અવદાનશતક · અધ્યાય 51

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે ચત્વારિંશદ્વર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં ક્રકુચ્છન્દો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ શોભાવતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । તસ્યાં ચ રાજધાન્યામ્ અન્યતમેન ગૃહપતિના વિહારઃ કારિતો યત્ર નાનાદિગ્દેશવાસિનો ભિક્ષવ આગન્તવ્યં ગન્તવ્યં વસ્તવ્યં ચ મન્યન્તે । તસ્મિંશ્ ચ વિહારે પૃથગ્જનો ભિક્ષુર્ નૈવાસિકઃ । સ ચાતીવાતિવામત્સરી (સ્પેયેર્: ચાતીવાવાસમત્સરી) । આગન્તુકાન્ ભિક્ષૂન્ દૃષ્ટ્વા ઽભિષજ્યતે કુપ્યતિ વ્યાપદ્યતે મદ્ગુઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ કોપં સંજનયતિ । યે તુ તસ્માદ્ વિહારાદ્ ભિક્ષવઃ પ્રક્રામન્તિ, તાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રીતિપ્રામોદ્યબહલઃ પ્રત્યુદ્ગમ્યાભાષતે ચ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન જનપદાદ્ અર્હદ્ભિક્ષુર્ આગતઃ । સ ચ વિહારસ્વામ્ય્ અનાગામી । તેનાસાવ્ ઈર્યાપથેન સંલક્ષિતો ઽર્હન્ન્ ઇતિ । તતઃ પ્રસાદજાતેન શ્વો ભક્તેન જેન્તાકસ્નાત્રેણ ચોપનિમન્ત્રિતઃ સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેન । સ ચાવાસિકો ભિક્ષુસ્ તત્ર નાસીત્* । યાવદ્ દ્વિતીયે દિવસે જેન્તાકસ્નાત્રે પ્રતિપાદિતે ભક્તે સજ્જીકૃતે આવાસિકો ભિક્ષુર્ આગતઃ । સો ઽપિ જેન્તાકસ્નાત્રં પ્રવિષ્ટઃ । પશ્યતિ વિહારસ્વામિનમ્ એકશાટકનિવસિતમ્ આગન્તુકસ્ય ભિક્ષોઃ પરિકર્મ કુર્વાણમ્* । તતો ઽસ્ય માત્સર્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । તેન પ્રદુષ્ટચિત્તેન ખરં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 127 --------------------
વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્*: વરં ખલુ તે ભિક્ષો અમેધ્યેન શરીરમ્ ઉપલિપ્તમ્*, ન તુ એવંવિધસ્ય દાનપતેઃ સકાશાદ્ ઉપસ્થાનં સ્વીકૃતમ્ ઇતિ । તતસ્ તેનાર્હતા તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસિતમ્*: મા હૈવાયં તપસ્વી ગાઢતરસ્ય કર્મણો ભાગી ભવિષ્યતીતિ । યાવત્ સામગ્રીદેશકાલે સંપ્રાપ્તે નૈવાસિકેન ભિક્ષુણા શ્રુતમ્*: અર્હતો ઽન્તિકે ત્વયા ચિત્તં પ્રદૂષિતમ્ ઇતિ । શ્રુત્વા ચાસ્ય વિપ્રતિસારો જાતઃ । તતો ઽર્હતો ભિક્ષોઃ પાદયોર્ નિપત્યાહ: ક્ષમસ્વ આર્ય યન્ મયા ત્વયિ પરુષા વાગ્ નિશ્ચારિતેતિ । તતો ઽર્હંસ્ તસ્ય પ્રસાદાભિવૃદ્ધ્યર્થં ગગનતલમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતો ઽસ્ય ભૂયસા વિપ્રતિસારઃ સમુત્પન્નઃ । તેન તસ્ય પુરસ્તાત્ તત્ કર્મ અત્યયેનાદેશિતં પ્રકાશિતમ્ ઉત્તાનીકૃતમ્*, ચ ન ચાનેન શકિતં નૈષ્ઠિકં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયિતુમ્* । યાવન્ મરણકાલસમયે પ્રણિધિં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: યન્ મયાર્હતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષિતમ્*, ખરં ચ વાક્કર્મ નિશ્ચરિતમ્*, મા અસ્ય કર્મણો વિપાકં પ્રતિસંવેદયેયમ્* । યત્ તુ મયા પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં દાનપ્રદાનાનિ દત્તાનિ સંઘસ્ય ચોપસ્થાનામ્ કૃતમ્*, તસ્ય કર્મણો વિપાકેન અનાગતાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેનાવાસિકો ભિક્ષુઃ, અયમ્ એવાસૌ જામ્બાલઃ । યદ્ અનેનાર્હતો ઽન્તિકે ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્*, અસ્ય કર્મણો વિપાકેનાનન્તં સંસારે દુઃખમ્ અનુભૂતમ્* । તેનૈવ ચ કર્માવશેષેણ એતર્હિ પશ્ચિમે ભવે એવં દુર્ગન્ધઃ પરમદુર્ગન્ધો ઽમેધ્યાવસ્કરસ્થાનનિવાસાભિપ્રાયઃ સંવૃત્તઃ । યત્ પુનર્ અનેન તત્ર પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં ધાતુકૌશલમ્ આયતનકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં સ્થાનાસ્થાનકૌશલં ચ કૃતમ્*, તેન મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યં યન્ માત્સર્યપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્ * । તત્ કસ્ય હેતોઃ? એતે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ, યે જામ્બાલસ્ય પૃથગ્જનભૂતસ્ય । એષ એવ ગુણગણો ભવિષ્યતિ, યો ઽસૌ તસ્યૈવાર્હત્વપ્રાપ્તસ્ય । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ઽન્યે ચ દેવાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાદયો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 128 --------------------
ષષ્ઠો વર્ગઃ ।
તસ્યોદ્દાનમ્*:
કૃષ્ણસર્પશ્ ચ ચન્દ્રશ્ ચ સાલઃ શ્રીમતિર્ એવ ચ ।
વસ્ત્રં શુકશ્ ચ દૂતશ્ ચ મહિષઃ પોષધશ્ ચ વૈ ।
x x x x x હંસો ભવતિ પશ્ચિમઃ ॥
અવ્શ્_51 કૃષ્ણસર્પઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । રાજગૃહે નગરદ્વારે ઽન્યતરો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । સ ચ મત્સરી કુટુકુઞ્ચક આગૃહીતપરિષ્કારઃ કાકાયાપિ બલિં ન પ્રદાતું વ્યવસ્યતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણવનીપકાન્ દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રદૂષયતિ । સ્વકે ચોદ્યાને મહાન્ હિરણ્યસુવર્ણસ્ય રાશિઃ સ્થાપિતઃ । સ તત્ર ગૃદ્ધો ઽધ્યવસિતઃ કાલગતઃ ॥
સ કાલં કૃત્વા તસ્યૈવોપરિ આશીવિષ ઉતપન્નો મહાન્ કૃષ્ણસર્પો દૃષ્ટિવિષઃ । અથ યે તદ્ ઉદ્યાનં જનકાયાઃ પ્રવિશન્તિ, તાન્ પ્રેક્ષિતમાત્રેણ જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ । એષ ચ શબ્દો રાજગૃહે નગરે સમન્તતો વિસૃતઃ: યે અમુકમ્ ઉદ્યાનં પ્રવિશન્તિ, સર્વે તે નિધનમ્ ઉપયાન્તીતિ । જનકાયેન ચ રાજ્ઞે બિમ્બિસારાય નિવેદિતમ્* ॥
અથ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્યૈતદ્ અભવત્*: કસ્ તં શક્યતિ વિનેતુમ્ અન્યત્ર બુદ્ધાદ્ ભગવત ઇતિ । અથ રાજા બિમ્બિસારો મહાજનકાયપરિવૃતો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણં રાજાનં બિમ્બિસારં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ । અનેકપર્યાયેણ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શ્ય સમાદાપ્ય સમુત્તેજ્ય સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથ રાજા બિમ્બિસાર ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: ઇહ ભગવન્ રાજગૃહે નગરે ઽમુષ્મિન્ન્ ઉદ્યાને મહાનાશીવિષઃ કૃષ્ણસર્પો દૃષ્ટિવિષઃ પ્રતિવસતિ, મહાજનવિપ્રઘાતં કરોતિ । સાધુ ભગવાંસ્ તમ્ વિનયેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય તૂષ્ણીભાવેન । અથ રાજા બિમ્બિસારો ભગવતસ્ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વોત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥
અથ ભગવાંસ્ તસ્યા એવ રાત્રેર્ અત્યયાત્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય યેન તદ્ ઉદ્યાનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતા સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભાઃ કનકવર્ણા મરીચય ઉત્સૃષ્ટાઃ,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 129 --------------------

યૈસ્ તદ્ ઉદ્યાનં સર્વમ્ અવભાસિતમ્* । કલ્પસહસ્રપરિભાવિતાશ્ ચ મૈત્ર્યંશવ ઉત્સૃષ્ટાઃ, યૈર્ અસ્ય સ્પૃષ્ટમાત્રં શરીરં પ્રહ્લાદિતમ્* । અથ સ આશીવિષ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પ્રેક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ: કસ્ય પ્રભાવાન્ મમ શરીરં પ્રહ્લાદિતમ્ ઇતિ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિતં પ્રસાદિતં* । પ્રસ્સન્નચિત્તસ્ય ચ ભગવતા તન્ મય્યા ગત્યાસ્ તન્ મય્યા યોન્યા ધર્મો દેશિતઃ: ભદ્રમુખ ત્વયૈવૈતદ્ દ્રવ્યમ્ ઉપાર્જિતમ્* । યેન ત્વમ્ આશીવિષગતિમ્ ઉપપાદિતઃ । સાધુ મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્ય, અસ્માચ્ ચ નિધાનાચ્ ચિત્તં વિરાગય । મા હૈવ ઇતઃ કાલં કૃત્વા નરકેષૂપપત્સ્યસ ઇતિ । યદાસ્ય ભગવતા જાતિઃ સ્મારિતા, તદા રોદિતું પ્રવૃત્તઃ । અથ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથે ભાષતે:
ઇદાનીં કિં કરિષ્યામિ તિર્યગ્યોનિગતસ્ય તે ।
અક્ષણપ્રતિપન્નસ્ય કિં રોદિષિ નિરર્થકમ્*

સાધુ પ્રસાદ્યતાં ચિત્તં મહાકારુણિકે જિને ।
તિર્યગ્યોનિં વિરાગ્યેહ તતઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યસિ

ઇતિ ॥
યાવદ્ ભગવતા પાત્રે પ્રક્ષિપ્ય વેણુવનં નીતઃ । અત્રાન્તરે રાજ્ઞા માગધેન જનકાયેન ચ શ્રુતં યથાસાવ્ આશીવિષો ભગવતા વિનીત ઇતિ ॥
અથાસાવ્ આશીવિષઃ સ્વાશ્રયં જુગુપ્સમાનો ઽનાહારતા પ્રતિપન્નઃ । ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્ય કાલગતઃ, પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ ।
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । પશ્યતિ: આશીવિષેભ્યશ્ ચ્યુતઃ, પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્યેતિ ॥ અથાશીવિષપૂર્વકસ્ય દેવપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાત્*, યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્ નુ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથાશીવિષપૂર્વકો દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરો હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રો મણિરત્નવિચિત્રચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં વેણુવનં કલન્દકનિવાસમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસયન્ ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ આશીવિષપૂર્વિકસ્ય દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા આશીવિષપૂર્વકેણ દેવપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્* । સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 130 --------------------
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ ।
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણશ્ ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

ઇતિ
અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારઃ
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષઃ ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારીં
સુરલોકાભિમુખો દિવં જગામ