Avadānakalpalatā · Chapter 37

iti kṣemendraviracitāyām bodhisattvāvadānakalpalatāyām pūrṇāvadānaṃ ṣaṭtriṃśaḥ pallavaḥ //
37. mūkapaṅgvavadānam /
ākiṃcanyasukhāya niḥspṛhatayā vairāgyalakṣmījuṣaḥ
sarvaṃ yānti vihāya kāyasacivāḥ santaḥ praśāntyai vanam /
tatrāpi vrataḍambare parikarārambhāya cet saṃcayas
tatkaḥ kośaparicchadopakaraṇairgehe 'parādhaḥ kṛtaḥ

jine jetavanārāmavihārābhirate purā /
śākyarājakumārāṇāṃ pravrajyāsaṃjuṣāṃ puraḥ

citracīvarasatpātrayogapaṭṭādisaṃcayam /
prabhūtataramālokya bhagavān samacintayat

aho bataiṣāṃ nādyāpi bandhaheturnivartate /
abhimānamayaḥ kāye priyaḥ parikaragrahaḥ

kāye kāyapariṣkārastasyopakaraṇāvalī /
tasyāḥ parikarādānamaho nu bandhaśṛnkhalā

iti saṃcintya bhagavān naikāntavihitasthitiḥ /
kāruṇyādupasannānāṃ kuśalāya samudyataḥ

māsatrayamupasthānaṃ kartavyaṃ yena kenacit /
adarśanāya bhikṣūṇāmakaroditi saṃvidam

pravṛtte niyame tasmin bhikṣurāraṇyakavrataḥ /
āyayāvupasenākhyaḥ kāryārthaṃ tanucīvaraḥ

pravāritaḥ sa saṃprāpya dhanyaḥ sugatadarśanam /
kṛtakṛtyaḥ kṣasṇaṃ sthitvā pratasthe praṇipatya tam

vrajantametya papracchurbhikṣavaḥ parivārya tam /
tavārya darśanamaho dattaṃ bhagavatā katham

māsatrayaṃ darśane 'sya niyamaḥ śāsanena yaḥ /
sa kathaṃ bhavatā bhagnaḥ saṃghasyonmārgagāminā

śrutvā tadvacanaṃ teṣāmupasenaḥ smitottaram /
tānuce n amayā kaścit kṛtaḥ samayaviplavaḥ

ahamukto bhagavatā darśanāvasare svayam /
āraṇyakasya me bhikṣorniṣedho nāsti darśane

paricchadopakaraṇatyāganirmuktabandhanāḥ /
avāryadarśanā vṛkṣamūlikāḥ pāṃśukūlikāḥ

idamadya paraṃ prātariti ye saṃcaye ratāḥ /
pātravīcaravargeṣu teṣāṃ nāstīha darśanam

pāthobhiḥ prasarattuṣāraśiśiraistṛṣṇāturāste paraṃ
te nityaṃ ca nidhānadhāmni vivṛte 'pyanyādalaṃ durgatāḥ /
teṣāṃ candanapādapādupanataḥ saṃtāpakaḥ pāvako
yaireṣa praśamavratopakaraṇe baddho 'bhimānagrahaḥ

ityuktamupasenena śrutvā te śākyabhikṣavaḥ /
vailakṣyakṣayitotsāhāḥ sahasaiva vyacintayan

etadbhagavatādiṣṭamasmānuddhiśya nāparān /
vicitracīvaracayaprāvārā vayameva yat

viratecchāḥ priyāh śāsturmahecchā vayamapriyāḥ /
tasmādicchāṃ parityajya bhavāmastasya saṃmatāḥ

iti saṃcintya te sarve cārucīvarasaṃcayam /
prāvṛtyābhyadhikaṃ tyaktvā yayurbhagavato 'ntikam

icchāvirāme bhagavān vyadhātteṣāmanugraham /
jñānavajreṇa satkāyadṛṣṭiśailaṃ bibheda yaḥ

śākyarājakumārāṇāṃ śrotaḥprāptiphalaspṛśām /
bhikṣubhiḥ pūrvavṛttāntaṃ pṛṣṭaḥ prāha tathāgataḥ

vārāṇasyāmabhūtpūrvaṃ brahmadatto mahīpatiḥ /
dānārdrahasto yadbāhuḥ kṣmāmadhāddigdvipopamaḥ

tasya brahmāvatī muktālateva guṇaśālinī /
kīrtiḥ satpuruṣasyeva viśrutā vanitābhavat

pratibimbopamaṃ patyuḥ sā sutaṃ vimalāśayā /
jalakrīḍāgatā kāle suṣuve divyalakṣaṇam

udakākhyaḥ sa bālo 'bhūt saṃjātaḥ salilāntare /
vardhamānaḥ pitustulyaṃ yauvarājyānorathaiḥ

śatāni pañcāmātyānāṃ tasya janmadinaṃ samam /
avāpustulyarūpāṇāṃ putrāṇām śatapañcakam

nijaṃ jātismaraḥ smṛtvā prāgvṛttaṃ sa śiśuḥ śanaiḥ /
acintayat prāptakālaṃ hitaṃ sukṛtamātmanaḥ

ṣaṣṭivarṣāṇi kṛtvā tu yauvarājyamahaṃ purā /
abhavaṃ kṛcchrasaṃtaptaściraṃ narakasaṃkaṭe

janmanyasminnapi punaryauvarājyamupasthitam /
sarvathā prārthyamāno 'pi na kariṣyāmi pātakam

iti saṃcintya sa ciraṃ rājabhogaparāṅmukhaḥ /
piturudvegajananīmagrahīt paṅgumūkatām

sarvalakṣaṇayukto 'pi rājavṛtterabhājanam /
sa mūkapaṅgurnāmābhūd bandhūnāṃ duḥkhavardhanaḥ

prāpteṣu mantriputreṣu śastraśāstrabalodayam /
rājaputraḥ pravṛddho 'pi nodatiṣṭhanna cāvadat

pṛṣṭastataḥ kṣitīśena vaidyāstaddoṣabheṣajam /
avadan vaikalyaṃ rājan rājasūnorna dṛśyate

abhyāsādyadi jāto 'sya doṣo 'pi sukhasevinaḥ /
tadeṣa bhayasaṃvegāduttiṣṭhati ca vakti ca

iti vaidyairabhihitaṃ tathetyuktvā kṣitīśvaraḥ /
mithyaiva vadhyavasudhāṃ bhayāya vyasṛjatsutam

sa bhartsyamānah puruṣaistamuvāca rathasthitam /
api kaścidvasatyasyāṃ vārāṇasyāṃ na vā janaḥ

iti tadvacanaṃ śrutvā tairnītaḥ sa nṛpāntikam /
tatra pitrārthyamāno 'pi mūka evābhavat punaḥ

punarvadhyabhuvaṃ nītaḥ śavaṃ dṛṣṭvā jagād saḥ /
astyeṣa jīvati śavaḥ kiṃ vā sarvātmanā mṛtaḥ

śrutvaitat taiḥ pituḥ pārśve nyasto maunaṃ vyadhātpunaḥ /
punarvadhabhayāccaiva nītaḥ provāca tān pathi

rāśirya eṣa dhānyasya sa hi bhukto 'nubhujyate /
ityuktavākyo 'pi punarnoce kiṃcit pitu paraḥ

tataḥ khyātapratikṣepe tasyādiṣṭe mahībhujā /
so 'vadadvaradānena vacmi pradbhyāṃ vrajāmi ca

athāsya rājñā hṛṣṭena varadāne pratiśrute /
sa padbhyāṃ svayamabhyetya spaṣṭaṃ pitaramabravīt

nāhaṃ paṅgurna mūko 'haṃ naiva cāhaṃ jaḍāśayaḥ /
kiṃtu janmāntarakleśaṃ smṛtvā vaihvalyamāśritaḥ

yauvarājyasukhaṃ bhuktvā ṣaṣṭivarṣāṇyahaṃ purā /
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi nyavasaṃ narakodare

rājabhītyā mayā tasmāt kṛteyaṃ mūkapaṅgutā /
pravrajyayā brahmacaryaṃ carāmyeṣa varo mama

iti tenoktamākarṇya tamuvāca mahīpatiḥ /
amūka ityāptadhṛtirvirakta iti duḥkhitaḥ

dharmamūlamidaṃ rājyaṃ putra na tyaktumarhasi /
yajñadānaprajātrāṇaiḥ puṇyapūrṇā nṝpaśriyaḥ

ekaputrastvayā putra parityāgarasādaham /
nidrādaridratām nītaḥ śokaśayyāsamāśrayaḥ

saṃpūrṇacandrarucirāṃ vyaktamauktikahāsinīm /
kathaṃ saṃpadamutsṛjya pravrajyābhimatā tava

kathaṃ śayyāḥ parityajya prājyarājyasukhocitāḥ /
vanāntavāsavyasanī sevase pāṃśulāḥ sthalīḥ

kāntālīlāmukuramaṇimanmandirīṃ rājadhānīm
etāṃ tyaktvānanu vanabhuvaḥ saṃpatadvyāghraghorāḥ /
sarvaprītyai jaradajagarāśvāsavipluṣṭapatrāḥ
kliṣṭacchāyāh praviralalatāstāḥ kathaṃ te bhavanti

pituḥ śrutveti vacanaṃ rājaputrastamabravīt /
dantakāntādhararuciṃ vairāgyaṃ grāhayanniva

śītalā nirmalajalāh saṃtoṣaśaśiśītalāḥ /
vane vairāgyasubhagā bhuvaḥ kasya na vallabhāḥ

paradārā iva kṣiprasukhāvarjitadurjanāḥ /
narakapratyayāyāme sāpāyā na priyāḥ priyāḥ

dhyānaṃ mantraḥ parijñānamindriyāṇāṃ canirjayaḥ /
rājñāṃ hiṃsāprayatnena yogo 'yaṃ narakapradaḥ

hasantyaḥ saṃsāraṃ kusumakalilāḥ kānanabhuvaḥ
svabhāvena prītiṃ vidadhati budhānāṃ śamamayīm /
dṛḍhaṃ cintāśrāṇtā vyajanapavanocchvāsabahulā
vibhūtirbhūpānāṃ śiraḥsaktāmanityatām

anujānīhi māṃ tāta vrajāmyeṣa tapovanam /
jānīhi sarvabhāvānāṃ śiraḥsaktāmanityatām

iti putravacaḥ śrutvā tattatheti vicintayan /
uvācopacitāścaryastaṃ manīṣī mahīpatiḥ

vivekavimalaṃ putra tvamicchāsi sa cedvanam /
hitvāme saṃśayaṃ tāvat paścādyuktiṃ kariṣyasi

vrajatā badhyavaśudhāṃ tiryaguktaṃ tvayā vacaḥ /
pracuraṃ tadabhiprāyaṃ vaktumarhasi tattvataḥ

iti kṣitibhujā pṛṣṭaḥ so 'bravīttanmayoditam /
vasatyatra na kaścit tvā madvadhādyo nivartayet

sukṛtī jīvati śavaḥ sa pāpastu mṛto 'mṛtaḥ /
prāk puṇyaṃ bhakṣyate mūlāt sadhanairdhānyarāśivat

ityāśayānmayā tāta taduktaṃ vacanaṃ priyam /
* * * * * * * *

iti śrutvā kṣitipatistaṃ pariṣvajya sādaraḥ /
ucitaṃ kriyatām putra kuśalāyetyabhāṣataḥ

tataḥ sa pitrānujñātaḥ sāśrunetreṇa kānanam /
prayayau mantriputrāṇāṃ sahitaḥ pañcabhiḥ śataiḥ

maharṣerantike tatra pravrajyāṃ prāpya sānugah /
teṣāṃ kālena so 'paśyat kuṇḍavalkalasaṃcayam

tataḥsa saṃcayadveṣī tadadarśanasaṃvidā /
ekākī vijane tasthau kaṃcit kālaṃmahāmatiḥ

darśanābhāṣaṇe baddhaniyamo 'pi yadṛcchayā /
prāptaṃ svāgatamityuktvā papraccha kuśalaṃ mṛgam

punaśca pūjitaṃ dṛṣṭvā muniṃ tena mṛgavratam /
amātyatanayāḥ sarve vilakṣāḥ samacintayan

mṛgo mṛgavrataścāyaṃ pūjitau niṣparigrahau /
etāvanajinau daṇḍasaṃbḥārāḍambarojjhitau

etadarthamanenāsmaddarśane niyamaḥ kṛtaḥ /
vratopakaraṇavyagrānnūnamasyāpi vārayet

iti saṃcintya sarvaṃ te vratopacārasaṃcayam /
nadyāṃ prakṣipya vārāyāṃ yayuḥ śuddhāstadantikam

tyaktvā gṛhabhūvaṃ teṣāmāśayānuśayocitām /
sa dhātuṃ prakṛtiṃ jñātvā vidadhe dharmadeśanām

rājaputraḥ sa evāhaṃ śākyāste mantrisūnavaḥ /
punastyāgopadeśo 'yamadyāpyeṣāṃ mayā kṛtaḥ

iti śākyakumāravṛttametat kathitaṃ bhikṣugaṇaḥ svayaṃ jinena /
avadhārya parāmapūjayat tāṃ karuṇāmāśritavatsalasya tasya