અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 37

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયામ્ પૂર્ણાવદાનં ષટ્ત્રિંશઃ પલ્લવઃ ॥
37. મૂકપઙ્ગ્વવદાનમ્ ।
આકિંચન્યસુખાય નિઃસ્પૃહતયા વૈરાગ્યલક્ષ્મીજુષઃ
સર્વં યાન્તિ વિહાય કાયસચિવાઃ સન્તઃ પ્રશાન્ત્યૈ વનમ્ ।
તત્રાપિ વ્રતડમ્બરે પરિકરારમ્ભાય ચેત્ સંચયસ્
તત્કઃ કોશપરિચ્છદોપકરણૈર્ગેહે ઽપરાધઃ કૃતઃ

જિને જેતવનારામવિહારાભિરતે પુરા ।
શાક્યરાજકુમારાણાં પ્રવ્રજ્યાસંજુષાં પુરઃ

ચિત્રચીવરસત્પાત્રયોગપટ્ટાદિસંચયમ્ ।
પ્રભૂતતરમાલોક્ય ભગવાન્ સમચિન્તયત્

અહો બતૈષાં નાદ્યાપિ બન્ધહેતુર્નિવર્તતે ।
અભિમાનમયઃ કાયે પ્રિયઃ પરિકરગ્રહઃ

કાયે કાયપરિષ્કારસ્તસ્યોપકરણાવલી ।
તસ્યાઃ પરિકરાદાનમહો નુ બન્ધશૃન્ખલા

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાન્ નૈકાન્તવિહિતસ્થિતિઃ ।
કારુણ્યાદુપસન્નાનાં કુશલાય સમુદ્યતઃ

માસત્રયમુપસ્થાનં કર્તવ્યં યેન કેનચિત્ ।
અદર્શનાય ભિક્ષૂણામકરોદિતિ સંવિદમ્

પ્રવૃત્તે નિયમે તસ્મિન્ ભિક્ષુરારણ્યકવ્રતઃ ।
આયયાવુપસેનાખ્યઃ કાર્યાર્થં તનુચીવરઃ

પ્રવારિતઃ સ સંપ્રાપ્ય ધન્યઃ સુગતદર્શનમ્ ।
કૃતકૃત્યઃ ક્ષસ્ણં સ્થિત્વા પ્રતસ્થે પ્રણિપત્ય તમ્

વ્રજન્તમેત્ય પપ્રચ્છુર્ભિક્ષવઃ પરિવાર્ય તમ્ ।
તવાર્ય દર્શનમહો દત્તં ભગવતા કથમ્

માસત્રયં દર્શને ઽસ્ય નિયમઃ શાસનેન યઃ ।
સ કથં ભવતા ભગ્નઃ સંઘસ્યોન્માર્ગગામિના

શ્રુત્વા તદ્વચનં તેષામુપસેનઃ સ્મિતોત્તરમ્ ।
તાનુચે ન્ અમયા કશ્ચિત્ કૃતઃ સમયવિપ્લવઃ

અહમુક્તો ભગવતા દર્શનાવસરે સ્વયમ્ ।
આરણ્યકસ્ય મે ભિક્ષોર્નિષેધો નાસ્તિ દર્શને

પરિચ્છદોપકરણત્યાગનિર્મુક્તબન્ધનાઃ ।
અવાર્યદર્શના વૃક્ષમૂલિકાઃ પાંશુકૂલિકાઃ

ઇદમદ્ય પરં પ્રાતરિતિ યે સંચયે રતાઃ ।
પાત્રવીચરવર્ગેષુ તેષાં નાસ્તીહ દર્શનમ્

પાથોભિઃ પ્રસરત્તુષારશિશિરૈસ્તૃષ્ણાતુરાસ્તે પરં
તે નિત્યં ચ નિધાનધામ્નિ વિવૃતે ઽપ્યન્યાદલં દુર્ગતાઃ ।
તેષાં ચન્દનપાદપાદુપનતઃ સંતાપકઃ પાવકો
યૈરેષ પ્રશમવ્રતોપકરણે બદ્ધો ઽભિમાનગ્રહઃ

ઇત્યુક્તમુપસેનેન શ્રુત્વા તે શાક્યભિક્ષવઃ ।
વૈલક્ષ્યક્ષયિતોત્સાહાઃ સહસૈવ વ્યચિન્તયન્

એતદ્ભગવતાદિષ્ટમસ્માનુદ્ધિશ્ય નાપરાન્ ।
વિચિત્રચીવરચયપ્રાવારા વયમેવ યત્

વિરતેચ્છાઃ પ્રિયાહ્ શાસ્તુર્મહેચ્છા વયમપ્રિયાઃ ।
તસ્માદિચ્છાં પરિત્યજ્ય ભવામસ્તસ્ય સંમતાઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય તે સર્વે ચારુચીવરસંચયમ્ ।
પ્રાવૃત્યાભ્યધિકં ત્યક્ત્વા યયુર્ભગવતો ઽન્તિકમ્

ઇચ્છાવિરામે ભગવાન્ વ્યધાત્તેષામનુગ્રહમ્ ।
જ્ઞાનવજ્રેણ સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં બિભેદ યઃ

શાક્યરાજકુમારાણાં શ્રોતઃપ્રાપ્તિફલસ્પૃશામ્ ।
ભિક્ષુભિઃ પૂર્વવૃત્તાન્તં પૃષ્ટઃ પ્રાહ તથાગતઃ

વારાણસ્યામભૂત્પૂર્વં બ્રહ્મદત્તો મહીપતિઃ ।
દાનાર્દ્રહસ્તો યદ્બાહુઃ ક્ષ્મામધાદ્દિગ્દ્વિપોપમઃ

તસ્ય બ્રહ્માવતી મુક્તાલતેવ ગુણશાલિની ।
કીર્તિઃ સત્પુરુષસ્યેવ વિશ્રુતા વનિતાભવત્

પ્રતિબિમ્બોપમં પત્યુઃ સા સુતં વિમલાશયા ।
જલક્રીડાગતા કાલે સુષુવે દિવ્યલક્ષણમ્

ઉદકાખ્યઃ સ બાલો ઽભૂત્ સંજાતઃ સલિલાન્તરે ।
વર્ધમાનઃ પિતુસ્તુલ્યં યૌવરાજ્યાનોરથૈઃ

શતાનિ પઞ્ચામાત્યાનાં તસ્ય જન્મદિનં સમમ્ ।
અવાપુસ્તુલ્યરૂપાણાં પુત્રાણામ્ શતપઞ્ચકમ્

નિજં જાતિસ્મરઃ સ્મૃત્વા પ્રાગ્વૃત્તં સ શિશુઃ શનૈઃ ।
અચિન્તયત્ પ્રાપ્તકાલં હિતં સુકૃતમાત્મનઃ

ષષ્ટિવર્ષાણિ કૃત્વા તુ યૌવરાજ્યમહં પુરા ।
અભવં કૃચ્છ્રસંતપ્તશ્ચિરં નરકસંકટે

જન્મન્યસ્મિન્નપિ પુનર્યૌવરાજ્યમુપસ્થિતમ્ ।
સર્વથા પ્રાર્થ્યમાનો ઽપિ ન કરિષ્યામિ પાતકમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સ ચિરં રાજભોગપરાઙ્મુખઃ ।
પિતુરુદ્વેગજનનીમગ્રહીત્ પઙ્ગુમૂકતામ્

સર્વલક્ષણયુક્તો ઽપિ રાજવૃત્તેરભાજનમ્ ।
સ મૂકપઙ્ગુર્નામાભૂદ્ બન્ધૂનાં દુઃખવર્ધનઃ

પ્રાપ્તેષુ મન્ત્રિપુત્રેષુ શસ્ત્રશાસ્ત્રબલોદયમ્ ।
રાજપુત્રઃ પ્રવૃદ્ધો ઽપિ નોદતિષ્ઠન્ન ચાવદત્

પૃષ્ટસ્તતઃ ક્ષિતીશેન વૈદ્યાસ્તદ્દોષભેષજમ્ ।
અવદન્ વૈકલ્યં રાજન્ રાજસૂનોર્ન દૃશ્યતે

અભ્યાસાદ્યદિ જાતો ઽસ્ય દોષો ઽપિ સુખસેવિનઃ ।
તદેષ ભયસંવેગાદુત્તિષ્ઠતિ ચ વક્તિ ચ

ઇતિ વૈદ્યૈરભિહિતં તથેત્યુક્ત્વા ક્ષિતીશ્વરઃ ।
મિથ્યૈવ વધ્યવસુધાં ભયાય વ્યસૃજત્સુતમ્

સ ભર્ત્સ્યમાનહ્ પુરુષૈસ્તમુવાચ રથસ્થિતમ્ ।
અપિ કશ્ચિદ્વસત્યસ્યાં વારાણસ્યાં ન વા જનઃ

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા તૈર્નીતઃ સ નૃપાન્તિકમ્ ।
તત્ર પિત્રાર્થ્યમાનો ઽપિ મૂક એવાભવત્ પુનઃ

પુનર્વધ્યભુવં નીતઃ શવં દૃષ્ટ્વા જગાદ્ સઃ ।
અસ્ત્યેષ જીવતિ શવઃ કિં વા સર્વાત્મના મૃતઃ

શ્રુત્વૈતત્ તૈઃ પિતુઃ પાર્શ્વે ન્યસ્તો મૌનં વ્યધાત્પુનઃ ।
પુનર્વધભયાચ્ચૈવ નીતઃ પ્રોવાચ તાન્ પથિ

રાશિર્ય એષ ધાન્યસ્ય સ હિ ભુક્તો ઽનુભુજ્યતે ।
ઇત્યુક્તવાક્યો ઽપિ પુનર્નોચે કિંચિત્ પિતુ પરઃ

તતઃ ખ્યાતપ્રતિક્ષેપે તસ્યાદિષ્ટે મહીભુજા ।
સો ઽવદદ્વરદાનેન વચ્મિ પ્રદ્ભ્યાં વ્રજામિ ચ

અથાસ્ય રાજ્ઞા હૃષ્ટેન વરદાને પ્રતિશ્રુતે ।
સ પદ્ભ્યાં સ્વયમભ્યેત્ય સ્પષ્ટં પિતરમબ્રવીત્

નાહં પઙ્ગુર્ન મૂકો ઽહં નૈવ ચાહં જડાશયઃ ।
કિંતુ જન્માન્તરક્લેશં સ્મૃત્વા વૈહ્વલ્યમાશ્રિતઃ

યૌવરાજ્યસુખં ભુક્ત્વા ષષ્ટિવર્ષાણ્યહં પુરા ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ન્યવસં નરકોદરે

રાજભીત્યા મયા તસ્માત્ કૃતેયં મૂકપઙ્ગુતા ।
પ્રવ્રજ્યયા બ્રહ્મચર્યં ચરામ્યેષ વરો મમ

ઇતિ તેનોક્તમાકર્ણ્ય તમુવાચ મહીપતિઃ ।
અમૂક ઇત્યાપ્તધૃતિર્વિરક્ત ઇતિ દુઃખિતઃ

ધર્મમૂલમિદં રાજ્યં પુત્ર ન ત્યક્તુમર્હસિ ।
યજ્ઞદાનપ્રજાત્રાણૈઃ પુણ્યપૂર્ણા નૄપશ્રિયઃ

એકપુત્રસ્ત્વયા પુત્ર પરિત્યાગરસાદહમ્ ।
નિદ્રાદરિદ્રતામ્ નીતઃ શોકશય્યાસમાશ્રયઃ

સંપૂર્ણચન્દ્રરુચિરાં વ્યક્તમૌક્તિકહાસિનીમ્ ।
કથં સંપદમુત્સૃજ્ય પ્રવ્રજ્યાભિમતા તવ

કથં શય્યાઃ પરિત્યજ્ય પ્રાજ્યરાજ્યસુખોચિતાઃ ।
વનાન્તવાસવ્યસની સેવસે પાંશુલાઃ સ્થલીઃ

કાન્તાલીલામુકુરમણિમન્મન્દિરીં રાજધાનીમ્
એતાં ત્યક્ત્વાનનુ વનભુવઃ સંપતદ્વ્યાઘ્રઘોરાઃ ।
સર્વપ્રીત્યૈ જરદજગરાશ્વાસવિપ્લુષ્ટપત્રાઃ
ક્લિષ્ટચ્છાયાહ્ પ્રવિરલલતાસ્તાઃ કથં તે ભવન્તિ

પિતુઃ શ્રુત્વેતિ વચનં રાજપુત્રસ્તમબ્રવીત્ ।
દન્તકાન્તાધરરુચિં વૈરાગ્યં ગ્રાહયન્નિવ

શીતલા નિર્મલજલાહ્ સંતોષશશિશીતલાઃ ।
વને વૈરાગ્યસુભગા ભુવઃ કસ્ય ન વલ્લભાઃ

પરદારા ઇવ ક્ષિપ્રસુખાવર્જિતદુર્જનાઃ ।
નરકપ્રત્યયાયામે સાપાયા ન પ્રિયાઃ પ્રિયાઃ

ધ્યાનં મન્ત્રઃ પરિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં ચનિર્જયઃ ।
રાજ્ઞાં હિંસાપ્રયત્નેન યોગો ઽયં નરકપ્રદઃ

હસન્ત્યઃ સંસારં કુસુમકલિલાઃ કાનનભુવઃ
સ્વભાવેન પ્રીતિં વિદધતિ બુધાનાં શમમયીમ્ ।
દૃઢં ચિન્તાશ્રાણ્તા વ્યજનપવનોચ્છ્વાસબહુલા
વિભૂતિર્ભૂપાનાં શિરઃસક્તામનિત્યતામ્

અનુજાનીહિ માં તાત વ્રજામ્યેષ તપોવનમ્ ।
જાનીહિ સર્વભાવાનાં શિરઃસક્તામનિત્યતામ્

ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા તત્તથેતિ વિચિન્તયન્ ।
ઉવાચોપચિતાશ્ચર્યસ્તં મનીષી મહીપતિઃ

વિવેકવિમલં પુત્ર ત્વમિચ્છાસિ સ ચેદ્વનમ્ ।
હિત્વામે સંશયં તાવત્ પશ્ચાદ્યુક્તિં કરિષ્યસિ

વ્રજતા બધ્યવશુધાં તિર્યગુક્તં ત્વયા વચઃ ।
પ્રચુરં તદભિપ્રાયં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

ઇતિ ક્ષિતિભુજા પૃષ્ટઃ સો ઽબ્રવીત્તન્મયોદિતમ્ ।
વસત્યત્ર ન કશ્ચિત્ ત્વા મદ્વધાદ્યો નિવર્તયેત્

સુકૃતી જીવતિ શવઃ સ પાપસ્તુ મૃતો ઽમૃતઃ ।
પ્રાક્ પુણ્યં ભક્ષ્યતે મૂલાત્ સધનૈર્ધાન્યરાશિવત્

ઇત્યાશયાન્મયા તાત તદુક્તં વચનં પ્રિયમ્ ।
* * * * * * * *

ઇતિ શ્રુત્વા ક્ષિતિપતિસ્તં પરિષ્વજ્ય સાદરઃ ।
ઉચિતં ક્રિયતામ્ પુત્ર કુશલાયેત્યભાષતઃ

તતઃ સ પિત્રાનુજ્ઞાતઃ સાશ્રુનેત્રેણ કાનનમ્ ।
પ્રયયૌ મન્ત્રિપુત્રાણાં સહિતઃ પઞ્ચભિઃ શતૈઃ

મહર્ષેરન્તિકે તત્ર પ્રવ્રજ્યાં પ્રાપ્ય સાનુગહ્ ।
તેષાં કાલેન સો ઽપશ્યત્ કુણ્ડવલ્કલસંચયમ્

તતઃસ સંચયદ્વેષી તદદર્શનસંવિદા ।
એકાકી વિજને તસ્થૌ કંચિત્ કાલંમહામતિઃ

દર્શનાભાષણે બદ્ધનિયમો ઽપિ યદૃચ્છયા ।
પ્રાપ્તં સ્વાગતમિત્યુક્ત્વા પપ્રચ્છ કુશલં મૃગમ્

પુનશ્ચ પૂજિતં દૃષ્ટ્વા મુનિં તેન મૃગવ્રતમ્ ।
અમાત્યતનયાઃ સર્વે વિલક્ષાઃ સમચિન્તયન્

મૃગો મૃગવ્રતશ્ચાયં પૂજિતૌ નિષ્પરિગ્રહૌ ।
એતાવનજિનૌ દણ્ડસંબ્ઃઆરાડમ્બરોજ્ઝિતૌ

એતદર્થમનેનાસ્મદ્દર્શને નિયમઃ કૃતઃ ।
વ્રતોપકરણવ્યગ્રાન્નૂનમસ્યાપિ વારયેત્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સર્વં તે વ્રતોપચારસંચયમ્ ।
નદ્યાં પ્રક્ષિપ્ય વારાયાં યયુઃ શુદ્ધાસ્તદન્તિકમ્

ત્યક્ત્વા ગૃહભૂવં તેષામાશયાનુશયોચિતામ્ ।
સ ધાતું પ્રકૃતિં જ્ઞાત્વા વિદધે ધર્મદેશનામ્

રાજપુત્રઃ સ એવાહં શાક્યાસ્તે મન્ત્રિસૂનવઃ ।
પુનસ્ત્યાગોપદેશો ઽયમદ્યાપ્યેષાં મયા કૃતઃ

ઇતિ શાક્યકુમારવૃત્તમેતત્ કથિતં ભિક્ષુગણઃ સ્વયં જિનેન ।
અવધાર્ય પરામપૂજયત્ તાં કરુણામાશ્રિતવત્સલસ્ય તસ્ય