Avadānakalpalatā · Chapter 39
iti kṣemendraviracitāyāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ kṣāntyavadānamaṣṭatriṃśaḥ pallavaḥ //
39. kapilāvadānam /
atyantamunnatimatāṃ mahatāṃ vināśadoṣasya durjanasamāgama eva hetuḥ /
kūladrumāḥ kila phalaprasavaiḥ sahaiva sadyaḥ patanti jalasaṃgatibhinnamūlāḥ
rucirāgāraśālinyām vaiśālyāṃ bhagavān purā /
valgumatyāstaṭe nadyā vicacāra tathāgataḥ
tasyāḥ kaivartasarthena gambhīre 'mbhasi dustare /
kadācid ghoramakaraḥ kṣiptvā jālaṃ samuddhṛtaḥ
aṣṭādaśaśirāḥ siḥsadviraprakharānanaḥ /
nṛṇāṃ sahasrairākṛṣṭaḥ parvatākāravigrahaḥ
taṃ dṛṣṭvā tatra vitrastāh srastākarṣaṇarajjavaḥ /
āścaryaniścaladṛśo na tasthurna yayuḥ kṣaṇam
gaṇanāṃ gahanāścaryaviśeṣaśataśālinām /
saṃsāre karmavaicitrye vikārāṇāṃ karoti kaḥ
atrāntare tamuddeśaṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ /
jinah samāyayau sarvajanatrāṇakṛtakṣaṇah
savṛddhabālalalanaṃ janaṃ kautukasaṃgatam /
dṛṣṭvā tatrākarottīre bhagavānāsanagraham
bhikṣusaṃghaiḥ parivṛtaṃ dṛṣṭvā tatra tathāgatam /
jano 'bhūdunmukhaḥ sarvaḥ pratyāvṛttaḥ ivodadhiḥ
taṃ vilokyaiva vinatāḥ kaivartāḥ prāṇibandhanam /
viśālajālaṃ sahasā saṃsāramiva tatyajuḥ
matsyakumbhīnakrādisaṃsāraṃ tadgirāmbhasi /
tyaktvā te viratāṭopā babhūvuḥ kilbiṣadviṣaḥ
tairnyastaṃ bhagavān dṛṣṭvā mahākamaramagrataḥ /
taṃ jagāda sṛjan dantakāntyaiva karuṇānadīm
api tvaṃ kapilaḥ putra kiṃ n asmarasi duṣkṛtam /
vacoduścaritasyāyaṃ paripāko 'nubhūyate
sāpyakalyāṇamitraṃ te jananī kkādya vartate /
sarvajñenetyabhihitaḥ smṛtvā jātimuvāca saḥ
vibho bhavāmi kapilaḥ smarāmi nijaduṣkṛtam /
vacoduścaritasyāyaṃ paripāko 'nubhūyate
yātā me narakaṃ mātā narakādeśinī purā /
ityuktvā makarastatra ruroda paruṣasvaram
taṃ śokasāgare magnaṃ babhāṣe bhagavān punaḥ /
akāle kiṃ karomyadya tiryagyonigatasya te
apuṇyaprārambhe rabhasahasitollāsavihite
pramattānāṃ yāte narakaparipākapraṇayitām /
aśānteḥ saṃtāpaṃ ruditaśaraṇāni pratiniśaṃ
bhṛśaṃ kleśāveśairdiśati viṣatulyairanuśayaḥ
kṣaṇaṃ duḥkhakṣayāyaiva mayi cittaṃ prasādaya /
prasannamānasaḥ kāle yāsyasi tridaśālayam
śṛṇu vatsa hitaṃ cedaṃ vicārya kuru cetasi /
anityāḥ sarvasaṃskārāḥ śāntinirvāṇamakṣayam
ityājñayāḥ bhagavatastasmin yāte prasannatām /
janasaṃghaḥ sa suciraṃ babhūvāścaryaniścalaḥ
āryānandaḥ praṇayinā janenābhyarthitastataḥ /
tatpūrvavṛttaṃ papraccha bhagavantaṃ kṛtāñjaliḥ
sa tena pṛṣṭaḥ provāca vimapajñānalocanaḥ /
asyākuśalaśīlasya vṛttāntaḥ śrūyatāmayam
bhadrakākhye purā kalpe varṣāyutayugāyuṣi /
jane babhūva bhagavān kāśyapākhyastathāgataḥ
kṛkirnāma mahīpālaḥ kalpaśāla ivārthinām /
abhavat samaye tasmin vārāṇasyāṃ bahupradaḥ
kadācidvibudhāsthāne sahasrākṣamivāparam /
āsīnaṃ vādisiṃhākhyastaṃ vidvānāyayau dvijaḥ
avilambitasaṃprāptadarśanāsanasatkṛtiḥ /
sa dattāśīrnarapatiṃ śiṣyaśreṇivṛto 'bhyadhāt
svasti svastimate budhādhipasabhāsīnāya tubhyaṃ vibho
lubdhāḥ saccaritāmṛte tava paraṃ saṃdarśane rāgiṇaḥ /
sadveṣāḥ parabhūpanāmni mukharāste sudguṇodīraṇe
kasmātsarvaguṇāśrayeṇa bhavatā duṣairvayaṃ yojitāḥ
yadyācakā api nirantararatnavarṣe nānārthisārthaparipūrakatām prayānti /
sarvaṃ bhavānupamapuṇyanidhe vadānya nirdainyadānavibhavasya vijṛmbhitaṃ te
rājan kiṃcitparicitaguṇaiḥ sevayā sadgurubhyaḥ
prāpto 'smābhirvibudhavijayī ko 'pi vidyāṃśaleśaḥ /
asyāṃ vidvatkamalabharasaumyaprabhāyāṃ sabhāyāṃ
tasyotkarṣaṃ katipayapadaṃ pratyayaṃ darśayāmaḥ
nijaguṇagaṇane dhīrlajjate sajjanānāṃ mukharayati tathāpi prauḍhavādābhilāṣaḥ /
iyati jagati rājan kṣipramānviṣyatām me prativacanaruciśedasti kaścidvipaścit
saṃdarbhagarbhagambhīramiti tasyotkaṭaṃ vacaḥ /
śrutvā kṣitipatiḥ kṣipraṃ vilakṣaḥ samacintayat
aprāptapratimallo 'yaṃ yadi yāyānmadoddhataḥ /
tadeṣa mam adeśasya yaśaḥkhaṇḍanadiṇḍimaḥ
guṇāpamānakṛd yatra mūrkho bhavati bhūpatiḥ /
na karoti janastatra vidyārjanapariśramam
vivekavimalāloke dharmārāme mahīpatau /
loke vidyāḥ pravartante sadācārakriyā iva
tasmādasya prayatnena kartavyo madanigraha /
vidyādaridratā deśe doṣa eva viśāṃpateḥ
iti saṃcintya nṛpatirvipraṃ karvaṭavāsinam /
ānināya mahāmatyairanviṣaya viduṣāṃ gurum
abhūbhṛtsabhāmupādhyāya pretya taṃ tarkakarkaśam /
cakāra vādisiṃhasya darpakesarakartanam
tasya tena jitasyāśu vijitāśeṣavādinaḥ /
maunasūtraṃ samāpede lajjiteva sarasvatī
ārūḍhāḥ śubhramahasaṃ nakṣatrāṇāmivodayāḥ /
uparyupari dṛśyante guṇotkarṣā manīṣiṇām
vādisiṃhaṃ visṛjyātha datvā bhūri dhanaṃ nṛpaḥ /
dadau dvijāya jayine karvaṭaṃ nagaropamam
labdharājagajāśvo 'tha carukeyūrakaṅkaṇaḥ /
upādhyāyaḥ svabhavanaṃ praviveśa saha śriyā
bhujairjitā bhūmibhujāṃ vaṇijāṃ sāgarārjitāḥ /
vidyāvatāṃ virājante guṇotkarṣarjitāḥ śriyaḥ
kālena śrīmatastasya putrajanmotsavo 'bhavat /
sukhe 'pi sukhasaṃpattirlakṣaṇaṃ puṇyakarmaṇām
kapilo nāma sa śiśustejaḥpiṅgaśiroruhaḥ /
vardhamānamatirvidvān piturabhyadhiko 'bhavat
kule mahati vaiduṣyaṃ vibhavodbhavaḥ /
vibhave satsutotkarṣaḥ phalaṃ sukṛtaśākhinaḥ
kadācidvyādhisaṃyogātpratyāsannatanukṣayaḥ /
vijane putramāhūya so 'vadat putravatsalaḥ
bālye guṇārjanaṃ putra paralokasukhārjanam
uttamarṇa iva prāpte kāle sugaṇitāvadhau /
adhunā vivaśaḥ kkāhaṃ kka sā vidyā kka taddhanam
guṇapuṣpe sukhaphale baddhamūle dhanairjane /
vane vajra ivākālakālaḥ patatiḥ duḥsahaḥ
kṣapayati sakalābhirjanma vidyākalābhiḥ kṣaṇikasukhanimittaṃ saṃnidhatte ca vittam /
paśuśiśuṣu manuṣyaḥ prīyate mohaśiṣyaḥ tanuvirahamūrhūrte sarvamanyat sa cānyaḥ
idaṃ tu te hitaṃ vacmi snehamohavaśīkṛtaḥ /
saṃsārasāraśaraṇaṃ vatsa vetsi bahuśrutaḥ
santaḥ praṇamyāḥ paruṣaṇ na vācyaṃ kāryaḥ prayatnena paropakāraḥ /
pāpāvapāte satataṃ hi puṃsāmetāni puṇyānyavalambanāni
alobhaśobhābharaṇā vibhūtiradveṣasaktiḥ svasukheṣvamohaḥ /
mūlatraye 'smin kuśaladrumasya vasatyaśeṣākhilasatphataśrīḥ
yāvattapati tīkṣṇāṃśurasmin bhuvanamaṇḍale /
tāvattvatsadṛśaḥ putra vidvān vādī na vidyate
bhikṣubhistu na kartavyastvayā vādaḥ kadācanah /
gambhīrajñānadurbodhaprabuddhā bauddhabuddhayaḥ
purā bhikṣurmayā pṛṣṭaḥ padasyārthaṃ jahāsa mām /
praśnaṃ kartuṃ na jānīṣe vidvāniti jagāda ca
tasmād bhikṣuvivādaste paraṃ pāṇḍityapīḍanam /
balaprabhāvakāmo hi giriṃ mūrdhnāṃ na tāḍayet
ityuktvā tanayaṃ vipraḥ paralokabhuvaṃ yayau /
kāyāvasathapānthānāṃ dehinām na cirasthitiḥ
vāgmī kālena kapilaḥ khaṇḍitākhilapaṇḍitaḥ /
nṛpādbahugrṇaṃ prāpa dhanamānamahodayam
tataḥ kadācidekānte kapilaṃ kācarābhidhā /
saṃprāptaṃ vādisāmrājyaṃ jagāda jananī śanaiḥ
vādidarpacchidā putra digdvīpajayinā tvayā /
durjanāḥ śramaṇāḥ kasmāddarpāndhāḥ parivarjitāḥ
parotkarṣādhirūḍhasya pratipakṣe kṣamārateḥ /
akṣamo 'yamiti vyaktaṃ kṣaṇena kṣīyate yaśaḥ
iti māturvacaḥ śrutvā so 'vadad biduṣo vacaḥ /
na vādaḥ śramaṇaiḥ kāryaḥ pitrāhamiti vāritaḥ
iyaṃ durjīvikāsmākam patrālambanavādinām /
kriyate guṇamānyānāṃ mānamlānirmukhe yayā
dhigetaccaṇḍapāṇḍityaṃ guruvidveṣaduḥsaham /
mahatāṃ sukhabhaṅgāya sadā tasmin samudyamaḥ
yasyāṃ na mayā sā buddhiḥ sā śrīrlobhaṃ nihanti yā /
darpo na yasya vidyā sā śaktiryā ca kṣamāvatī
evameva na kartavyaḥ parairvidveṣavigrahaḥ /
kiṃ mātarjagatām pūjyabhikṣubhiḥ khyātalakṣmabhiḥ
vijetuṃ na ca te śakyāḥ praṃānapariniṣṭhitāḥ /
pratipakṣairavikṣiptaṃ yeṣāṃ nairātmyaśāsanam
iti putravacaḥ śrutvā kupitā tamuvāca sā /
abhūttava pitā nūnaṃ pāpaśramaṇacetakaḥ
mahati brāhmaṇakule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ /
bhikṣapakṣe nipatitaḥ kathaṃ tvamapi tādṛśaḥ
pṛthupramāṇakhaṅgena kuru śramaṇanigraham /
avidāryābhrasaṃghātaṃ tīrkṣṇāṃśurna virājate
it sa prerito māturgirā tadbhaktiyantritaḥ /
bhikṣūṇāmāśramapadaṃ śanairgantuṃ samudyayau
vrajan sa saṃmukhāyātaṃ bhikṣuṃ jijñāsayā pathi /
granthasāraṃ pramāṇaṃ ca papraccha samayocitam
sa tena pṛṣṭaḥ provāca gāḍhaśabdārthanirṇayam /
lakṣatrayapramāṇaṃ na śastraṃ tīrthikadurlabham
kutaḥ pāre 'tivartante kka ca vartmātivartate /
sukhaduḥkhe ca lokasya kkacit samabhibandhataḥ
iti gambhīraśabdārthaṃ śāsturbhagavato vacaḥ /
anupāsitasarvajñairjñāyate na yathā tathā
etadākarṇya kapilaḥ ślokagāmbhīryavismitaḥ /
yayau bhagavataḥ puṇyaṃ kāśyapasya tapovanam
tathā bhikṣugaṇaṃ dṛṣṭvā prasannahṛdayānanaḥ /
acintayat tadaśraddhāṃ vihāya gatamatsaraḥ
eteṣāṃ dveṣakāluṣyāt krauryaṃ kaḥ kartumarhati /
yeṣāṃ saṃdarśanenaiva vaimalyaṃ labhate manaḥ
iti saṃcintya sa ciraṃ tadvivādaparāṅmukhaḥ /
dūrādhvakhinnaḥ svagṛhaṃ gatvā provāca mātaram
mithyaivāhaṃ tvayā mātaḥ preritaḥ kalikarmaṇi /
ajayāḥ śramaṇā loke gūḍhārthagranthavādinaḥ
ślokamātraṃ mayā śrutvā bhikṣorekasya vartmani /
ajñātārthena vailakṣyāt suciraṃ vīkṣitāṃ kṣitiḥ
tadgrantheṣvakṝtābhyāsastān vaktuṃ kah pragalbhate /
kathayanti svaśastraṃ te na hi pravrajitādṛte
iti tenoditaṃ śrutvā jananī tamabhāṣata /
āyāsitāhaṃ bhavatā garbhabhāreṇa kevalam
saṃgharṣamarṣaśūnyena dainyāt sarvapraṇāminā /
dharṣaṇānirvimarṣeṇa kriyate puruṣeṇa kim
loke sakalaratnānāṃ tejasaiva mahārghatā /
ko hyarthaḥ puruṣaprāṇaistejojīvanavarjitaiḥ
mithyā tadgranthalābḥāya pravrajyā gṛhyate na kim /
mūrdhni kṛtteṣu jāyante kiṃ keśeṣu kuśaḥ punaḥ
iti māturgirā tasya manaḥ kaluṣatāṃ yayau /
sahasā kālavātālīrajoruddhamivāmbaram
tataḥ sa kūṭapraśamapraṇayī bhikṣukānanam /
gatvā gṛhītvā pravrajyāṃ śāstraṃ saugatamāptavān
kālena dharmakathakaḥ sa vidvān guṇagauravāt /
siṃhāsanaṃ samāruhya vidadhe dharmadeśanām
jananyā preritastasyāṃ deśanāyāṃ krameṇa saḥ /
bhikṣudharmaviruddhārthaṃ avktuṃ samupacakrame
dharmaprahāravyathitairbhikṣubhiḥ sa pade pade /
nivāryamāṇastānūce kṛtvā vikṛtamānanam
ajñātvā darpamukharairayathā bahuvādibhiḥ /
bhavadbhiḥ sthūladantoṣṭhairvyākhyā mama visūditā
yūyaṃ gardabhamarkaṭoṣṭravadanā dvīpyāsyapaśvānanā
mārjāraiṇavarāhakukkuramukhā durdarśavakrkraḥ param /
sahyā maunajuṣo 'pi naiva vikaṭāṭopaṃ raṭantaḥ kimu
bhrūbhaṅgairiti bhikṣusaṃghamasakṛnnirbhartsayan so 'bhyadhāt
tasya vākyaśaraistīkṣṇairvikṛttā iva bhikṣavaḥ /
anuktvaiva prativacastyaktvā taṃ yayuranyataḥ
tena vākpātakenātha paścāttāpamupāgataḥ /
tatyāja jananīmeva pravrajyām na tu tāṃ dvijaḥ
śramaṇairme hṛtaḥ putra iti sā vipralāpinī /
unmādinī tanuṃ tyaktvā prapede narakasthitim
tataḥ kālena kapilaḥ svayaṃ kalitakilbiṣaḥ /
dehānte vākyapāruṣyādimāṃ makaratāṃ gataḥ
tānyetāni mukhānyasya yānyūce bhikṣubhartsane /
phalaṃ sadṛśarūpaṃ hi karmabījāt prajāyate
ityuktvā tatra bhagavān dharmamādiśya śāśvatam /
janasyānugrahaṃ cakre nānābodhividhāyakam
tataḥ prayāte svapadaṃ jine tanmayamānasaḥ /
kamaraḥ projjhitāhārastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau
cāturmahārājikeṣu deveṣu viśadadyutiḥ /
śrīmān sa jātaḥ sugate kṣaṇaṃ cittaprasādanāt
tataḥ pūrṇenduvadanaḥ sragvī rucirakuṇḍalah /
sa sākāra ivānandaḥ sugataṃ draṣṭumāyayau
prakīrṇadivyakusumaḥ kirīṭaspṛṣṭabhūtalaḥ /
prabhāpūritadikcakrastaṃ bhaktyā praṇanāma saḥ
cakre tasyopaviṣṭasya bhagavān dharmadeśanām /
yayā srotaḥphalaṃ prāpya satyadarśī jagāma saḥ
tṛṇamiva gurukāyo 'pyuddhṛtaḥ pāpapaṅkād
iti sa jananikāyaḥ so 'pi duḥkhājjinena /
vyasananipatitānāṃ līlayā puṇyaśīlā
nikhilamatulamūlaṃ kleśamunmūlayanti
Original text: Avadānakalpalatā · Edition: P.L. Vaidya. Avadāna-kalpalatā, 2 vols. Darbhanga: Mithila Institute, 1959 (Buddhist Sanskrit Texts, 22) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0