તુકઃ સકલામયપ્રશમની ચિલ્લી તથૈવોત્તમા

ચિલ્લિતાકવલા (ભા-) ॥
અથ શિગ્રુશાકં ॥
કફસ્ય વાતસ્ય શમં કરોતિ ઉષ્ણં ચ પિત્તં કુરુતે ઽગ્નિદીપ્તિમ્ ।
હૃદ્યં ક્રિમિઘ્નં ચ સુરોચકં ચ આધ્માનવિડ્બન્ધવિનાશનં ચ

[શિગ્રુશાકં]
અથ રાજકા ॥
રાજિકા કફસમીરણહન્ત્રી રોચનાગ્નિજનની ચ વિહૃદ્યા ।
કંવ હૃદ્યમ્ ઇવ [કણ્ઠરુક્ક્રિમિવિ]નાશનકર્ત્રી ઉષ્ણવીર્યમ્ ઉપહન્તિ ચ શૂલમ્

મદ્ગરીયા [ભા-] ॥
અથ શતપુષ્પા ॥
શતપુષ્પામવાતઘ્ની શૂલગુલ્મોદરાપહા ।
દીપની ચ વિશેષેણ કિંચિત્ પિત્તપ્રકોપિની

અથ કુસ્તુમ્બરી ॥
સુગન્ધિર્ વાતપિત્તઘ્ની લઘ્વી રુચ્યા જ્વરે હિતા ।
વ્યઞ્જનાલઙ્કૃતિઃ શીતા સાર્દ્રા કુસ્તુમ્બરી સ્મૃતા

અથ રાજવલ્લી ॥
બલ્યા વૃષ્યા ચ કણ્ઠ્યા કફપવનહરા સ્યાત્ ત્રિદોષે પ્રશસ્તા
લઘ્વી મૂત્રાતિઘાતપ્રશમનવમની સ્યાત્ તથા કૃચ્છ્રહન્ત્રી ।
પિત્તોદ્રેકે ચ રક્તે વિષમવિષહરી દીપની શાકશ્રેષ્ઠા [વર્યા]
પત્રાણાં રાજવલ્લી ફલમરુલસલાનાપ્રવૃદ્ધિં [?] કરોતિ

અથ કુસુમ્ભી ॥
દૃષ્ટિપ્રસાદં કુરુતે વિશેષાદ્ રુચિપ્રદં દીપ્તિકરં ચ વહ્નેઃ ।
વિણ્મૂત્રદોષાપહરં મલઘ્નં કૌસુમ્ભશાકં પ્રવરં વદન્તિ

અથ સાર્ષપમ્ ॥
અત્યુષ્ણવીર્ય કુરુતે ઽગ્નિદીપ્તિં રક્તં સપિત્તં ત્વ્ અથ કણ્ઠરોગમ્ ।
અચાક્ષુષં શુક્રકરં વિદાહિ ન સાર્ષપં શાકમ્ ઇદં હિ પથ્યમ્

અથ વાર્તાકમ્ ॥
॥ સદાશિવમ્ (?) ॥
સક્ષારં કફપિત્ત (વાત) હારિ મલકૃદ્વહ્નેસ્ તુ સંદીપનં
તિક્તોષ્ણં મધુરં તથા કટુરસં ત્વ્ ઈષચ્ ચ પિત્તપ્રદમ્ ।
હૃદ્યં વાતવિકિં ન મદ્યપથ્યમ્ અપિ તત્ દ્રવ્યે વ સર્વે પુનઃ (?)
(હૃદ્યં રુચ્યમ્ અપિત્તલં કફમ્ અરુઞ્જિત્સર્વશાકોત્તમં)
વાર્તાકં પરિપૂર્ણજાતસરસં બાલં ન પક્વં હિતમ્

।
વાર્તાકં કફવાતઘ્નં કિંચિત્ પિત્તપ્રકોપનમ્ ।
સરસં મૂત્રલં પ્રોક્તં બલકૃદ્બાલમ્ એવ તત્

લવણમરિચચૂર્ણેનાદૃતં રામઠાઢ્યં દહનવદનપક્વં જમ્બુકાન્તં નિતાન્તમ્ ।
હરતિ પવનમાદ્યં શ્લેષ્મહન્તૃ પ્રસિદ્ધં જઠરભરણયોજ્યં ચારુ ભોજ્યં ભરીતમ્

વૃન્તાક ભરિત
અથ બિંબીફલમ્ ॥
બિમ્બીફલં સ્વાદુ શીતં સ્તમ્ભેન લેપ(ખ)નં ગુરુ ।
પિત્તાસ્રદાહશોફઘ્નં વાતાધ્માનવિબન્ધકૃત્

બિમ્બીફલમ્ ॥
અથ ફર્કોટીફલમ્ ॥
તિક્તં સુતીવ્રં મધુરં તથામ્લં વાતાપહં પિત્તવિનાશનં ચ ।
શ્લેષ્માકરં ચેતનપાતનં (દીપનપાચનં) ચ કોટીભવં ચાગ્નિકરં નરાણામ્

કર્કોટિકાફલં ગુલ્મશૂલપિત્તકફાપહમ્ ।
ત્રિદોષમેહકુષ્ઠઘ્નમ્ ઈષન્મધુરતિક્તકમ્

કાસશ્વાસજ્વરં હન્તિ મારુતઘ્નં પરં લઘુ ॥
કંકોડા ભા- ॥
અથ મૂલકગુણાઃ ॥
કિંચિત્ ક્ષારં સતિક્તં કટુકરસયુતં મૂત્રલં દોષહારિ
શ્રેષ્ઠં ગુલ્મક્ષયે ચ પ્રબલતરમહાશ્વાસકાસામયેષુ ।
કણ્ઠ્યં શ્રેષ્ઠં સ્વરાણામ્ અપહરતિ રુજં નેત્રરોગાપહારિ
સ્યાદ્ એવં બાલમૂલં મહદ્ અપિ ચ હિતં સ્નિગ્ધપાકં (પક્વં) સમીરે

॥ મૂલા ભા- ॥
અથ સૂરણઃ ॥
રુચ્યો દીપનપાચનઃ ક્રિમિહરો મન્દાનલોદ્દીપનો
હૃદ્યઃ શ્લેષ્મકરો લઘુર્ બલકરો દુર્નામનિર્નાશનઃ ।
અક્ષાણામ્ અપિ પાટવં પ્રકુરુતે સશ્વાસકાસાપહશ્
ચાક્ષુષ્યો ઽપિ ચ (સૂ) સ્ તરણઃ સ્મૃતિકરો હૃત્પાર્શ્વશૂલાપહઃ ॥
સૂરણઃ ॥
અથ ભૂકન્દઃ પિણ્ડાલુશ્ ચ ॥
ભૂકન્દસ્ ત્વ્ અતિવાતલો બલકરઃ શ્લેષ્માણમ્ અત્યર્થકૃત્
વિષ્ટમ્ભી ગુરુમેદસો ઽપિ વિષમો વાતામયાન્ કારકઃ ।
મેહં કુષ્ઠરુજં કરોતિ સતતં તદ્ વાતરક્તં હરેત્
પિણ્ડાલુઃ કૃમિકોષ્ઠકૃચ્છ્રમ્ અપહૃત્ પિત્તામયધ્વંસકઃ (યોત્તેજનઃ)
॥ પિંડાલુઃ ॥
અથાર્દ્રકં ॥
આર્દ્રં દીપનપાચનં રુચિકરં વૃષ્યં કદુષ્ણં વરં
સર્વં મેદકરં કફામયહરં શોફાપહં શૂલજિત્ ।
જિહ્વાકણ્ઠવિશોધનં સલવણં પથ્યં સદા ભોજને
નિમ્બૂતોયવિમર્દિતં કફહરં સંદીપનં સારણમ્

નિમ્બુસામુદ્રસંયુક્તમ્ આર્દ્રકં ત્વ્ અસ્રપિત્તનુત્ ।
દીયનીયં રુચિકરં હૃદ્યં દોષત્રયાપહમ્

॥ આર્દ્રકમ્ ॥
અથ કુમુદોત્પલપદ્મકન્દગુણાઃ ॥
કુમુદોત્પલપદ્માનાં કન્દા મારુતકોપનાઃ ।
કષાયાઃ પિત્તશમનાઃ વિપાકે મધુરા હિમાઃ

હૃદ્યાઃ કફહરાઃ કન્દાઃ કટુકાઃ પિત્તકોપનાઃ ।
મેહકુષ્ઠકૃમિહરા વૃષ્યા બલ્યા રસાયનાઃ

કુમુદોત્પલપદ્માનાં કન્દા ગુણકરા હિમાઃ ।
મધુરાશ્ ચ કષાયાશ્ ચ પિત્તાસૃગ્દાહનેરિતાઃ (નાશનાઃ)

પદ્મકન્દઃ ॥
અથ મૃણાલગુણાઃ ॥
શીતલં રક્તપિત્તઘ્નં દાહજ્વરહરં પરમ્ ।
મૃણાલનાલં વૃષ્યં ચ તૃષ્ણાછર્દિવિનાશનમ્

કમલનાલઃ ॥
અથ શૃઙ્ગાટકગુણાઃ ॥
શૃઙ્ગાટકઃ શોણિતપિત્તહારી લઘુઃ સરો વૃષ્યતમો વિશેષાત્ ।
નૃ (ત્રિ)દો(ષ) તાપત્રયશોષહન્તા રુચિપ્રદો મેહનદાહહેતુઃ

અથ વારિકશેરુકગુણાઃ ॥
હન્ત્ય્ અસ્રપિત્તમરુચિં વમિમોહદાહં તૃષ્ણામદક્લમહરં મધુરં ચ શીતમ્ ।
કણ્ઠાસ્યશોષશમનં ગુરુ રક્તપિત્તે ક્ષીણે ચ પથ્યમતિ વારિકશેરિ (રુ)કં સ્યાત્

અથ વર્જનીયકન્દકીર્તનં ॥
બાલં હ્ય્ અનાર્તવં જીર્ણં વિદ્ધં તુ કૃમિભક્ષિતમ્ ।
કન્દં ચ વર્જયેત્ સર્વં યો વા સમ્યઙ્ ન રોહતિ

અથ કલિઙ્ગગુણાઃ ॥
સર્વદોષહરં હૃદ્યં પથ્યં રેતોવિકારિણામ્ ।
દૃષ્ટિશુક્રક્ષયકરં કલિઙ્ગં કફવાતજિત્

॥ કલિઙ્ગં ॥
અથ કૂષ્માણ્ડગુણાઃ ॥
વૃષ્યં વર્ણકરં બલોપજનનં પિત્તાપહં વાતજિત્*
મૂત્રાઘાતહરં પ્રમેહશમનં કૃચ્છ્રાશ્મરીછેદનમ્ ।
વિણ્મૂત્રગ્લપનં (?) તૃષાર્તિશમનં ક્ષીણાઙ્ગપુષ્ટિપ્રદં
કૂષ્માણ્ડં પ્રવરં વદન્તિ ભિષજો વલ્લીફલાનાં પુનઃ

મૂત્રાવરોધશમનો બહુમૂત્રકારી કૃચ્છ્રાશ્મરીપ્રશમનો વિનિહન્તિ પિત્તમ્ ।
પથ્યઃ સંશોણિતસમૂબલ (સશોણિતસમુલ્બણ) પિત્રરોગે
તૃષ્ણાપહં ત્રિષુ શમન (સમં ત)મ્ ઉદાહરન્તિ

અથોર્વારુકગુણાઃ ॥
એ (ઉ) ર્વારુકં પિત્તહરં શુશીતં મૂત્રામયઘ્નં રુચિકારકં ચ ।
સુસ્વાદુ દાહોપશમં પ્રશસ્તં પિત્તે ચ રોગે કફરોગવર્જ્યમ્

વાલુકાનિ ચ સર્વાણિ દુર્જરાણિ ગૂજણિ (ગુરૂણિ) ચ ।
મન્દાગ્નિં ચ પ્રકુર્વન્તિ રક્તપિત્તકરાણિ ચ

વાલુક ભા- ॥
અથ સિન્ધણી ॥
સિંધણી વાતશમની વૃષ્યા મધુરશીતલા ।
રક્તપિત્તે ચ દાહે ચ પિત્તાર્તીનાં પ્રશસ્યતે

સિન્ધણી ભા- ॥
અથ ચિલ્લીકાકમાચીપ્રભૃતીનાં ગુણાઃ ॥
ચિપ્લી (લ્લી) વાસ્તુકવદ્ હૃઘ્ના (દ્યા) સંગ્રાહી ગુરુવાતલા ।
કાકમાચી ત્રિદોષઘ્ની ચાઙ્ગેરી કફવાતહૃત્

વાતહૃદ્ દીપની પંજી ભારંગી નાલિચાષ્ટકૌ (?) ।
મધુરૌ કફપિત્તઘ્નૌ કૌસુમ્ભં સર્વરોગહૃત્

મૂલકં દોષકૃચ્ ચામં પક્વં વાતકફાપહમ્ ।
રાજિકા પિત્તલા વાતકફઘ્નસ્ તણ્ડુલીયકઃ

ચર્ષાભૂર્ વાતપિત્તઘ્ની સિદ્ધાર્થઃ કફવાતહૃત્ ।
કૃમિપિત્તકફધ્વંસી દીપનઃ કાસમર્દકઃ

કર્કોટકં સવાર્તાકાં પટોલં કારવેલ્લકમ્ ।
અષ્ટ (કુષ્ઠ) મેહજ્વરશ્વાસકાસમેદઃકફાપહમ્

સર્વદોષહરં જ્ઞેયં કૂષ્માણ્ડં બસ્તિશોધનમ્ ।
રાજકોશાતકીતુમ્બીફલમ્ અત્યુગ્રપિત્તહૃત્

ત્રપુસં વાતલં વાતશ્લેષ્મલં પિત્તનાશનમ્ ।
કાલિઙ્ગં તુચ્છકં વાતપિત્તહૃચ્ ચ કશેરુકમ્

અથ શાકસંસ્કારકદ્રવ્યનિરૂપણમ્ ॥
શુંબી (શુણ્ઠી) મરીચપિપ્પલ્યઃ કફવાતહરા મતાઃ ।
ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નો હિઙ્ગુર્ વાતકફાપહઃ

પચાની (યવાની) ધાન્યકં જીવં (બીજં) વાતપિત્તકફાપહમ્ ।
સૌવર્ચનં (લં) વિબન્ધઘ્નં સૈન્ધવં ચ ત્રિદોષહૃત્

એતૈસ્ તુ સંસ્રુતં પક્વં ભૃષ્ટં વ્યઞ્જનસૌરભમ્ ।
પેયાદિકં ચ કમ્પાદીન્ સર્વદોષાન્ વ્યપોહતિ