અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 23

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં પિતાપુત્રસમાદાનમ્ નામ દ્વાવિંશતિતમઃ પલ્લવઃ ॥
23. વિશ્વંતરાવદાનમ્ ।
ચિન્તારન્તાદધ્કરુચયઃ સર્વલોકેષ્વનિન્દ્યા
વન્દ્યાસ્તે ઽન્યૈઃ પુરુષમણયઃ કે ઽપ્યપૂર્વપ્રભાવાઃ ।
યેષાં નૈવ પ્રિયમપિ પરં પુત્રદારાદિ દત્વા
સત્ત્વાર્થાનામ્ ભવતિ વદનમ્લાનતા દૈન્યદૂતી

ભગવાન્ ભિક્ષુભિઃ પૃષ્ટઃ પુરા શાક્યપુરે જિનઃ ।
જગાદ પૂર્વવૃત્તાન્તં દેવદત્તકથાન્તરે

પુરી બભૂવ વિશ્વાખ્યા વિશ્વાસવસતિઃ શ્રિયઃ ।
વિશ્વોપકારસક્તસ્યસુકૄતસ્યેવ જન્મભૂઃ

સંજયાખ્યો ઽભવત્ તસ્યામમિત્રતિમિરાંશુમાન્ ।
નેત્રાનન્દસુધાસૂતિર્વિચિત્રચરિતો નૃપઃ

તસ્ય વિશ્વંતરો નામ વદાન્યસ્તનયો ઽભવત્ ।
અપૂર્વત્યાગિના યેન હૃતં કલ્પતયોર્યશઃ

ઈર્ષ્યાવિરહિતાસ્તુલ્યં વિદગ્ધેન પ્ર્સાધિતાઃ ।
સત્યેન ભારતી યેન દાનેન શ્રીઃ શ્રુતેન ધીઃ

અદ્યાપિ યસ્ય દિક્કાન્તાકર્ણાભરણતામ્ ગતમ્ ।
વિભાતિ કેતકીગર્ભપલાશવિશદં યશહ્

સ કદાચિદ્દદૌ દિવ્યરત્નાલકારમર્થિને ।
અથં વિજયસામ્રાજ્યમનોરથહરં ત્વિષા

દત્તે રથવરે તસ્મિન્ વિસ્મયેનાખિલો જનઃ ।
બભૂવાક્રાણ્તહૃદયશ્ચિન્તયા ચ નરેશ્વરઃ

મહામાત્યાનથાહૂય હર્ષહીનો મહીપતિઃ ।
ઉવાચોપચિતોદ્વેગચિન્તાક્રાન્તમનોરથહ્

દત્તો રથઃ કુમારેણ સ જૈત્રઃ શત્રુમર્દનઃ ।
યત્પ્રભાવાર્જિતા સેયં મહારથવરૂથિની

લક્ષ્મી સુખનિષણ્ણા મે યાતા નિશ્ચલતામ્ તયા ।
રથે સૌર્યપથે તસ્મિન્ જયકુzન્જે ચ કુઞ્જરે

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા તમભાષન્ત મન્ત્રિણઃ ।
રાજન્ દોષસ્તવૈવાયં વાત્સલ્યેન પ્રમાદ્યતઃ

ધર્મઃ કસ્ય ન હર્ષાય દાનં કસ્ય ન સંમતમ્ ।
કિં તુ મૂલહતાદ્વૃક્ષાન્નિવર્તન્તે પલાર્થિનઃ

વિક્રીતઃ પરદેશે ચ રથસ્તેન દ્વિજન્મના ।
ઇત્યુક્ત્વા મન્ત્રિણઃ સર્વે શલ્યવિદ્ધા ઇવાભવન્

અથ કાલેન સંપ્રાપ્તે વસન્તે મદનોત્સવે ।
વિપાકે સુકૃતસ્યેવ હૃદયાનન્દદાયિનિ

સ્વયંગ્રહોપજીવ્યસ્ય મધોર્મધુકરાર્થિનઃ ।
લોકઃ પુષ્પવનૈર્યાતો યશોભિરિવ શુભ્રતામ્

અશોકં લોકસચ્છાયમુપકારોદ્યતં દ્રુમમ્ ।
મધુ વિધૂતં સંનદ્ધે કલિકાલં કૃતં જગત્

રાજપુત્રઃ સમારુહ્ય કુઞ્જરં રાજવર્ધનમ્ ।
યયૌ ફુલ્લાન્ વને દ્રુષ્ટુમર્થિકલ્પતરુસ્તરૂન્

વ્રજન્તં પ્રતિ સામન્તપ્રયુક્તાતં દ્વિજાઃ પથિઃ ।
બભાષિરે સમભ્યેત્ય સ્વસ્તિવાદપુરઃસરાઃ

ચિન્તામણિર્ગીયસે ત્વં શ્લાઘ્યો જગતિ જઙ્ગમઃ ।
યસ્ય સંદર્શનેનાર્થી ગાઢમાલિઙ્ગ્યતે શ્રિયા

દ્વાવેવ વિશ્રુતોત્કર્ષવિદેષૌ ભદ્રજન્મનિ ।
દાનાર્દ્રહસ્તસ્ત્વં લોકે ગજશ્ચાયં સ્થિરોન્નતિઃ

અસ્મભ્યં સુકૃત્પ્દાર કુઞ્જરો ઽયં પ્રદીયતામ્ ।
ત્વદન્યેન વદાન્યેન દાતુમેષ ન શક્યતે

ઇત્યર્થિતસ્તૈઃ સોત્સાહઃ સ તેભ્યસ્તુ દદૌ દ્વિપમ્ ।
સજીવમિવ સામ્રાજ્યં સશઙ્ખધ્વજચામરમ્

દત્વા બોધિપ્રધાનેન પ્રણિધાનેન શુદ્ધધીઃ ।
રથરત્નં દ્વિપેન્દ્રં ચ સો ઽભૂદાનન્દનિર્ભરઃ

શ્રુત્વૈવ નૃપતિર્દત્તં વિશ્રુતં જયકુzન્જરમ્ ।
રક્ષાપ્રકારરહિતાં રાજલક્ષ્મીમમન્યત

સ રાજ્યભ્રંશભીતેન કુપિતેન મહીભુજા ।
નિષ્કાસિતઃ કુમારો ઽથ પ્રતસ્થે પ્રણિપત્ય તમ્

માદ્રીદયિતયા સાર્ધં જાલિનં નામ દારકમ્ ।
કૃષ્ણાભિધાં તથા કન્યામાદાય સ યયૌ વનમ્

વને ઽપિ શેષ ં સ દદૌ વાહનાદિકમર્થિને ।
સમં હિ મહતાં સત્ત્વં સંપત્સુ ચ વિપત્સુ ચ

માદ્ય્રાં કદાચિદ્યાતાયાં પુષ્પમૂલફલાપ્તયે ।
બ્રાહ્મણઃકશ્ચિદભ્યેત્ય રાજપુત્રમભાષત

પરિચારકાહીનાય ચતુરૌ બાલકાવિમૌ ।
દેહિ મહ્યં મહાસત્ત્વં સર્વદો હ્યસિ વિશ્રુતઃ

શ્રુત્વૈતદવિચાર્યૈવ દારકૌ દયિતૌ પરમ્ ।
દત્વા સ તસ્મૈ સહસા સેહે તદ્વિરહવ્યથામ્

ધનપુત્રકલત્રાદિ લોકે કસ્ય નવલ્લભમ્ ।
દાનાદન્યદ્વદાન્યાનાં ન દયાવતામ્

અથ માદ્રી સમભ્યેત્ય બાલકૌ બાલવત્સલા ।
અપશ્યન્તી પુરઃ પત્યુઃ પતિતાપન્નમૂર્ચ્છિતા

સા લબ્ધસંજ્ઞા દીપ્તેન વ્યાપ્તા શોકકૃશાનુના ।
શિશુપ્રદાનવૃત્તાન્તં શ્રુત્વૈવાભૂત્પલાપિની

તસ્યાશ્ચેતસિ દુઃખાગ્નિરપત્યસ્નેહદુઃસહઃ ।
પ્રિયપ્રેમાનુસૃત્યૈવ પ્રયયૌ પુટપાકતામ્

અત્રાણ્તરે સમભ્યેત્ય વિપ્રરૂપઃ સુરેશ્વરઃ ।
ભૃત્યાર્થી દયિતામ્ પત્નીં રાજપુત્રમયાચત

યાચિતસ્તેન સહસા શુચં જાયાવિયોગજામ્ ।
ધિયા સંસ્તભ્ય સત્ત્વાબ્ધિઃ સ તસ્મૈ વિતતાર તામ્

સદ્યઃ પ્રદાનતરલાં સંત્રસ્તાં હરિણીમિવ ।
સો ઽવદદ્દયિતામન્તઃ કલયન્ બોધિવાસનામ્

સમાશ્વાસિહિ કલ્યાણિ ન શોકં કર્તુકર્હસિ ।
સ્વપ્નપ્રણયકલ્પો ઽયમસત્યઃ પ્રિયસંગમઃ

શુશ્રૂષયા દ્વિજસ્યાસ્ય ધર્મે તે રમતામ્ મતિઃ ।
વિલોલલોકયાત્રાયાં ધર્મઃ સ્થિરસુહૃત્ સતામ્

દૃષ્ટ્વા સર્વે સ્વજનસુજના બાન્ધવાશ્ચાનુભૂતાઃ
ન્યસ્તા કણ્ઠે ક્ષણપરિમલમ્લાયિની મિત્રાલા ।
દારે પુત્રે ક્ષપિતમનિશં યૌવનં જીવિતં ચ
પ્રાપ્તો નાપ્તશ્તિરપરિચયઃ કો ઽપિ ધર્માદૃતે ઽન્યઃ

ઇત્યુક્ત્વા વલ્લભાં લોભપરિત્યાગાદુવાહ સઃ ।
દ્યુતિં વદનપદ્મેન ધૈર્યવૃત્તિં ચ ચેતસા

વિયોગશોકવિકલાં માદ્રીં દૃષ્ટ્વા કૃપાકુલઃ ।
નિજરૂપં સમાધાય શચીપતિરુવાચ્ અતામ્

વિષાદં મા કૃથાહ્ પુત્રિ દેવો ઽહં ત્રિદશેશ્વરઃ ।
અર્થિભ્યસ્ત્વા દદાત્યેષ તસ્માદસિ મયર્થિતા

અધુના સૈવ પત્યુસ્ત્વં ન્યાસીભૂતા મયાર્પિતા ।
તં દદાત્યેષ નાન્યસ્મૌ દીયતે કથમ્

કરિષ્યામિ તવાવશ્યં દારકાભ્યાં સમાગમમ્ ।
ઇત્યુદીર્ય સહસ્રાક્ષઃ સહસાણ્તરધીયતઃ

અથ તૌ દારકૌ વિપ્રઃ સમાદાયાર્થલિપ્સયા ।
વિશ્વામિત્રપુરં ગત્વા લોભાદ્વોક્રેતુમુદ્યતહ્

વિશ્યામિત્રઃ પરિજ્ઞાય રાજપુત્રસ્ય દારકૌ ।
જગ્રાહ મહતાર્થેન બાષ્પસંરુદ્ધલોચનઃ

કાલેન ત્રિદિવં યાતે વિશ્વામિત્રમહીપતૌ ।
ભેજે વિશ્વંતરો રાજ્યં પૌરામાત્યગણાર્થિતઃ

રાજ્યે વિરક્તસ્ય તસ્ય દાનવ્યસનિનઃ પરમ્ ।
સત્ત્વેન વર્ધમાનર્દ્ધિર્ન કશ્ચિદ્ યાચકો ઽભવત્

તદ્વિત્તપૂર્ણવિભવો બ્રાહ્મણઃ સો ઽપિ જમ્બુકહ્ ।
કૃતઘ્નઃ સ્વપ્રભાવાન્મે સંપદિત્યભ્યધાજ્જનમ્

વિશ્વંતરઃ સ એવાહમ્ દેવદત્તઃ સ ચ દ્વિજઃ ।
ઉક્ત્વેતિ ચક્રે ભગવાન્ ભિક્ષૂણાં દાનદેશનામ્

આલમ્બનં શ્વભ્રશતાવપાતે ઘોરાન્ધકારે સુચિરપ્રકાશઃ ।
આશ્વાસનં દુઃસહદુઃખકાલે દાનમ્ નરાણાં પરલોકબન્ધુઃ