અવદાનશતક · અધ્યાય 36

તતો રાજા અસ્યા ગાથાયાઃ સહશ્રવણાત્ પ્રહ્લાદિતમનાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યેન્દ્રિયજાતો યક્ષમ્ ઉવાચ: ઇદં ગુહ્યક શરીરમ્*, યથેષ્ટં ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥
તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો રાજાનં મેરુવદકમ્પ્યમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વિદિત્વા યક્ષરૂપમ્ અન્તર્ધાપ્ય સ્વરૂપેણ સ્થિત્વા પ્રસાદવિકસિતાભ્યાં નયનાભ્યામ્ એકેન પાણિના પુત્રં ગૃહીત્વા દ્વિતીયેન ચ ભાર્યાં રાજાનમ્ અભ્યુત્સાહયન્ન્ ઉવાચ: સાધુ સાધુ સત્પુરુષ । દૃઢસંનાહસ્ ત્વમ્* । નચિરાદ્ અનેન વ્યવસાયેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે । અયં ચ તે ઇષ્ટજનસમાગમ ઇતિ । તતો રાજા શક્રં દેવેન્દ્રમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: સાધુ સાધુ કૌશિક, કૃતો ઽસ્માકં ધર્માભિપ્રાયઃ પૂરિતશ્ ચેતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન સુરૂપો નામ રાજા બભૂવ, અહં સ । સુન્દરઃ કુમાર આનન્દઃ । સુન્દરિકા એષા એવ યશોધરા । તદાપિ મે ભિક્ષવો ધર્મહેતોર્ ઇષ્ટબન્ધુપરિત્યાગઃ સ્વજીવિતપરિત્યાગશ્ ચ કૃતઃ, પ્રાગ્ એવેદાનીમ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યદ્ ધર્મં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । ધર્મં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_36 મૈત્રકન્યકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: સબ્રહ્મકાણિ ભિક્ષવસ્ તાનિ કુલાનિ યેષુ કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યઙ્ માન્યેતે, સમ્યક્ પૂજ્યેતે, સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયેતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? બ્રહ્મભૂતૌ હિ કુલપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ સહધર્મેણ । સાચાર્યકાણિ તાનિ કુલાનિ યેષુ કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યઙ્ માન્યેતે, સમ્યક્ પૂજ્યેતે, સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયેતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? આચાર્યભૂતૌ હિ કુલપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ સહધર્મેણ । આહવનીયાનિ તાનિ કુલાનિ યેષુ કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યઙ્ માન્યેતે, સમ્યક્ પૂજ્યેતે, સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયેતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? આહવનીયૌ હિ કુલપુત્રસ્ય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 88 --------------------
માતાપિતરૌ સહધર્મેણ । સાગ્નિકાનિ તાનિ કુલાનિ યેષુ કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યઙ્ માન્યેતે, સમ્યક્ પૂજ્યેતે, સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયેતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અગ્નિભૂતૌ હિ કુલપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ સહધર્મેણ । સદેવકાનિ તાનિ કુલાનિ યેષુ કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યઙ્ માન્યેતે, સમ્યક્ પૂજ્યેતે, સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયેતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? દેવભૂતૌ હિ કુલપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ સહધર્મેણ । ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । ઇદમ્ ઉક્ત્વા સુગતો હ્ય્ અથાપરમ્ એતદ્ ઉવાચ શાસ્તા:
બ્રહ્મા હિ માતાપિતરૌ પૂર્વાચાર્યૌ તથૈવ ચ ।
આહવનીયૌ પુત્રસ્ય અગ્નિઃ સ્યાદ્ દૈવતાનિ ચ

તસ્માદ્ એતૌ નમસ્યેત સત્કુર્યાચ્ ચૈવ પણ્ડિતઃ ।
ઉદ્વર્તનેન સ્નાનેન પાદાનાં ધાવનેન ચ ।
અથવા અન્નપાનેન વસ્ત્રશય્યાસનેન ચ

તયા સ પરિચર્યયા માતાપિતૃષુ પણ્ડિતઃ ।
ઇહ ચાનિન્દિતો ભવતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગે ચ મોદતે

યદા ભગવતા એતત્ સૂત્રં ભાષિતમ્*, તદા ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવાન્ માતાપિતૃગુરુશુશ્રૂષાવર્ણવાદીતિ । ભગવાન્ આહ: કિમ્ અત્ર ભિક્ષવ આશ્ચર્યં યદ્ ઇદાનીં તથાગતો વિગતરાગો વિગતદ્વેષો વિગતમોહઃ પરિમુક્તો જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાકારજ્ઞઃ સર્વજ્ઞાનજ્ઞેયવશિપ્રાપ્તો માતાપિતૃગુરુશુશ્રૂષાયા વર્ણવાદી । યત્ તુ મયા અતીતે ઽધ્વનિ સરાગેણ સદ્વેષેણ સમોહેનાપરિમુક્તેન જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈઃ માતુઃ સ્વલ્પમ્ અપકારં કૃત્વા મહદુઃખમ્ અનુભૂતમ્* । તચ્ છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥
ભૂતપુર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં મિત્રો નામ સાર્થવાહો બભૂવ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રા જાયન્તે મ્રિયન્તે ચા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: અનેકધનસમુદિતં મે ગૃહમ્* । ન મે પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાત્ સર્વસ્વાપતેયમ્ અપુત્રકમ્ ઇતિ કૃત્વા રાજ્ઞો વિધેયં ભવિષ્યતીતિ । તસ્ય વયસ્યકેનોપદિષ્ટમ્*: યદિ તે પુત્રા જાયન્તે, તસ્ય દારિકાનામ સ્થાપયિતવ્યમ્* । એવમ્ અસૌ ચિરજીવી ભવિષ્યતીતિ । સો ઽપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી શિવવરુણકુબેરશક્રબ્રહ્માદીન્ અન્યાંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્ આયાચતે । તદ્યથા આરામદેવતા વનદેવતાશ્ ચત્વરદેવતાઃ શૃઙ્ગાટકદેવતા બલિપ્રતિગ્રાહિકા દેવતાઃ । સહજાઃ સહધાર્મિકા નિત્યાનુબદ્ધા અપિ દેવતા આયાચતે । અસ્તિ ચૈષ લોકે પ્રવાદો યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યદ્ એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । કતમેષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનામ્*? માતાપિતરાઉ રક્તૌ ભવતઃ સંનિપતિતૌ, માતા {ચ} કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 89 --------------------
ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । સ ચ આયાચનપરસ્ તિષ્ઠતિ । અન્યતમશ્ ચ સત્વો ઽન્યતમસ્માત્ સત્વનિકાયાચ્ ચ્યુતઃ તસ્ય પ્રજાપત્યા કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તઃ । પંચાવેણિકા ધર્મા એકત્યે પણ્ડિતજાતીયે માતૃગ્રામે । કતમે પંચ । રક્તં પુરુષં જાનાતિ, વિરક્તં {પુરુષં} જાનાતિ । કાલં જાનાતિ, ઋતું જાનાતિ । ગર્ભમ્ અવક્રાન્તં જાનાતિ । યસ્ય સકાશાદ્ ગર્ભો ઽવક્રામતિ તં જાનાતિ । દારકં જાનાતિ । દારિકાં જાનાતિ । સચેદ્ દારકો ભવતિ દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સચેદ્ દારિકા ભવતિ વામં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સા આત્તમનાત્તમનાઃ સ્વામિન આરોચયતિ: દિષ્ટ્યાર્યપુત્ર વર્ધસે । આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । યથા ચ મે દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ નિયતં દારકો ભવિષ્યતીતિ । સો ઽપ્ય્ આત્તમનાત્તમનાઃ પૂર્વકાયમ્ અભ્યુન્નમય્ય દક્ષિણં બાહુમ્ અભિપ્રસાર્ય ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: અપ્ય્ એવાહં ચિરકાલાભિલષિતં પુત્રમુખં પશ્યેયમ્* । જાતો મે સ્યાન્ નાવજાતઃ । કૃત્યાનિ મે કુર્વીત । ભૃતઃ પ્રતિબિભૃયાત્ । દાયાદ્ યં પ્રતિપદ્યેત । કુલવંશો મે ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાત્* । અસ્માકં ચાપ્ય્ અતીતકાલગતાનામ્ અલ્પં વા પ્રભૂતં વા દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા અસ્માકં નામ્ના દક્ષિણામ્ આદેક્ષ્યતિ: ઇદં તયોર્ યત્રતત્રોપપન્નયોર્ ગચ્છતોર્ અનુગચ્છત્વ્ ઇતિ । આપન્નસત્વાં ચૈનાં વિદિત્વોપરિપ્રાસાદતલગતામ્ અયન્ત્રિતાં ધારયતિ । શીતે શીતોપકરણૈર્ ઉષ્ણે ઉષ્ણોપકરણૈર્ વૈદ્યપ્રજ્ઞપ્તૈર્ આહારૈર્ નાતિતિક્તૈર્ નાત્યમ્લૈર્ નાતિલવણૈર્ નાતિમધુરૈર્ નાતિકટુકૈર્ નાતિકષાયૈસ્ તિક્તામ્લલવણમધુરકટુકકષાયવિવર્જિતૈર્ આહારૈર્ હારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્રીમ્ અપ્સરસમ્ ઇવ નન્દનવનવિચારિણીં મઞ્ચાન્ મઞ્ચં પીઠાત્ પીઠમ્ અનવતરન્તીમ્ અધરાં ભૂમિમ્* । ન ચાસ્યાઃ કિંચિદ્ અમનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં યાવદ્ એવ ગર્ભસ્ય પરિપાકાય । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ગૌરઃ કનકવર્ણશ્ છત્રાકારશિરાઃ પ્રલમ્બબાહુર્ વિસ્તીર્ણલલાટ ઉચ્ચઘોષઃ સંગતબ્રૂસ્ તુઙ્ગનાસઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: અયં દારકો મિત્રસ્ય
પુત્રઃ કન્યા ચ । તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય મૈત્રકન્યકો નામેતિ ॥
મૈત્રકન્યકો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેન અન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । પિતા ચાસ્ય મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ, તત્રૈવ ચ નિધનમ્ ઉપયાતઃ । યદા મૈત્રકન્યકો મહાન્ સંવૃતસ્ તદા માતરમ્ ઉવાચ: અમ્બ પિતાસ્માકં કિંકર્મફલોપજીવી આસીત્? તતઃ પશ્ચાદ્ અહમ્ અપિ (સ્પેયેર્: અહં પિ ) તથા કરિષ્યામીતિ । માતા કથયતિ: પુત્રક પિતા તે ઓક્કરિક આસીત્* । આકાઙ્ક્ષમાણઃ ત્વમ્ ઓક્કરિકત્વં કુરુ । સા ચિન્તયતિ: યદ્ય્ અહમ્ અસ્મૈ વક્ષ્યામિ મહાસમુદ્રવણિગ્ આસીદ્ ઇતિ, એષો ઽપિ કદાચિન્ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણસ્ તત્રૈવ નિધનમ્ ઉપગચ્છેદ્ ઇતિ ॥
તેનૌક્કરિકાપણો વ્યવસ્થાપિતઃ । તતઃ પ્રથમે દિવસે ચત્વારઃ કાર્ષાપણાઃ સંપન્નાઃ । તે ઽપિ તેન માતુર્ નિર્યાતિતાઃ: એભિર્ અમ્બ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાન્ પ્રતિપાદયસ્વેતિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 90 --------------------

યાવદ્ અપરેણોચ્યતે: પિતા તે ગાન્ધિકાપણિક આસીદ્ ઇતિ, તેનૌક્કરિત્વં ત્યક્ત્વા ગાન્ધિકાપણો વ્યવસ્થાપિતઃ । અષ્ટૌ કાર્ષાપણાઃ સંપન્નાઃ । તે ઽપિ તેન માતુર્ નિર્યાતિતાઃ । યાવદ્ અપરેણોચ્યતે: પિતા તે હૈરણ્યિક આસીદ્ ઇતિ, તેન તમાપણં ત્યક્ત્વા હૈરણ્યિકાપણો વ્યવસ્થાપિતઃ । તતઃ પ્રથમે દિવસે ષોડશ કાર્ષાપણાઃ સંપન્નાઃ । તે ઽપિ તેન માતુર્ નિર્યાતિતાઃ । દ્વિતીયે દિવસે દ્વાત્રિંશત્ કાર્ષાપણાઃ સંપન્નાઃ । તે ઽપિ તેન માતુર્ નિર્યાતિતાઃ । યાવદ્ ધૈરણ્યિકૈર્ ઈર્ષ્યાપ્રકૃતૈઃ સર્વાન્ અધિષ્ઠાનવ્યવહારાન્ વિદિત્વોક્તઃ: મૈત્રકન્યક, કિં તવાનયા અધર્મજીવિકયા? પિતા તે મહાસમુદ્રવણિગ્ આસીત્* । કેન ત્વં કુસંવ્યવહારે નિયુક્ત ઇતિ । સ હૈરણ્યિકવચનસંચોદિતો માતુર્ ગત્વા કથયતિ: અમ્બ એવમ્ અનુશ્રૂયતે પિતાસ્માકં મહાસમુદ્રવણિગ્ આસીદ્ ઇતિ । તદ્ અનુજાનીહિ, અહમ્ અપિ મહાસમુદ્રમ્ અવતરિષ્યામીતિ । માતા કથયતિ: એવમ્ એતત્ પુત્રક । કિં તુ ત્વં બાલ એકપુત્રકશ્ ચ । મા માં પરિત્યજ્ય મહાસમુદ્રમ્ અવતરિષ્યસીતિ । સ ઈર્ષ્યાપ્રકૃતિભિર્ અકલ્યાણમિત્રૈર્ વિપ્રલબ્ધો ન નિવર્તતે । તતસ્ તેન માતુર્ વચનમ્ અવચનં કૃત્વા વારાણસ્યામ્ નગર્યાં ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્*: શૃણ્વન્તુ ભવન્તો વારાણસીનિવાસિનો વણિજઃ: મૈત્રકન્યકઃ સાર્થવાહો મહાસમુદ્રમ્ અવતરિષ્યતિ । યે યુષ્માકમ્ ઉત્સહન્તે મૈત્રકન્યકેન સાર્થવાહેન સાર્ધમ્ અશુલ્કેનાગુલ્મેનાતરપણ્યેન મહાસમુદ્રમ્ અવતર્તુમ્*, તે મહાસમુદ્રગમનીયં પણ્યં સમુદાનયન્ત્વ્ ઇતિ । સ કૃતકુતૂહલમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનઃ પઞ્ચવણિક્શતપરિવારઃ શકટૈર્ ભારૈર્ મૂટૈઃ પિટકૈઃ ઉષ્ટ્રૈર્ ગોભિર્ ગર્દભૈઃ મહાસમુદ્રગમનીયં પણ્યં સમુદાનીય સંપ્રસ્થિતઃ । માતા ચાસ્ય સ્નેહવ્યાકુલહૃદયા સાશ્રુસુર્દિનવદના પાદયોર્ લગ્ના: પુત્રક મા માં પરિત્યજ્ય મહાસમુદ્રમ્ અવતરેતિ । અથ સ એવં કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અલ્પાક્ષરૈર્ (સ્પેયેર્: અપ્ય્ અક્ષરૈર્ ) ઉચ્યમાનઃ કૃતવ્યવસાયો માતરં પાદેન શિરસ્ય્ અભિહત્ય સાર્થસહાયઃ સંપ્રસ્થિતઃ । માત્રા ચોક્તઃ: મા મે પુત્રક અસ્ય કર્મણો વિપાકમ્ અનુભવેથા ઇતિ ॥
યાવદ્ અસૌ ગ્રામનિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીપટ્ટનાન્ય્ અવલોકયન્ સમુદ્રતીરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ પઞ્ચભિઃ પુરાણશતૈર્ વહનં ભૃત્વા પંચ પૌરુષેયાન્ ગૃહીત્વા આહારં નાવિકં કૈવર્તં કર્ણધારં ચ ત્રિર્ અપિ ઘણ્ટાવઘોષણં કૃત્વા મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ । યાવદ્ વહન્તં મકરેણ મત્સ્યજાતેનાનયાદ્ વયસનમ્ આપાદિતમ્* । તતો મૈત્રકન્યકઃ ફલકમ્ આસાદ્ય સ્થલમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતઃ સ્થલે ચઞ્ચૂર્યમાણો નદૂરાન્ નગરં રમણકં નામ્ના દૃષ્ટવાન્* । સ તદ્ ઉપજગામ । યાવત્ તતશ્ ચતસ્રો ઽપ્સરસો નિર્ગતાઃ, અભિરૂપા દર્શનીયાઃ પ્રાસાદિકાઃ । તાઃ કથયન્તિ: એહિ મૈત્રકન્યક, સ્વાગતં તે, ઇદમ્ અસ્માકમ્ અન્નગૃહં પાનગૃહં વસ્ત્રગૃહં શય્યાગૃહં મણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલવિવિધજાતરૂપરજતસંપૂર્ણમ્* । આગચ્છ રંસ્યામહ ઇતિ । સ તાભિઃ સહ અનેકાનિ વર્ષાણિ રતિમ્ અનુભૂતવાન્*, યથાપિ તત્કૃતપુણ્યઃ સત્વઃ કૃતકુશલઃ । દક્ષિણપદ્ધતિગમનાચ્ ચૈનં વારયન્તિ । સ યતો દક્ષિણાયાઃ પદ્ધતેર્ નિવાર્યતે, તતઃ સુષ્ઠુતરમ્ ઉત્કણ્ઠિતો ગન્તુમ્* । યાવત્ પુનર્ અપિ દક્ષિણેન પથા ગચ્છન્ પશ્યતિ સદામત્તં નામ નગરમ્* । સ તત્ર દ્વારીભૂતઃ । યાવત્ તસ્માદ્ અપ્ય્ અષ્ટાવ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ અભિરૂપતરા દર્શનીયતરાઃ પ્રાસાદિકતરાઃ । તાઃ કથયન્તિ: એહિ મૈત્રકન્યક, સ્વાગતં તે, ઇદમ્ અસ્માકમ્ અન્નગૃહં પાનગૃહં વસ્ત્રગૃહં શય્યાગૃહં મણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલવિવિધજાતરૂપરજતસંપૂર્ણમ્* । આગચ્છ રંસ્યામહ ઇતિ । સ તાભિઃ સહાનેકાનિ વર્ષાણિ રતિમ્ અનુભૂતવાન્*
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 91 --------------------
યથાપિ તત્કૃતપુણ્યઃ સત્વઃ કૃતકુશલઃ । તા અપ્ય્ અસ્ય દક્ષિણાં પદ્ધતિં વારયન્તિ । સ યતો દક્ષિણાયાઃ પદ્ધતેર્ નિવાર્યતે, તતઃ સુષ્ઠુતરમ્ ઉત્કણ્ઠિતો ગન્તુમ્* । યાવત્ પુનર્ અપિ દક્ષિણેન પથા ગચ્છન્ પશ્યતિ નન્દનં નામ નગરમ્* । સ તત્ર દ્વારીભૂતઃ । યાવત્ તસ્માદ્ અપિ ષોડશાપ્સરસો નિર્ગતાઃ અભિરૂપતરા દર્શનીયતરાઃ પ્રાસાદિકતરાઃ । તાઃ કથયન્તિ: એહિ મૈત્રકન્યક, સ્વાગતં તે, ઇદમ્ અસ્માકમ્ અન્નગૃહં પાનગૃહં વસ્ત્રગૃહં શય્યાગૃહં મણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલવિવિધજાતરૂપરજતસંપૂર્ણમ્* । આગચ્છ રંસ્યામહ ઇતિ । સ તાભિઃ સહ અનેકાનિ વર્ષાણિ રતિમ્ અનુભૂતવાન્* યથાપિ તત્કૃતપુણ્યઃ સત્વઃ કૃતકુશલઃ । તા અપ્ય્ અસ્ય દક્ષિણાં પદ્ધતિં વારયન્તિ । સ યતો દક્ષિણાયાઃ પદ્ધતેર્ નિવાર્યતે, તતઃ સુષ્ઠુતરમ્ ઉત્કણ્ઠિતો ગન્તુમ્* । યાવત્ પુનર્ અપિ દક્ષિણેન પથા ગચ્છન્ પશ્યતિ બ્રહ્મોત્તરં નામ પ્રાસાદમ્* । સ તત્ર દ્વારીભૂતઃ । યાવત્ તસ્માદ્ અપિ દ્વાત્રિંશદ્ અપ્સરસો નિર્ગતાઃ અભિરૂપતરા દર્શનીયતરાઃ પ્રાસાદિકતરાઃ । તાઃ કથયન્તિ: એહિ મૈત્રકન્યક, સ્વાગતં તે, ઇદમ્ અસ્માકમ્ અન્નગૃહં પાનગૃહં વસ્ત્રગૃહં શય્યાગૃહં મણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલવિવિધજાતરૂપરજતસંપૂર્ણમ્* । આગચ્છ રંસ્યામહ ઇતિ । સ તાભિઃ સહ અનેકાનિ વર્ષાણિ રતિમ્ અનુભૂતવાન્* યથાપિ તત્કૃતપુણ્યઃ સત્વઃ કૃતકુશલઃ । તા અપ્ય્ અસ્ય દક્ષિણાં પદ્ધતિં વારયન્તિ । સ યતો દક્ષિણાયાઃ પદ્ધતેર્ નિવાર્યતે, તતઃ સુષ્ઠુતરમ્ ઉત્કણ્ઠિતો ગન્તુમ્* ॥
યથા દક્ષિણા પદ્ધતિં ગચ્છતિ, તથાસ્યેચ્છા વર્ધતે । યાવત્ પુનર્ અપિ દક્ષિણેન યથા ગચ્છન્ પશ્યત્ય્ અયોમયં નગરમ્* । સ તત્ર પ્રવિષ્ટઃ । પ્રવિષ્ટમાત્રસ્ય ચાસ્ય દ્વારં પિહિતમ્* । તતો ઽભ્યન્તરં પ્રવિષ્ટઃ । તત્રાસ્ય દ્વારં પિહિતમ્* । તતો ઽભ્યન્તરં પ્રવિષ્ટઃ । યાવત્ પુરુષં પશ્યતિ મહાપ્રમાણમ્* । મૂર્ધ્નિ ચાસ્ય અયોમયં ચક્રં ભ્રમત્ય્ આદીપ્તં પ્રદીપ્તં સંપ્રજ્વલિતમ્ એકજ્વાલીભૂતમ્* । તસ્ય શિરસો યત્ પૂયશોણિતં પ્રઘરતિ, સો ઽસ્યાહારઃ । તતો મૈત્રકન્યકસ્ તં પુરુષં પૃષ્ટવાન્*: ભો પુરુષ, કસ્ ત્વમ્ ઇતિ । સ કથયતિ: અહં માતુર્ અપકારીતિ । ઉદાહૃતમાત્રે ચ તેન પુરુષેણ મૈત્રકન્યકસ્ય તત્ કર્માભિમુખીભૂતમ્*: અહમ્ અપિ માતુર્ અપકારીતિ મન્યે તેનૈવાહં કર્મણા ઇહાકૃષ્ટ ઇતિ । અથ તસ્મિન્ન્ અન્તરે આકાશાચ્ છબ્દો નિર્ગતઃ: યે બદ્ધાસ્ તે મુક્તાઃ, યે મુક્તાસ્ તે બદ્ધાઃ । ઇત્ય્ ઉક્તમાત્રે તસ્ય પુરુષસ્ય મૂર્ધ્નિ ચક્રમ્ અન્તર્હિતમ્*, મૈત્રકન્યકસ્ય મૂર્ધ્નિ પ્રાદુર્ભૂતમ્* । તતો દુઃખાર્તં મૈત્રકન્યકમ્ અવેક્ષ્ય સ પુરુષો ગાથયા પ્રત્યભાષત:
અતિક્રમ્ય રમણકં સદામત્તં ચ નન્દનમ્* ।
બ્રહ્મોત્તરં ચ પ્રાસાદં કેન ત્વમ્ ઇહાગતઃ

મૈત્રકન્યકઃ પ્રાહ:
અતિક્રમ્ય રમણકં સદામત્તં ચ નન્દનમ્* ।
બ્રહ્મોત્તરં ચ પ્રાસાદમ્ ઇચ્છયાહમ્ ઇહાગતઃ

દૂરં હિ કર્ષતે કર્મ દૂરાત્ કર્મ પ્રવર્તતે ।
તત્ર પ્રકર્ષતે કર્મ યત્ર કર્મ વિપચ્યતે

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 92 --------------------
તેન કર્મવિપાકેન ચક્રં વહતિ મસ્તકે ।
આદીપ્તં સંપ્રજ્વલિતં મમ પ્રાણોપરોધકમ્*

ઇતિ
પુરુષ પ્રાહ:
ત્વયા પ્રદુષ્ટચિત્તેન માતા દુષ્કરકારિકા ।
પાદેનાભ્યાહતા મૂર્ધ્નિ તસ્ય તે કર્મણઃ ફલમ્*

ઇતિ
મૈત્રકન્યકઃ પ્રાહ:
કતિ વર્ષસહસ્રાણિ ચક્રં વર્ત્સ્યતિ મસ્તકે ।
આદીપ્તં સંપ્રજ્વલિતં મમ પ્રાણોપરોધકમ્*

ઇતિ
પુરુષ પ્રાહ:
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિવર્ષશતાનિ ચ ।
આદીપ્તમ્ આયસં ચક્રં તવ મૂર્ધ્નિ ભ્રમિષ્યતિ