Language

ENहिગુ
Scripture Library

Avadānaśataka · Chapter 36

36.1

tato rājā asyā gāthāyāḥ sahaśravaṇāt prahlāditamanāḥ prītisaumanasyendriyajāto yakṣam uvāca: idaṃ guhyaka śarīram*, yatheṣṭaṃ kriyatām iti ||
tataḥ śakro devendro rājānaṃ meruvadakampyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau viditvā yakṣarūpam antardhāpya svarūpeṇa sthitvā prasādavikasitābhyāṃ nayanābhyām ekena pāṇinā putraṃ gṛhītvā dvitīyena ca bhāryāṃ rājānam abhyutsāhayann uvāca: sādhu sādhu satpuruṣa | dṛḍhasaṃnāhas tvam* | nacirād anena vyavasāyena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase | ayaṃ ca te iṣṭajanasamāgama iti | tato rājā śakraṃ devendram idam avocat*: sādhu sādhu kauśika, kṛto 'smākaṃ dharmābhiprāyaḥ pūritaś ceti ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena surūpo nāma rājā babhūva, ahaṃ sa | sundaraḥ kumāra ānandaḥ | sundarikā eṣā eva yaśodharā | tadāpi me bhikṣavo dharmahetor iṣṭabandhuparityāgaḥ svajīvitaparityāgaś ca kṛtaḥ, prāg evedānīm* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad dharmaṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | dharmaṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
AVŚ_36 maitrakanyakaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: sabrahmakāṇi bhikṣavas tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? brahmabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | sācāryakāṇi tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? ācāryabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | āhavanīyāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? āhavanīyau hi kulaputrasya
-------------------- Vaidya, p. 88 --------------------
mātāpitarau sahadharmeṇa | sāgnikāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? agnibhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | sadevakāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? devabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | idam avocad bhagavān* | idam uktvā sugato hy athāparam etad uvāca śāstā:
brahmā hi mātāpitarau pūrvācāryau tathaiva ca |
āhavanīyau putrasya agniḥ syād daivatāni ca

36.2

tasmād etau namasyeta satkuryāc caiva paṇḍitaḥ |
udvartanena snānena pādānāṃ dhāvanena ca |
athavā annapānena vastraśayyāsanena ca

36.3

tayā sa paricaryayā mātāpitṛṣu paṇḍitaḥ |
iha cānindito bhavati pretya svarge ca modate

36.1

yadā bhagavatā etat sūtraṃ bhāṣitam*, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavān mātāpitṛguruśuśrūṣāvarṇavādīti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgo vigatadveṣo vigatamohaḥ parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvajñānajñeyavaśiprāpto mātāpitṛguruśuśrūṣāyā varṇavādī | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ mātuḥ svalpam apakāraṃ kṛtvā mahaduḥkham anubhūtam* | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||
bhūtapurvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ mitro nāma sārthavāho babhūva āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putrā jāyante mriyante cā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham* | na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājño vidheyaṃ bhaviṣyatīti | tasya vayasyakenopadiṣṭam*: yadi te putrā jāyante, tasya dārikānāma sthāpayitavyam* | evam asau cirajīvī bhaviṣyatīti | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ceti | katameṣāṃ trayāṇāṃ sthānānām*? mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā {ca} kalyā bhavati ṛtumatī |
-------------------- Vaidya, p. 89 --------------------
gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | sa ca āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamaś ca satvo 'nyatamasmāt satvanikāyāc cyutaḥ tasya prajāpatyā kukṣim avakrāntaḥ | paṃcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame paṃca | raktaṃ puruṣaṃ jānāti, viraktaṃ {puruṣaṃ} jānāti | kālaṃ jānāti, ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti | dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | saced dārikā bhavati vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | sā āttamanāttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyāryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasārya udānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyati: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvopariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati | śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhārair hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: ayaṃ dārako mitrasya
putraḥ kanyā ca | tasmād bhavatu dārakasya maitrakanyako nāmeti ||
maitrakanyako dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | pitā cāsya mahāsamudram avatīrṇaḥ, tatraiva ca nidhanam upayātaḥ | yadā maitrakanyako mahān saṃvṛtas tadā mātaram uvāca: amba pitāsmākaṃ kiṃkarmaphalopajīvī āsīt? tataḥ paścād aham api (Speyer: ahaṃ pi ) tathā kariṣyāmīti | mātā kathayati: putraka pitā te okkarika āsīt* | ākāṅkṣamāṇaḥ tvam okkarikatvaṃ kuru | sā cintayati: yady aham asmai vakṣyāmi mahāsamudravaṇig āsīd iti, eṣo 'pi kadācin mahāsamudram avatīrṇas tatraiva nidhanam upagacched iti ||
tenaukkarikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | tataḥ prathame divase catvāraḥ kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ: ebhir amba śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān pratipādayasveti |
-------------------- Vaidya, p. 90 --------------------

yāvad apareṇocyate: pitā te gāndhikāpaṇika āsīd iti, tenaukkaritvaṃ tyaktvā gāndhikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | aṣṭau kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | yāvad apareṇocyate: pitā te hairaṇyika āsīd iti, tena tamāpaṇaṃ tyaktvā hairaṇyikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | tataḥ prathame divase ṣoḍaśa kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | dvitīye divase dvātriṃśat kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | yāvad dhairaṇyikair īrṣyāprakṛtaiḥ sarvān adhiṣṭhānavyavahārān viditvoktaḥ: maitrakanyaka, kiṃ tavānayā adharmajīvikayā? pitā te mahāsamudravaṇig āsīt* | kena tvaṃ kusaṃvyavahāre niyukta iti | sa hairaṇyikavacanasaṃcodito mātur gatvā kathayati: amba evam anuśrūyate pitāsmākaṃ mahāsamudravaṇig āsīd iti | tad anujānīhi, aham api mahāsamudram avatariṣyāmīti | mātā kathayati: evam etat putraka | kiṃ tu tvaṃ bāla ekaputrakaś ca | mā māṃ parityajya mahāsamudram avatariṣyasīti | sa īrṣyāprakṛtibhir akalyāṇamitrair vipralabdho na nivartate | tatas tena mātur vacanam avacanaṃ kṛtvā vārāṇasyām nagaryāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: śṛṇvantu bhavanto vārāṇasīnivāsino vaṇijaḥ: maitrakanyakaḥ sārthavāho mahāsamudram avatariṣyati | ye yuṣmākam utsahante maitrakanyakena sārthavāhena sārdham aśulkenāgulmenātarapaṇyena mahāsamudram avatartum*, te mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānayantv iti | sa kṛtakutūhalamaṅgalasvastyayanaḥ pañcavaṇikśataparivāraḥ śakaṭair bhārair mūṭaiḥ piṭakaiḥ uṣṭrair gobhir gardabhaiḥ mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānīya saṃprasthitaḥ | mātā cāsya snehavyākulahṛdayā sāśrusurdinavadanā pādayor lagnā: putraka mā māṃ parityajya mahāsamudram avatareti | atha sa evaṃ karuṇadīnavilambitair alpākṣarair (Speyer: apy akṣarair ) ucyamānaḥ kṛtavyavasāyo mātaraṃ pādena śirasy abhihatya sārthasahāyaḥ saṃprasthitaḥ | mātrā coktaḥ: mā me putraka asya karmaṇo vipākam anubhavethā iti ||
yāvad asau grāmanigamarāṣṭrarājadhānīpaṭṭanāny avalokayan samudratīram anuprāptaḥ | sa pañcabhiḥ purāṇaśatair vahanaṃ bhṛtvā paṃca pauruṣeyān gṛhītvā āhāraṃ nāvikaṃ kaivartaṃ karṇadhāraṃ ca trir api ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇaḥ | yāvad vahantaṃ makareṇa matsyajātenānayād vayasanam āpāditam* | tato maitrakanyakaḥ phalakam āsādya sthalam anuprāptaḥ | tataḥ sthale cañcūryamāṇo nadūrān nagaraṃ ramaṇakaṃ nāmnā dṛṣṭavān* | sa tad upajagāma | yāvat tataś catasro 'psaraso nirgatāḥ, abhirūpā darśanīyāḥ prāsādikāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān*, yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | dakṣiṇapaddhatigamanāc cainaṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati sadāmattaṃ nāma nagaram* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād apy aṣṭāv apsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ sahānekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān*
-------------------- Vaidya, p. 91 --------------------
yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati nandanaṃ nāma nagaram* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād api ṣoḍaśāpsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān* yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati brahmottaraṃ nāma prāsādam* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād api dvātriṃśad apsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān* yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* ||
yathā dakṣiṇā paddhatiṃ gacchati, tathāsyecchā vardhate | yāvat punar api dakṣiṇena yathā gacchan paśyaty ayomayaṃ nagaram* | sa tatra praviṣṭaḥ | praviṣṭamātrasya cāsya dvāraṃ pihitam* | tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ | tatrāsya dvāraṃ pihitam* | tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ | yāvat puruṣaṃ paśyati mahāpramāṇam* | mūrdhni cāsya ayomayaṃ cakraṃ bhramaty ādīptaṃ pradīptaṃ saṃprajvalitam ekajvālībhūtam* | tasya śiraso yat pūyaśoṇitaṃ pragharati, so 'syāhāraḥ | tato maitrakanyakas taṃ puruṣaṃ pṛṣṭavān*: bho puruṣa, kas tvam iti | sa kathayati: ahaṃ mātur apakārīti | udāhṛtamātre ca tena puruṣeṇa maitrakanyakasya tat karmābhimukhībhūtam*: aham api mātur apakārīti manye tenaivāhaṃ karmaṇā ihākṛṣṭa iti | atha tasminn antare ākāśāc chabdo nirgataḥ: ye baddhās te muktāḥ, ye muktās te baddhāḥ | ity uktamātre tasya puruṣasya mūrdhni cakram antarhitam*, maitrakanyakasya mūrdhni prādurbhūtam* | tato duḥkhārtaṃ maitrakanyakam avekṣya sa puruṣo gāthayā pratyabhāṣata:
atikramya ramaṇakaṃ sadāmattaṃ ca nandanam* |
brahmottaraṃ ca prāsādaṃ kena tvam ihāgataḥ

36.2

maitrakanyakaḥ prāha:
atikramya ramaṇakaṃ sadāmattaṃ ca nandanam* |
brahmottaraṃ ca prāsādam icchayāham ihāgataḥ

36.3

dūraṃ hi karṣate karma dūrāt karma pravartate |
tatra prakarṣate karma yatra karma vipacyate

36.4

-------------------- Vaidya, p. 92 --------------------
tena karmavipākena cakraṃ vahati mastake |
ādīptaṃ saṃprajvalitaṃ mama prāṇoparodhakam*

36.5

iti
puruṣa prāha:
tvayā praduṣṭacittena mātā duṣkarakārikā |
pādenābhyāhatā mūrdhni tasya te karmaṇaḥ phalam*

36.6

iti
maitrakanyakaḥ prāha:
kati varṣasahasrāṇi cakraṃ vartsyati mastake |
ādīptaṃ saṃprajvalitaṃ mama prāṇoparodhakam*

36.7

iti
puruṣa prāha:
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca |
ādīptam āyasaṃ cakraṃ tava mūrdhni bhramiṣyati

Original text: Avadānaśataka · Edition: the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3) · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc