Avadānaśataka · Chapter 51
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa śobhāvatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | tasyāṃ ca rājadhānyām anyatamena gṛhapatinā vihāraḥ kārito yatra nānādigdeśavāsino bhikṣava āgantavyaṃ gantavyaṃ vastavyaṃ ca manyante | tasmiṃś ca vihāre pṛthagjano bhikṣur naivāsikaḥ | sa cātīvātivāmatsarī (Speyer: cātīvāvāsamatsarī) | āgantukān bhikṣūn dṛṣṭvā 'bhiṣajyate kupyati vyāpadyate madguḥ pratitiṣṭhati kopaṃ saṃjanayati | ye tu tasmād vihārād bhikṣavaḥ prakrāmanti, tān dṛṣṭvā prītiprāmodyabahalaḥ pratyudgamyābhāṣate ca | yāvad apareṇa samayena janapadād arhadbhikṣur āgataḥ | sa ca vihārasvāmy anāgāmī | tenāsāv īryāpathena saṃlakṣito 'rhann iti | tataḥ prasādajātena śvo bhaktena jentākasnātreṇa copanimantritaḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | sa cāvāsiko bhikṣus tatra nāsīt* | yāvad dvitīye divase jentākasnātre pratipādite bhakte sajjīkṛte āvāsiko bhikṣur āgataḥ | so 'pi jentākasnātraṃ praviṣṭaḥ | paśyati vihārasvāminam ekaśāṭakanivasitam āgantukasya bhikṣoḥ parikarma kurvāṇam* | tato 'sya mātsaryam utpannam* | tena praduṣṭacittena kharaṃ
-------------------- Vaidya, p. 127 --------------------
vākkarma niścāritam*: varaṃ khalu te bhikṣo amedhyena śarīram upaliptam*, na tu evaṃvidhasya dānapateḥ sakāśād upasthānaṃ svīkṛtam iti | tatas tenārhatā tūṣṇībhāvenādhivāsitam*: mā haivāyaṃ tapasvī gāḍhatarasya karmaṇo bhāgī bhaviṣyatīti | yāvat sāmagrīdeśakāle saṃprāpte naivāsikena bhikṣuṇā śrutam*: arhato 'ntike tvayā cittaṃ pradūṣitam iti | śrutvā cāsya vipratisāro jātaḥ | tato 'rhato bhikṣoḥ pādayor nipatyāha: kṣamasva ārya yan mayā tvayi paruṣā vāg niścāriteti | tato 'rhaṃs tasya prasādābhivṛddhyarthaṃ gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tato 'sya bhūyasā vipratisāraḥ samutpannaḥ | tena tasya purastāt tat karma atyayenādeśitaṃ prakāśitam uttānīkṛtam*, ca na cānena śakitaṃ naiṣṭhikaṃ jñānam utpādayitum* | yāvan maraṇakālasamaye praṇidhiṃ kartum ārabdhaḥ: yan mayārhato 'ntike cittaṃ pradūṣitam*, kharaṃ ca vākkarma niścaritam*, mā asya karmaṇo vipākaṃ pratisaṃvedayeyam* | yat tu mayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ dānapradānāni dattāni saṃghasya copasthānām kṛtam*, tasya karmaṇo vipākena anāgatān samyaksaṃbuddhān ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||
kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayenāvāsiko bhikṣuḥ, ayam evāsau jāmbālaḥ | yad anenārhato 'ntike kharaṃ vākkarma niścāritam*, asya karmaṇo vipākenānantaṃ saṃsāre duḥkham anubhūtam* | tenaiva ca karmāvaśeṣeṇa etarhi paścime bhave evaṃ durgandhaḥ paramadurgandho 'medhyāvaskarasthānanivāsābhiprāyaḥ saṃvṛttaḥ | yat punar anena tatra paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ dhātukauśalam āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam*, tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yan mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam * | tat kasya hetoḥ? ete doṣā na bhaviṣyanti, ye jāmbālasya pṛthagjanabhūtasya | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati, yo 'sau tasyaivārhatvaprāptasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
-------------------- Vaidya, p. 128 --------------------
ṣaṣṭho vargaḥ |
tasyoddānam*:
kṛṣṇasarpaś ca candraś ca sālaḥ śrīmatir eva ca |
vastraṃ śukaś ca dūtaś ca mahiṣaḥ poṣadhaś ca vai |
x x x x x haṃso bhavati paścimaḥ ||
AVŚ_51 kṛṣṇasarpaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe nagaradvāre 'nyataro gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | sa ca matsarī kuṭukuñcaka āgṛhītapariṣkāraḥ kākāyāpi baliṃ na pradātuṃ vyavasyati | sa śramaṇabrāhmaṇavanīpakān dṛṣṭvā cittaṃ pradūṣayati | svake codyāne mahān hiraṇyasuvarṇasya rāśiḥ sthāpitaḥ | sa tatra gṛddho 'dhyavasitaḥ kālagataḥ ||
sa kālaṃ kṛtvā tasyaivopari āśīviṣa utapanno mahān kṛṣṇasarpo dṛṣṭiviṣaḥ | atha ye tad udyānaṃ janakāyāḥ praviśanti, tān prekṣitamātreṇa jīvitād vyaparopayati | eṣa ca śabdo rājagṛhe nagare samantato visṛtaḥ: ye amukam udyānaṃ praviśanti, sarve te nidhanam upayāntīti | janakāyena ca rājñe bimbisārāya niveditam* ||
atha rājño bimbisārasyaitad abhavat*: kas taṃ śakyati vinetum anyatra buddhād bhagavata iti | atha rājā bimbisāro mahājanakāyaparivṛto yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ bimbisāraṃ bhagavān dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm* | atha rājā bimbisāra utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat*: iha bhagavan rājagṛhe nagare 'muṣminn udyāne mahānāśīviṣaḥ kṛṣṇasarpo dṛṣṭiviṣaḥ prativasati, mahājanavipraghātaṃ karoti | sādhu bhagavāṃs tam vinayed anukampām upādāyeti | adhivāsayati bhagavān rājño bimbisārasya tūṣṇībhāvena | atha rājā bimbisāro bhagavatas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||
atha bhagavāṃs tasyā eva rātrer atyayāt pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya yena tad udyānaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavatā sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇā marīcaya utsṛṣṭāḥ,
-------------------- Vaidya, p. 129 --------------------
yais tad udyānaṃ sarvam avabhāsitam* | kalpasahasraparibhāvitāś ca maitryaṃśava utsṛṣṭāḥ, yair asya spṛṣṭamātraṃ śarīraṃ prahlāditam* | atha sa āśīviṣa itaś cāmutaś ca prekṣitum ārabdhaḥ: kasya prabhāvān mama śarīraṃ prahlāditam iti | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike citaṃ prasāditaṃ* | prassannacittasya ca bhagavatā tan mayyā gatyās tan mayyā yonyā dharmo deśitaḥ: bhadramukha tvayaivaitad dravyam upārjitam* | yena tvam āśīviṣagatim upapāditaḥ | sādhu mamāntike cittaṃ prasādya, asmāc ca nidhānāc cittaṃ virāgaya | mā haiva itaḥ kālaṃ kṛtvā narakeṣūpapatsyasa iti | yadāsya bhagavatā jātiḥ smāritā, tadā rodituṃ pravṛttaḥ | atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthe bhāṣate:
idānīṃ kiṃ kariṣyāmi tiryagyonigatasya te |
akṣaṇapratipannasya kiṃ rodiṣi nirarthakam*
sādhu prasādyatāṃ cittaṃ mahākāruṇike jine |
tiryagyoniṃ virāgyeha tataḥ svargaṃ gamiṣyasi
iti ||
yāvad bhagavatā pātre prakṣipya veṇuvanaṃ nītaḥ | atrāntare rājñā māgadhena janakāyena ca śrutaṃ yathāsāv āśīviṣo bhagavatā vinīta iti ||
athāsāv āśīviṣaḥ svāśrayaṃ jugupsamāno 'nāhāratā pratipannaḥ | bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ |
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ kutropapannaḥ kena karmaṇeti | paśyati: āśīviṣebhyaś cyutaḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti || athāśīviṣapūrvakasya devaputrasyaitad abhavat: na mama pratirūpaṃ syāt*, yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yan nu aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | athāśīviṣapūrvako devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ veṇuvanaṃ kalandakanivāsam udāreṇāvabhāsenāvabhāsayan bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān āśīviṣapūrvikasya devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā āśīviṣapūrvakeṇa devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ prāptam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
-------------------- Vaidya, p. 130 --------------------
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ |
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam*
iti
avanamya tataḥ pralambahāraḥ
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitārīṃ
suralokābhimukho divaṃ jagāma
Original text: Avadānaśataka · Edition: the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3) · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0