અવદાનશતક · અધ્યાય 75

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવદ્ અન્યતરા બ્રાહ્મણદારિકા ભગવતઃ કાસ્યપસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતા । તયા તત્રોદ્દિષ્ટં પઠિતં સ્કન્ધકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં સ્થાનાસ્થાનકૌશલં ચ કૃતમ્* । ન તુ શક્તિતં નૈષ્ઠિકં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયિતુમ્* । યસ્યાશ્ ચોપાધ્યાયિકાયાઃ સકાશે પ્રવ્રજિતાસીત્*, સા ભગવતા કાશ્યપેન શ્રુતધરીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । તતઃ સોમયા ભિક્ષુણ્યા મરણકાલે પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યથા મે ઉપાધ્યાયિકા શ્રુતધરીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા, એવમ્ અહમ્ અપ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ યો ઽસૌ ભગવતા કાશ્યપેનોત્તરો નામ માણવો વ્યાકૃતઃ: ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ, તસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતા ભગવતા શાક્યમુનિના શ્રુતિધરીણામ્ અગ્રા નિર્દિશ્યેય ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ બ્રાહ્મણદારિકા આસીત્*, ઇયં સા સોમા ભિક્ષુણી । યદ્ અનયા પ્રણિધાનં કૃતમ્*, તેન શ્રુતિધરીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । યદ્ અનયા તસ્યોદ્દિષ્ટં પઠિતં સ્વાધ્યાયિતમ્*, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 185 --------------------
અવ્શ્_75 કુવલયા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । તેન ખલુ સમયેન રાજગૃહે નગરે ગિરિવલ્ગુસમાગમો નામ પર્વ પ્રત્યુપસ્થિતમ્* । તત્ર સર્વેભ્યઃ ષડ્ભ્યો મહાનગરેભ્યો જનકાયઃ સંનિપતતિ । યાવદ્ દક્ષિણાપથાન્ નટાચાર્ય આગતઃ । તસ્ય દુહિતા કુવલયા નામ અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા । સા રૂપયૌવનારોગ્યમદમત્તા । યદા રઙ્ગમધ્યમ્ અવતરતિ, તદા સર્વપ્રેક્ષકૈઃ સોત્કણ્ઠૈર્ ઉદ્વીક્ષ્યતે । યે ચાપ્રતિસંખ્યાનબહુલાસ્ તેષાં મનાંસ્યાકર્ષતિ । તત્ર યદા પર્વ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ, તદા પૂરણપ્રભૃતયઃ સપર્ષત્કા ઉપસંક્રામન્તિ । તતઃ કુવલયા દારિકા જનકાયમ્ ઉવાચ: અસ્તિ ભવન્તો રાજગૃહે નગરે કશ્ચિન્ મનુષ્યભૂતો યો મે રૂપેણ સમો વિશિષ્ટતરો વેતિ । જનકાયેનોક્તા: અસ્તિ શ્રમણો ગૌતમઃ સપરિવાર ઇતિ । કુવલયોવાચ: કિમ્ અસૌ મનુષ્યભૂતો ઽથ દેવ ઇતિ । મનુષ્યભૂતઃ સ તુ સર્વજ્ઞ ઇતિ ॥
તતસ્ તદ્વચનમ્ ઉપશ્રુત્ય કુવલયા સર્વાલંકારભૂષિતા ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પુરસ્તાત્ સ્થિત્વા નૃત્યતિ ગાયતિ વાદયતે સ્ત્રીલિઙ્ગાનિ સ્ત્રીચિહ્નાનિ સ્ત્રીનિમિત્તાનિ ચોપદર્શયતિ । યે સરાગા ભિક્ષવસ્ તે તયા સંભ્રામિતાઃ । તતો ભગવાન્ રાગબહુલાનાં ભિક્ષૂણાં વિનયનાર્થં કુવલયાયાશ્ ચ રૂપયૌવનમદાપનયનાર્થં તદ્રૂપાન્ ઋદ્ધ્યભિસંકારાન્ અભિસંકૃતવાન્*, યેન કુવલયા જીર્ણા વૃદ્ધા પલિતશિરસ્કા ખણ્ડદન્તા કુબ્જગોપાનસીવક્ત્રા નિર્મિતા । તત્કાલસમનન્તરમ્ એવ કુવલાયા આત્માનં બીભત્સમ્ અભિવીક્ષ્ય યો ઽસૌ રૂપયૌવનમદઃ સ પ્રતિવિગતઃ । રાગબહુલાશ્ ચ ભિક્ષવઃ સંવિગ્નાઃ । તતઃ કુવલયા અપગતમદા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં વિજ્ઞાપિતવતી: સાધુ મે ભગવાંસ્ તથા ધર્મં દેશયતુ, યથાહમ્ અસ્માત્ પૂતિકલેવરાદ્ (સ્પેયેર્: પૂતિકડેવરાદ્) અલ્પકૃચ્છ્રેણ પરિમુચ્યેયેતિ । અથ ભગવાન્ કુવલાયાસ્ તેષાં ચાવીતરાગાણાં ભિક્ષૂણામ્ આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાથવિધાં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્*, યાં શ્રુત્વા કૈશ્ચિદ્ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્*, કૈશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલમ્*, કૈશ્ચિદ્ અનાગામિફલ્મ્*, કૈશ્ચિત્ પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । કુવલયાપિ લબ્ધપ્રસાદા ભગવત્સકાશે પ્રવ્રજિતા । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 186 --------------------
ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા । તૈર્ અપિ નટૈસ્ તેન સંવેગેન સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવતા કુવલયા નટદારિકા રૂપયૌવનમદમત્તા જરયા સંવેજ્ય યાવદ્ અત્યન્તનિષ્ઠે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિતા ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં મયા વિગતરાગેણ વિગતદ્વેષેણ વિગતમોહેન પરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ સર્વજ્ઞેન સર્વાકારજ્ઞેન સર્વજ્ઞાનજ્ઞેયવશિપ્રાપ્તેન કુવલયા દારિકા રૂપયૌવનમદમત્તા જરયા સંવેજ્ય યાવદ્ અત્યન્તનિષ્ઠે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિતા । યત્ તુ મયા અતીતે ઽધ્વનિ સરાગેણ સદ્વેષેણ સમોહેનાપરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ કુવલયા દારિકા સંવેજ્ય પઞ્ચસુ વ્રતપ્રદેશેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતા । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । પ્રિયમ્ ઇવૈકપુત્રકં રાજ્યં કારયતિ । યાવદ્ અસૌ રાજા દેવ્યા સહ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કાલાન્તરેણ દેવી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકો જાતો અભિરૂપો દર્શનીયો પ્રાસાદિકો ગૌરઃ કનકવર્ણશ્ છત્રાકારશિરાઃ પ્રલમ્બબાહુર્ વિસ્તીર્ણલલાટ ઉચ્ચઘોષણઃ સંગતબ્રૂસ્ તુઙ્ગનાસઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય પિતા કાશિરાજઃ, અયં ચાભિરૂપો દર્શનિયઃ પ્રાસાદિકઃ, તસ્માદ્ ભવતુ દારિકસ્ય કાશિસુન્દર ઇતિ નામ । કાશિસુન્દરો દારકઃ અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । યદા મહાવૃત્તસ્ તદા યૌવરાજ્યે ઽભિષિક્તઃ । સો ઽનેકદોષદુષ્ટમ્ અનર્થમૂલં રાજત્વં વિદિત્વા ઋઇષિષુ પ્રવ્રજિતઃ । સ ચ હિમવત્કન્દરે પ્રતિવસતિ ફલમૂલાંબુભક્તો ઽજિનવલ્કલધારી અગ્નિહોત્રિકઃ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન ફલાનામ્ અર્થમ્ અન્યતરં પર્વતકન્દરમ્ અનુપ્રવૃત્તઃ । યાવત્ તત્ર કિન્નરદારિકા । ઋઇષિકુમારં દૃષ્ટ્વા સંરક્તા નૃત્યતિ ગાયતિ વાદયતિ સ્ત્રીચિહ્નાનિ સ્ત્રીનિમિત્તાનિ સ્ત્રીવિક્રીડિતાન્ય્ ઉપદર્શયતિ । યાવત્ કાશિસુન્દરેણ ઋષિણા તસ્યા દારિકાયા ધર્મદેશના દત્તા । જીર્ણાસિ ભગિનિ, પ્રથમસ્ તે સ્વરો મધુરઃ સ્નિગ્ધશ્ ચ, પશ્ચિમસ્ તે જર્જરીભૂત ઇતિ । તતસ્ તેન તસ્યા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા કિન્નરકન્યાયા યો ઽભૂદ્ રૂપમદઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 187 --------------------
સ પ્રતિવિગતઃ । તયા પ્રસાદજાતયા પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યસ્મિન્ સમયે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેથાઃ, તદા તે ઽહં શ્રાવિકા સ્યામ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ઋષિકુમારો બભૂવ, અહં સઃ । કિન્નરકન્યા ઇમમ્ એવ કુવલયા । ભિક્ષવો બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છન્તિ: કાનિ ભદન્ત કુવલયયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ, યેનાભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સંવૃત્તા, કાનિ કર્મણિ કૃતાનિ યેનાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ અપિ । ભગવાન્ આહ: કુવલયયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । કુવલયયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*