આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 32

ઇતિ દ્રાક્ષા ॥
અથ માતુલિઙ્ગગુણાઃ ॥
ચકૃ (ત્વક્) તિક્તા કટુકા કફક્રિમિહરા સ્નિગ્ધાનિલધ્વંસિની
માંસં બૃંહણવાતપિત્તશમનં વૃષ્યં મહાદુર્જરમ્ ।
અમ્લં કેસરમ્ અગ્નિવૃદ્ધિજનનં સશ્વાસકાસાપહં
હિધ્માચ્છર્દિતૃષાસ્યજાડ્યહરણં તન્ માતુલિઙ્ગોદ્ભવમ્

તિક્તા સ્નિગ્ધા ભવતિ કટુકા માતુલિંગસ્ય સા ત્વક્
મધ્યં સ્નિગ્ધં ચ (હરતિ) મધુરં બૃંહણં વાતપિત્તે ।
માંસં ભિન્નં (સ્નિગ્ધં) ભવતિ લઘુ તત્ કેસરં કાસહિધ્મા-
શ્વાસશ્લેષ્માનિલ જઠરજિદ્ ગુલ્મશૂલ્મા (લા) નિલઘ્નમ્

સિન્ધૂ (ત્થે) ચ્છેન ઘનાગમે (ચ) વસિતયા કાલે શરત્સંજ્ઞકે
હેમન્તે લવણાર્દ્રહિઙ્ગુમરિચૈઃ સિદ્ધાર્થચૂર્ણાન્વિતમ્ ।
એતૈસ્ તૈઃ શિશિરે મધાવ્ અપિ યુતં ગ્રીષ્મે ગુડેનાન્વિતં
વૈદ્યૈર્ ભૂમિપ સાલુ (માતુ) લિંગમ્ ઉદિતં સર્વર્તુસાધારણમ્

અથ જમ્બીરમ્ ॥
જમ્બીરમ્ અમ્લં રસતો વિપાકે વાતાપહં પિત્તકફપ્રદં ચ ।
અન્નસ્ય પાર્વન્વ (કં ત્વ) ચિરેણ કુર્યાત્ સુરોચનં વહ્નિવિવર્ધનં ચ

કટુકમધુરમ્ અમ્લં સુપ્રતીતં રસેષુ રુચિકરમ્ ઉદરાગ્નેર્ દીપનં વાતહારિ ।
નિહત (હરતિ) કફસમીરૌ પિત્તમ્ આહન્તિ વીર્યં કરણફલમ્ ઇતીદં વાતપિત્તં વિપક્વમ્

(કરણમ્ અપિ ન હૃદ્યં રક્તપિત્તં તનોતિ ।)
નિમ્બૂફલં રોચકમ્ અગ્નિવૃદ્ધિં કરોતિ પિત્તં ચ સવાતરક્તમ્ ।
અચાક્ષુષં શ્લેષ્મકરં વિશેષાત્ ભુક્તાન્નપાકં કુરુતે ચ સદ્યઃ

નિમ્બુકં ક્રિમિસમૂહનાશનં તીક્ષ્ણમ્ અમ્લમુદરાપહં સ્મૃતમ્ ।
વાતપિત્તકફશૂલતાહિતં નષ્ટધાન્યરુચિરોચકપ્રદમ્

અથ નારઙ્ગફલમ્ ॥
નારઙ્ગસ્ય ફલં બલં ચ કુરુતે સુસ્વાદુ હૃદ્યં લઘુ
શ્રેષ્ઠં વહ્નિકરં વિદાહશમનં ભુક્તાન્નપક્તિપ્રદમ્ ।
સર્વારોચકનાશનં શ્રમહરં વાતાપહં પુષ્ટિદં
ભુક્ત્વાપિ પ્રતિભક્ષિતં ન કુરુતે કિંચિદ્ વિકારં નૃણામ્

ઈષદ્રસે મધુરશીતલમ્ અમ્લતિક્તં વીર્યોદ્ગમાચ્ છમનદીપનપાચનં ચ
આર્વેદયતિ (?) કફપિત્તહરં વિપાકે નારઙ્ગકં ફલમ્ ઉદારધિયો મુનીન્દ્રાઃ

અથ મધુકર્કટી ॥
સુસ્વાદુ પાકે રસતશ્ ચ રક્તપિત્તપ્રકોપં વિલયન્તિ માન્દ્યે (?) ।
દાહજ્વરં નાશયતીતિ નિત્યં પ્રાહુશ્ ચ વૈદ્યા મધુકર્કટી ચ

અથ મોચાફલમ્ ॥
મોચં સ્વાદુરસં વિપાકમધુરં વીર્યેણ શીતં જડં
પિત્તઘ્નં ત્વ્ અનિલાપહં ગુરુતરં પથ્યં ન મન્દે ઽનલે ।
સદ્યો ભુક્તવિવર્ધનં ક્લમહરં તૃષ્ણાપહં શાન્તિદં
દીપ્તાગ્નેઃ સુખદં કફામયહરં સંતર્પણં પ્રાણિનામ્

અથ નાલિકેરીફલમ્ ॥
સ્નિગ્ધં સ્વાદુરસં વિપાકમધુરં હૃદ્યં જરં(ડ) દુર્જરં
પિત્તઘ્નં ક્રિમિવર્ધનં મદકરં વાતામયધ્વંસનમ્ ।
આમશ્લેષ્મવિકોપનં પ્રશમનં વહ્નેર્ ભ્રમધ્વંસનં
કન્દર્પસ્ય બલં દદાતિ નિતરાં તન્ નાલિકેરીફલમ્
નાલિકેરોદકમ્ ॥
સુસ્વાદુવૃષ્યલઘુદીપનરૂક્ષશીતં તદ્વાતપિત્તહરવસ્તિવિશુદ્ધિહેતુઃ ।
સ્યાન્ નારિકેલસલિલં શશિકાન્તિ પથ્યં પિત્તજ્વરસ્ય વિષહારિ વદન્તિ વૈદ્યાઃ

અથ ભવ્યફલમ્ ॥
ભવ્યં ભવ્યતરં સ્વાદુ કિઞ્ચિદ્ અમ્લં સુરોચનમ્ ।
વાતઘ્નં સુખવૈરસ્યનાશનં વહ્નિદીપનમ્

અથ આમલકીફલમ ॥
કરમર (?) હન્તિ (વાતં તદ્ અમ્લત્વાત્) વાતદમ્લં ચાત્પિત્તં માધુર્યશૈત્ય્ અતઃ ।
કફં રુક્ષકપાયં (યત્વાત્ ફલં ધાત્ર્યાસ્ ત્રિદોષજિત્)

{ચ્f. ભાવમિશ્ર: ભાવપ્રકાશઃ 41}
.................. તથા
કિંચિત્ સ્વાદુરસં વિપાકમધુરં દોષત્રયધ્વંસનમ્ ।
મૂત્રવ્યાધિહરં પ્રમેહશમનં વિષ્ટમ્ભવિચ્છેદનમ્
ભુક્તાભૂક્તહિતં સદામૃતરસં પથ્યં ચ ધાત્રીફલમ્

રૂક્ષં સ્વાદુ કષાયમ્ અમ્લકટુકં સ્નિગ્ધં સુસે (?) રોચનં
ચક્ષુષ્યં બલવર્ણદં ધૃતિકરં વૃષ્યં ચ બુદ્ધિપ્રદમ્ ।
કણ્ડૂકુષ્ઠવિનાશનં જ્વરહરં તૃડ્દાહતાપાપહં
જાતં કિંબહુના ત્રિદોષશમનં ધાત્રીફલં પ્રાણિનામ્

ત્રિધાફલે (ધાત્રીફલં) દિનં (તદ્વિનિ) હન્તિ મેહાન્ અરોચકાદીન્ વિવિધાન્ વિકારાન્ ।
અમ્લં ચ (મ્લત્વ) માધુર્યકષાયતઃ ક્રમાત્ દોષત્રયઘ્નં લઘુ શીતવીર્યમ્

પ્રાચીનામલકફલમ્ ॥
પાની ય (?) મલકં (પ્રાચીનામલકં) વૃષ્યં સ્વાદુ હૃદ્યં કફાપહમ્ ।
શીતલં વૃષ(ષ્ય)મ્ આયુષ્યં દાહજ્વરહરં પરમ્

અથ આમ્રફલમ્ ॥
બાલં પિત્તકફાસ્રવાતજનનં બધા (દ્ધા)સ્થિ તાદૃગ્વિધં
પક્વં સ્વાદુરસં ત્રિદોષશમનં ક્ષીણાઙ્ગપુષ્ટિપ્રદમ્ ।
ધાતોર્ વૃદ્ધિકરં વિપાકમધુરં સંતર્પણં કાન્તિદં
તૃષ્ણાશોષનિવારણં રુચિકરં આપ્લં (મ્રં) ફલેષૂત્તમમ્

સન્તર્પણીયઃ સકલેન્દ્રિયાણાં બલપ્રદો વૃષ્યતમશ્ ચ હૃદ્યઃ ।
સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં વિપુલં દદાતિ ફલાધિરાજઃ સહકાર એવ

આમ્રં પાકસ્ય કાલે મધુરમ્ ઇહ રસેનેષદ્ અમ્લં ચ હૃદ્યં
રેતોવૃદ્ધિં વિધત્તે શમયતિ પવનં પાચનં દીપનં ચ ।
આનન્દં સંદધાતિ પ્રતિદિશતિ બલં વીર્યતઃ સુશ્રુતાદ્યાઃ
વિખ્યાતાઃ સર્વલોકે હ્ય્ અતિજનિતકફં દુર્જરં કીર્તયન્તિ

યત્ કામિન્યધરોવૃષં (ષ્ઠસં)ભૃતમ્ ઇતિ ખ્યાતં વિશિષ્ટૈર્ બુદ્ધૈઃ
યદ્ દૈત્યપ્રમુખૈઃ પ્રયત્નનિરતૈઃ કૃષ્ટં સુરૈઃ સાગરાત્ ।
યન્ નાનારુચિભિઃ સ્વભાવસદૃશં ખ્યાતં ચ મિથ્યૈવ તત્
પીયૂષં વિધિનાથ સંશયહરં સૃષ્ટં રસાલાત્મકમ્

અથ કપિત્થફલમ્ ॥
આમં કણ્ઠહરં કપિત્થમ્ અધિકં જિહ્વાજડત્વપ્રદં
તદ્ દોષત્રયકોપનં વિષહરં સંગ્રાહકં રોચકમ્ ।
પક્વં શ્વાસવમિક્લમશ્રમતૃષાહિધ્માપનોદક્ષમં
સર્વં ગ્રાહિ વિષાપહં ચ કથિતં સેવ્યં તતઃ સર્વદા

ફણાસ (ભા-) ॥
દુર્જરો મધુરામ્લશ્ ચ વાતપિત્તપ્રણાશનઃ ।
વાતપિત્તહરશ્ ચૈવ ગુરુર્ મન્દાગ્નિકારકઃ

મધુરા બૃંહણી વૃષ્યા પિત્તલા ત્વક્ ત્રુટિપ્રદા ।
પિત્તઘ્ની સ્વાદુહૃદ્યા ચ મઞ્જેત્ય્ આહુર્ ગુણોત્તમાઃ

કષાયમધુરો રૂક્ષઃ કટુકઃ શ્લેષ્મકારકઃ ।
સંગ્રાહિદુર્જરો જિહ્વાગ્રાહ્યકારી જડો ગરુઃ

ટેંબરુ (ભા-) ॥
અથ કરમર્દગુણાઃ ॥
કરમર્દો ઽતિમધુરઃ સુપક્વો ઽમ્લરસસ્ તથા ।
વાતપિત્તપ્રશમનઃ શ્લેષ્મક્રિમિવિનાશનઃ

કરવેદં (ભા-) ॥
અથ ચિઞ્ચાગુણાઃ ॥
અમ્લિકાયાઃ ફલં પક્વં રક્તપિત્તકરં પરમ્ ।
ત્વગ્ભસ્મ સ્યાત્ કષાયોષ્ણ કફજન્ત્વ્ અનિલાપહમ્

ચિંચા ॥
અથ ભલ્લાતકગુણાઃ ॥
ભલ્લાતકસ્ય ત્વગ્માંસં બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
તદ્ અસ્થ્યગ્નિસમં મેધ્યં કફવાતહરં પરમ્

બિંબદામ્ (ભા-) ॥
અથ ખર્જૂરમ્ ॥
ખર્જૂરો રક્તપિત્તં શમયતિ મધુરઃ સ્વાદુપાકો ઽતિશીતઃ
તૃષ્ણાશોષાપહર્તા વિષમમદરુજાશ્વાસહિધ્માપનોદી ।
સ્નિગ્ધો વૃષ્યો બલાસં જનયતિ નિતરાં વહ્નિમાન્દ્યં વિધત્તે
કાન્તિં વૈ પુષ્ટિયુત્ત્યા વપુષિ સમધિકં મૂત્રકૃચ્છ્રં નિહન્તિ

પિણ્ડખર્જૂરમધ્યં ચ તાદૃગ્ એવ નિગદ્યતે ।
વિશેષાદ્ ઊર્ધ્વગે રક્તે દાહે પિત્તે ચ શસ્યતે

અથ સિંદીફલમ્ ॥
સિન્દોલં કફવાતપિત્તશમનં રક્તાતિસારાપહં
યામાકૃષ્ટ (પામાકુષ્ઠ) ભગન્દરામશમનં તીવ્રાશ્મરીછેદનમ્ ।
હૃદ્રોગેષુ હિતં સદા બલકરં કામાગ્નિસંદીપનં
કાસે ક્ષીણવિરેચને જ્વરગતે (દે) શસ્તં ચ સિન્દીફલમ્

અથ સુવર્ણકદલીફલમ્ ॥
સુવર્ણમોચા કફપિત્ત [વાત] હારિણી વિષ્ટમ્ભિની દીપનકારિણી ચ ।
સ્તદુર્જરં [સુદુજરા] દાહવિધાતનં [તિની] ચ
રક્તં સપિત્તં પ્રશમં ચ [શમયેત] નિશ્ચિતમ્

ઉતતી (ભા-) ॥
ઈષત્કષાયા મધુરા વાતપિત્તનિબર્હણી ।
બલ્યા વૃષ્યા ચ હૃદ્યા ચ વિશેષાદ્ ઉતતી ગુરુઃ

અથ પિપ્પલફલં ॥
અશ્વવત્થવૃક્ષસ્ય ફલાનિ પથ્યાન્ય્ અતીવ હૃદ્યાનિ સુશીતલાનિ ।
નિઘ્નન્તિ પિત્તં સહ શોણિતેન દાહં તૃષાં છર્દિમ્ અરોચકં ચ

[કુર્વન્તિ પિત્તાસ્રવિષાર્તિદાહતૃટ્છર્દિશોપારુચિદોષનાશં)
ઉદુંબરફલમ્ ॥
ઔદુમ્બરં ફલમ્ અતીવ સુશીતલં ચ સદ્યો નિવારયતિ શોણિતપિત્તમ્ ઉગ્રમ્

અથ ઉમ્બીફલમ્ ॥
મૂત્રાવરોધં કુરુતે ઽતિતીવ્રં વિશેષતો રક્તસમીરણં ચ ॥
અથ રાજકોશાતકીફલમ્ ॥
સુરાજકોશાતકિ પિત્તઘાતિ મહાગદે શોષમદાત્યયે ચ ।
શ્રમક્લમે મેહભગન્દરે ચ વ્રણેષુ પિત્તેષ્વ્ અપિ નિત્યપથ્યમ્

અથ સિરાકોશાતકીફલમ્ ॥
સિરાકોશાતકી પિત્તહરી ક્ષુત્તૃડ્વિનાશની ।
મેહે હિતા સદોષ્ણાપિ પિત્તચ્છર્દિવિનાશની