Avadānaśataka · Chapter 75

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad anyatarā brāhmaṇadārikā bhagavataḥ kāsyapasya śāsane pravrajitā | tayā tatroddiṣṭaṃ paṭhitaṃ skandhakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam* | na tu śaktitaṃ naiṣṭhikaṃ jñānam utpādayitum* | yasyāś copādhyāyikāyāḥ sakāśe pravrajitāsīt*, sā bhagavatā kāśyapena śrutadharīṇām agrā nirdiṣṭā | tataḥ somayā bhikṣuṇyā maraṇakāle praṇidhānaṃ kṛtam*: yathā me upādhyāyikā śrutadharīṇām agrā nirdiṣṭā, evam aham apy anāgate 'dhvani yo 'sau bhagavatā kāśyapenottaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, tasya śāsane pravrajitā bhagavatā śākyamuninā śrutidharīṇām agrā nirdiśyeya ||
kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau brāhmaṇadārikā āsīt*, iyaṃ sā somā bhikṣuṇī | yad anayā praṇidhānaṃ kṛtam*, tena śrutidharīṇām agrā nirdiṣṭā | yad anayā tasyoddiṣṭaṃ paṭhitaṃ svādhyāyitam*, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
-------------------- Vaidya, p. 185 --------------------
AVŚ_75 kuvalayā | (ed. Speyer, vol. II)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | tena khalu samayena rājagṛhe nagare girivalgusamāgamo nāma parva pratyupasthitam* | tatra sarvebhyaḥ ṣaḍbhyo mahānagarebhyo janakāyaḥ saṃnipatati | yāvad dakṣiṇāpathān naṭācārya āgataḥ | tasya duhitā kuvalayā nāma abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā | sā rūpayauvanārogyamadamattā | yadā raṅgamadhyam avatarati, tadā sarvaprekṣakaiḥ sotkaṇṭhair udvīkṣyate | ye cāpratisaṃkhyānabahulās teṣāṃ manāṃsyākarṣati | tatra yadā parva pratyupasthitaṃ bhavati, tadā pūraṇaprabhṛtayaḥ saparṣatkā upasaṃkrāmanti | tataḥ kuvalayā dārikā janakāyam uvāca: asti bhavanto rājagṛhe nagare kaścin manuṣyabhūto yo me rūpeṇa samo viśiṣṭataro veti | janakāyenoktā: asti śramaṇo gautamaḥ saparivāra iti | kuvalayovāca: kim asau manuṣyabhūto 'tha deva iti | manuṣyabhūtaḥ sa tu sarvajña iti ||
tatas tadvacanam upaśrutya kuvalayā sarvālaṃkārabhūṣitā bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | upasaṃkramya bhagavataḥ purastāt sthitvā nṛtyati gāyati vādayate strīliṅgāni strīcihnāni strīnimittāni copadarśayati | ye sarāgā bhikṣavas te tayā saṃbhrāmitāḥ | tato bhagavān rāgabahulānāṃ bhikṣūṇāṃ vinayanārthaṃ kuvalayāyāś ca rūpayauvanamadāpanayanārthaṃ tadrūpān ṛddhyabhisaṃkārān abhisaṃkṛtavān*, yena kuvalayā jīrṇā vṛddhā palitaśiraskā khaṇḍadantā kubjagopānasīvaktrā nirmitā | tatkālasamanantaram eva kuvalāyā ātmānaṃ bībhatsam abhivīkṣya yo 'sau rūpayauvanamadaḥ sa prativigataḥ | rāgabahulāś ca bhikṣavaḥ saṃvignāḥ | tataḥ kuvalayā apagatamadā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ vijñāpitavatī: sādhu me bhagavāṃs tathā dharmaṃ deśayatu, yathāham asmāt pūtikalevarād (Speyer: pūtikaḍevarād) alpakṛcchreṇa parimucyeyeti | atha bhagavān kuvalāyās teṣāṃ cāvītarāgāṇāṃ bhikṣūṇām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tāthavidhāṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān*, yāṃ śrutvā kaiścid viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam*, kaiścit sakṛdāgāmiphalam*, kaiścid anāgāmiphalm*, kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | kuvalayāpi labdhaprasādā bhagavatsakāśe pravrajitā | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā
-------------------- Vaidya, p. 186 --------------------
bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā | tair api naṭais tena saṃvegena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* ||
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavatā kuvalayā naṭadārikā rūpayauvanamadamattā jarayā saṃvejya yāvad atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpitā iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ sarvajñena sarvākārajñena sarvajñānajñeyavaśiprāptena kuvalayā dārikā rūpayauvanamadamattā jarayā saṃvejya yāvad atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpitā | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ kuvalayā dārikā saṃvejya pañcasu vratapradeśeṣu pratiṣṭhāpitā | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ kārayati | yāvad asau rājā devyā saha krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dāriko jāto abhirūpo darśanīyo prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaṇaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya pitā kāśirājaḥ, ayaṃ cābhirūpo darśaniyaḥ prāsādikaḥ, tasmād bhavatu dārikasya kāśisundara iti nāma | kāśisundaro dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā mahāvṛttas tadā yauvarājye 'bhiṣiktaḥ | so 'nekadoṣaduṣṭam anarthamūlaṃ rājatvaṃ viditvā ṛiṣiṣu pravrajitaḥ | sa ca himavatkandare prativasati phalamūlāṃbubhakto 'jinavalkaladhārī agnihotrikaḥ | yāvad apareṇa samayena phalānām artham anyataraṃ parvatakandaram anupravṛttaḥ | yāvat tatra kinnaradārikā | ṛiṣikumāraṃ dṛṣṭvā saṃraktā nṛtyati gāyati vādayati strīcihnāni strīnimittāni strīvikrīḍitāny upadarśayati | yāvat kāśisundareṇa ṛṣiṇā tasyā dārikāyā dharmadeśanā dattā | jīrṇāsi bhagini, prathamas te svaro madhuraḥ snigdhaś ca, paścimas te jarjarībhūta iti | tatas tena tasyā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā kinnarakanyāyā yo 'bhūd rūpamadaḥ
-------------------- Vaidya, p. 187 --------------------
sa prativigataḥ | tayā prasādajātayā praṇidhānaṃ kṛtam*: yasmin samaye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyethāḥ, tadā te 'haṃ śrāvikā syām iti ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena ṛṣikumāro babhūva, ahaṃ saḥ | kinnarakanyā imam eva kuvalayā | bhikṣavo buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchanti: kāni bhadanta kuvalayayā karmāṇi kṛtāny upacitāni, yenābhirūpā darśanīyā prāsādikā saṃvṛttā, kāni karmaṇi kṛtāni yenārhatvaṃ sākṣātkṛtam api | bhagavān āha: kuvalayayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | kuvalayayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:
na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api |
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām*