Avadānakalpalatā · Chapter 23

iti kṣemendraviracitāyāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ pitāputrasamādānam nāma dvāviṃśatitamaḥ pallavaḥ //
23. viśvaṃtarāvadānam /
cintārantādadhkarucayaḥ sarvalokeṣvanindyā
vandyāste 'nyaiḥ puruṣamaṇayaḥ ke 'pyapūrvaprabhāvāḥ /
yeṣāṃ naiva priyamapi paraṃ putradārādi datvā
sattvārthānām bhavati vadanamlānatā dainyadūtī

bhagavān bhikṣubhiḥ pṛṣṭaḥ purā śākyapure jinaḥ /
jagāda pūrvavṛttāntaṃ devadattakathāntare

purī babhūva viśvākhyā viśvāsavasatiḥ śriyaḥ /
viśvopakārasaktasyasukṝtasyeva janmabhūḥ

saṃjayākhyo 'bhavat tasyāmamitratimirāṃśumān /
netrānandasudhāsūtirvicitracarito nṛpaḥ

tasya viśvaṃtaro nāma vadānyastanayo 'bhavat /
apūrvatyāginā yena hṛtaṃ kalpatayoryaśaḥ

īrṣyāvirahitāstulyaṃ vidagdhena prsādhitāḥ /
satyena bhāratī yena dānena śrīḥ śrutena dhīḥ

adyāpi yasya dikkāntākarṇābharaṇatām gatam /
vibhāti ketakīgarbhapalāśaviśadaṃ yaśah

sa kadāciddadau divyaratnālakāramarthine /
athaṃ vijayasāmrājyamanorathaharaṃ tviṣā

datte rathavare tasmin vismayenākhilo janaḥ /
babhūvākrāṇtahṛdayaścintayā ca nareśvaraḥ

mahāmātyānathāhūya harṣahīno mahīpatiḥ /
uvācopacitodvegacintākrāntamanorathah

datto rathaḥ kumāreṇa sa jaitraḥ śatrumardanaḥ /
yatprabhāvārjitā seyaṃ mahārathavarūthinī

lakṣmī sukhaniṣaṇṇā me yātā niścalatām tayā /
rathe sauryapathe tasmin jayakuznje ca kuñjare

iti rājavacaḥ śrutvā tamabhāṣanta mantriṇaḥ /
rājan doṣastavaivāyaṃ vātsalyena pramādyataḥ

dharmaḥ kasya na harṣāya dānaṃ kasya na saṃmatam /
kiṃ tu mūlahatādvṛkṣānnivartante palārthinaḥ

vikrītaḥ paradeśe ca rathastena dvijanmanā /
ityuktvā mantriṇaḥ sarve śalyaviddhā ivābhavan

atha kālena saṃprāpte vasante madanotsave /
vipāke sukṛtasyeva hṛdayānandadāyini

svayaṃgrahopajīvyasya madhormadhukarārthinaḥ /
lokaḥ puṣpavanairyāto yaśobhiriva śubhratām

aśokaṃ lokasacchāyamupakārodyataṃ drumam /
madhu vidhūtaṃ saṃnaddhe kalikālaṃ kṛtaṃ jagat

rājaputraḥ samāruhya kuñjaraṃ rājavardhanam /
yayau phullān vane druṣṭumarthikalpatarustarūn

vrajantaṃ prati sāmantaprayuktātaṃ dvijāḥ pathiḥ /
babhāṣire samabhyetya svastivādapuraḥsarāḥ

cintāmaṇirgīyase tvaṃ ślāghyo jagati jaṅgamaḥ /
yasya saṃdarśanenārthī gāḍhamāliṅgyate śriyā

dvāveva viśrutotkarṣavideṣau bhadrajanmani /
dānārdrahastastvaṃ loke gajaścāyaṃ sthironnatiḥ

asmabhyaṃ sukṛtpdāra kuñjaro 'yaṃ pradīyatām /
tvadanyena vadānyena dātumeṣa na śakyate

ityarthitastaiḥ sotsāhaḥ sa tebhyastu dadau dvipam /
sajīvamiva sāmrājyaṃ saśaṅkhadhvajacāmaram

datvā bodhipradhānena praṇidhānena śuddhadhīḥ /
ratharatnaṃ dvipendraṃ ca so 'bhūdānandanirbharaḥ

śrutvaiva nṛpatirdattaṃ viśrutaṃ jayakuznjaram /
rakṣāprakārarahitāṃ rājalakṣmīmamanyata

sa rājyabhraṃśabhītena kupitena mahībhujā /
niṣkāsitaḥ kumāro 'tha pratasthe praṇipatya tam

mādrīdayitayā sārdhaṃ jālinaṃ nāma dārakam /
kṛṣṇābhidhāṃ tathā kanyāmādāya sa yayau vanam

vane 'pi śeṣa ṃ sa dadau vāhanādikamarthine /
samaṃ hi mahatāṃ sattvaṃ saṃpatsu ca vipatsu ca

mādyrāṃ kadācidyātāyāṃ puṣpamūlaphalāptaye /
brāhmaṇaḥkaścidabhyetya rājaputramabhāṣata

paricārakāhīnāya caturau bālakāvimau /
dehi mahyaṃ mahāsattvaṃ sarvado hyasi viśrutaḥ

śrutvaitadavicāryaiva dārakau dayitau param /
datvā sa tasmai sahasā sehe tadvirahavyathām

dhanaputrakalatrādi loke kasya navallabham /
dānādanyadvadānyānāṃ na dayāvatām

atha mādrī samabhyetya bālakau bālavatsalā /
apaśyantī puraḥ patyuḥ patitāpannamūrcchitā

sā labdhasaṃjñā dīptena vyāptā śokakṛśānunā /
śiśupradānavṛttāntaṃ śrutvaivābhūtpalāpinī

tasyāścetasi duḥkhāgnirapatyasnehaduḥsahaḥ /
priyapremānusṛtyaiva prayayau puṭapākatām

atrāṇtare samabhyetya viprarūpaḥ sureśvaraḥ /
bhṛtyārthī dayitām patnīṃ rājaputramayācata

yācitastena sahasā śucaṃ jāyāviyogajām /
dhiyā saṃstabhya sattvābdhiḥ sa tasmai vitatāra tām

sadyaḥ pradānataralāṃ saṃtrastāṃ hariṇīmiva /
so 'vadaddayitāmantaḥ kalayan bodhivāsanām

samāśvāsihi kalyāṇi na śokaṃ kartukarhasi /
svapnapraṇayakalpo 'yamasatyaḥ priyasaṃgamaḥ

śuśrūṣayā dvijasyāsya dharme te ramatām matiḥ /
vilolalokayātrāyāṃ dharmaḥ sthirasuhṛt satām

dṛṣṭvā sarve svajanasujanā bāndhavāścānubhūtāḥ
nyastā kaṇṭhe kṣaṇaparimalamlāyinī mitrālā /
dāre putre kṣapitamaniśaṃ yauvanaṃ jīvitaṃ ca
prāpto nāptaśtiraparicayaḥ ko 'pi dharmādṛte 'nyaḥ

ityuktvā vallabhāṃ lobhaparityāgāduvāha saḥ /
dyutiṃ vadanapadmena dhairyavṛttiṃ ca cetasā

viyogaśokavikalāṃ mādrīṃ dṛṣṭvā kṛpākulaḥ /
nijarūpaṃ samādhāya śacīpatiruvāc atām

viṣādaṃ mā kṛthāh putri devo 'haṃ tridaśeśvaraḥ /
arthibhyastvā dadātyeṣa tasmādasi mayarthitā

adhunā saiva patyustvaṃ nyāsībhūtā mayārpitā /
taṃ dadātyeṣa nānyasmau dīyate katham

kariṣyāmi tavāvaśyaṃ dārakābhyāṃ samāgamam /
ityudīrya sahasrākṣaḥ sahasāṇtaradhīyataḥ

atha tau dārakau vipraḥ samādāyārthalipsayā /
viśvāmitrapuraṃ gatvā lobhādvokretumudyatah

viśyāmitraḥ parijñāya rājaputrasya dārakau /
jagrāha mahatārthena bāṣpasaṃruddhalocanaḥ

kālena tridivaṃ yāte viśvāmitramahīpatau /
bheje viśvaṃtaro rājyaṃ paurāmātyagaṇārthitaḥ

rājye viraktasya tasya dānavyasaninaḥ param /
sattvena vardhamānarddhirna kaścid yācako 'bhavat

tadvittapūrṇavibhavo brāhmaṇaḥ so 'pi jambukah /
kṛtaghnaḥ svaprabhāvānme saṃpadityabhyadhājjanam

viśvaṃtaraḥ sa evāham devadattaḥ sa ca dvijaḥ /
uktveti cakre bhagavān bhikṣūṇāṃ dānadeśanām

ālambanaṃ śvabhraśatāvapāte ghorāndhakāre suciraprakāśaḥ /
āśvāsanaṃ duḥsahaduḥkhakāle dānam narāṇāṃ paralokabandhuḥ