Avadānakalpalatā · Chapter 20

iti kṣemendraviracitāyām bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ śroṇakoṭikarṇāvadānaṃ nāmonaviṃśatitamaḥ pallavaḥ //
20. āmrapālyavadānam /
dvijihvasaṅge kathamasti vṛttiranekamukhye kathamasti saukhyam /
karmāntabandhe 'sti kathaṃ svaśaktiḥ prajñāprakarṣe kathamastyapāyaḥ

mithilāyāṃ videheṣu jalasattvābhidho nṛpaḥ /
abhūd bhujabhujaṅgasya viśrāntapṛthivībharaḥ

khaṇḍo nāma mahāmātyastasyākhaṇḍalasaṃpadaḥ /
babhūvāśeṣaṣāṅguṇyaparijñānabṛhaspatiḥ

nītijñagauravāttasya nṛpe vyaktaṃ nalokini /
sadābhavanmukhaprekṣī sarvaḥ kāryavaśājjanaḥ

gatānugatikatvena pravāhapraṇayī bharaḥ /
vardhate vāryamāṇasya svajanasya jalasya ca

sarvaṃ tanmayamālokya janaṃ mātsaryamūrcchitāḥ /
mantriṇaḥ saṃhatāstasya vinipātamacintayan

te praviśyāśramam rājñastāṃ tasya prabahviṣṇūtām /
muhuḥ śaṅkāspadaṃ kṛtvā śaśaṃsurbhedakovidāḥ

tadgirā śaṅkito rājā tasya vaimukhyamāyayau /
abalābālabhūpālā varṇapratyayāḥ param

aśaṅkyādapi śaṅkante śaṅkādoṣe 'pyaśaṅkitāḥ /
aviśeṣajñacapalā bhūpālāḥ kākaśaṅkinaḥ

prabhorviraktiliṅgāni vilokyāmātyapuṃgavaḥ /
svasutau gopasiṃhākhyau saśaṅkaḥ svairamabravīt

dhūrtairme vītaviśvāsaḥ piśunairnṛpatiḥ kṛtaḥ /
pratyayaṃ naiti hṛdaye vidāryāpi pradarśite

viraktaḥ sthagitālāpadarśanaśravaṇaḥ prabhuḥ /
śepha iva vṛddhasya yātaḥ śithilatāṃ mama

piśunodbhūtabhedasya premṇaḥ saṃdhirna vidyate /
na maṇiḥ śliṣyāti punaḥ pāṣāṇaśakalīkṛtaḥ

dvijihṇakuṭilakrāntaḥ prabhuścandanapādapaḥ /
na yātyarthakriyākārī guṇavānapi sevyatām

kathaṃ nṛpanidhānārthī kuśalaṃ bhajate naraḥ /
ghoradveṣaviṣāviṣṭadvijihvāghātavihvalaḥ

tasmādvrajāmaḥ saṃtyajya dveṣadoṣeṇa bhūpateḥ /
śaṅkāśalyamaye vṛtte me 'smin deśe sthitena kim

dakṣā rakṣākṣamāḥ śūrāḥ prabhutārthāḥ susaṃhatāḥ /
santaḥ santi viśālāyāṃ vāsastatra mamepsitaḥ

iti bruvāṇaḥ putrābhyāṃ tathetyuktaḥ sa sānugaḥ /
udyānagatimānena prayayau saparicchadaḥ

prayāṇaṃ nṛpatirjñātvā nivartanasamudyataḥ /
yatnenāpi na taṃ prāpa notsṛṣṭaṃ labhyate punaḥ

mūrkhāḥ satsu kṛtāvajñā vimuhyante kṣaṇena taiḥ /
yāti teṣāṃ tu sarvatra ko 'pi nārthī kṛtārthatām

dhīmānamātyaḥ prāpto 'tha kṛṣṭo vaiśālikairguṇaiḥ /
pūjitaḥ praṇayācāraiḥ saṃghamukhye pade sthitaḥ

tadbuddhivibhavāptaśrīḥ so 'tha tatpramukho gaṇaḥ /
kadācidanayāllekhe na parābahvapātratām

atha kālena siṃhasya mantrisūnoḥ kanīyasaḥ /
ajāyata sutā kāntā cailā nāma guṇocitā

dvitīyā copacailākhyā sutā jātāsya sundarī /
nanmanyeva tayoḥ prāha nimittajño vicakṣaṇaḥ

cailāyāstanayo bhāvī pitṛhantā mahīpatiḥ /
guṇavānupacailāyāḥ pūrṇalakṣahṇavāniti

jyeṣṭho mantrisutaḥ śauryādgopaḥ prauḍhamadoddhataḥ /
udyānamardanakṣepairgaṇānāṃ dveṣyatām yayau

tatpiturgauravāttasmai sānujāya vimanyavaḥ /
viśālaśālatāmante jīrṇodyānadvayaṃ daduḥ

sugatapratimāṃ cakre tatraikaḥ sukṛtocitām /
vihāraṃ vaibhavodāraṃ bhuvanābharaṇaṃ paraḥ

atha pitrā balotsiktaḥ sutaḥ pratyantamaṇḍale /
gaṇakopabhayādgopaḥ karmāntopārjane dhṛtaḥ

kālena tridivaṃ yāte tasmin mantrivare gaṇaiḥ /
kanīyasastu sādhutvāt siṃhastasya pade dhṛtaḥ

gopaḥ piturasaṃprāpya padaṃ gaṇavimānitaḥ /
taddeśavāsavirasaḥ parihāramacintayat

vāstavya kaṇṭakākīrṇe vyāghrāghrāte varaṃ vane /
anekasvāmisaṃbhinnajane na tu viśṛṅkhale

nānāmatakriyālāpaḥ kathamārādhyate gaṇaḥ /
samīhitaṃ yadekasya datanyasmai na rocate

itmānī sa saṃcintya gatvā rājagṛhaṃ puram /
bimbisāraṃ narapatiṃ guṇaśriyamaśiśriyat

sa tena mānitaḥ prītyā tasya viśrambhabhūrabhūt /
cirarucyeva tatkālamābhāti guṇasaṃgatiḥ

rājño 'tha bimbisārasya vallabhā pañcatāṃ yayau /
tadviyogāgnisaṃtaptaṃ taṃ vicintya sa buddhimān

upacailāṃ sutāṃ bhrātustadvivāhocitā vadhūm /
gūḍhacārī tadādeśāt vaiśālakapurīṃ yaya

kanyā gaṇopabhogyauva na kasmaicitpradīyate /
iti vaiśālikaiḥ pūrvaṃ svadeśe niyamaḥ kṛtaḥ

tatpure dvārarakṣāyai yakṣasthānāvalambinī /
parapraveśe kurute śabdaṃ ghaṇṭī paṭīyasī

sa praviśya tato bhrāturgūḍhamudyānacāriṇīm /
upacailāṃ samāhatuṃ gataścailāmavāptavān

yātastaṃ rathamāruhya ghaṇṭāśabdādabhidryutam /
sa hatvā vīrapuruṣānavāpa nṛpateḥ puram

tamūce devakanyeyaṃ prātā vimanasātmanā /
pitṛhantā suto hyāsyā nimittajñena sūcitaḥ

tasmādeṣā narapatermahiṣī na tavocitā /
tvayi jīvati jīvanti prajānāṃ sarvasaṃpadaḥ

ityuktastena tāṃ dṛṣṭvā tyuktaṃ naiva śaśāka saḥ /
niruddhaḥ karmaṇā hyeva tanmukhālekhyalekhayā

so 'vadat kka kadā dṛṣṭa putreṇa nihataḥ pitā /
svayaṃ mayābhiṣektavyaḥ suto yady bhaviṣyati

ityuktvā nṛpatiḥ kanyāṃ pariṇīyābhavatsukhī /
kṛtakarmorminirmāṇe prabhavanti na buddhayaḥ

bhoginastasya kālena tasyām sūnurajāyata /
jyotiṣkacarite yasya vṛttamuktaṃ pitṛdruhaḥ

tapovanamṛgādhānamṛgayāvyasane vane /
evaṃvidho hyabhūttasya muniśāpaḥ sutākṛtiḥ

atrāntare mahānnāma vaiśālikagaṇāgraṇīḥ /
kanyāmāmravanātprāpa kadalīskandhanirgatām

sā tasya bhavane kāntā vardhamānā śanaiḥ śanaiḥ /
vidadhe vipulāṃ prītiṃ dānacintāṃ ac cetasi

praṇayādāmrapālīti bandhubhiḥ sā kṛtābhidhāḥ /
sūnuhīnamina tyaktvā bālyaṃ yauvanamādade

tadvivāhodyatasyātha na sehe tatpiturgaṇaḥ /
gaṇopabhogyā kanyeti samayasya vyatikramam

pitaraṃ duḥkhasaṃtaptaṃ sametyātha jagād sā /
bhavāmi gaṇabhogyaiva kiṃ tveṣa samayo yadi

ekasyopari nānyasya praveśaḥ svapade sthitiḥ /
paṇaḥ kārṣāpaṇaśataiḥ pañcabhiḥ pratyahaṃ mama

saptāhenaiva vicayaḥ karyo veśmani nānyadā /
ityasmin samaye va dhyaḥ sarvaścaiva vyatikramī

iti tatsamayaṃ jñātvā tatpiturvacasā gaṇaḥ /
akārod bāḍhamityuktvā dṛḍhaniścayamādarāt

tataḥ saratnabhavane varābharaṇabhūṣite /
hemaharmyasamārūḍhā dideśa dinacandrikām

tataḥ paṇīkṛtaḥ kāmī yo yastāṃ samupāyayau /
tasya tasyābhavat tasyāḥ prabhāveṇaujasaḥ kṣayaḥ

draṣṭumeva na śekuste kiṃ punaḥ spraṣṭumākulāḥ /
bhujaṅgabhogasaṃruddhāṃ tāṃ candanalatāmiva

tataḥ sā sundarī bheje yauvanasyāpi yauvanam /
guruṇā stanabhāreṇa madhyabhaṅgabhayapradam

smarasaṃbhogarahitaṃ tattasyā rūpamadbhutam /
śvabhrahemalatāpuṣpamiva niṣphalatāṃ yayau

kautukāśāvinodāya nānādeśāntarāgataiḥ /
akāri citrakārairbhūpālapratikṛtirgṛhe

vidhāya citralikhitān sā krameṇa nareśvarān /
dadarśa bimbirāsaya rūpaṃ ratipateciva

tamālokyaiva sahasā samudbhūtamanobhavā /
sa yena likhitastatra taṃ papraccha kutūhalāt

ko 'yaṃ sakhe prītilatāmādhavo vasudhāpatiḥ /
prīṇāti locane yasya sudhāparicitā ruciḥ

dhanyā kā nāma bhūbharturasya praṇayabhāgiṇī /
lakṣyaṃ saubhagyajaṃ garvamurvaśyāḥ saṃhṛtaṃ yayā

iti pṛṣṭatayā svairaṃ tāmūce citrakovidaḥ /
bhūpatirbimbasāro 'yaṃ sāraṃ sukṛtasaṃpadām

śuaryarūpatulārohe devāḥ ke nākanāyakāḥ /
śaṅke karoti naivāsya manmatho vā manoratham

ityukte tena sā tasthau bhūpālanyastalocanā /
sahasaivābhilāṣeṇa navīnābhimukhīkṛtā

atrāntare bimbisāraḥ svairaveśmani nijane /
kathānte gopamavadat kiṃcitsmitasitādharaḥ

śrūyatāṃ yanmama sakhe kiṃcinmanasi vartate /
niryantramitrasvacchandavādaḥ ko 'pi sudhārasaḥ

vaiśālikaurvarārohā gaṇaiḥ sādhāraṇikṛtā /
rambhorūḥ śrūyate kāntā rambhāgarbhasamudbhavā

KAvk_20.tatprabhāvavinaṣṭāśaistejasvipraṇayocitā /
sā tairna dūṣitādyāpi mātaṅgairiva padminī

śravaṇādeva sānandamaparyuṣitakautukam /
na karoti manaḥ kasya tatstrīratnamayonijam

abhilāṣi manastasyāṃ śrotāya jātaṃme saha cakṣuṣā /
tadguṇaśrutidhanyāya śrotrāya spṛhayāmyaham

ityukte bhūmipatinā gopastaṃ prayabhāṣata /
bhujaṅgagaṇasaṃruddhaḥ sa rājan mānmatho nidhiḥ

atyalpaskhalitaṃ prāpya duḥsahāpātadurgamaḥ /
eṣa te viṣamaḥ panthā darśito viṣameṣuṇā

labhate sā na nirgantuṃ na yuktaṃ gamanaṃ ca te /
kimasmin viratopāye vadāmyubhayasaṃśaye

ityuktastena nṛpatirnotkaṇṭhāgrāhamatyajat /
vidvāṃso 'pyucitām nītiṃ na smaranti smarāturāḥ

vaiśālikapurīṃ yāto gopena sahito 'tha saḥ /
praviveśānyaveśena mandiraṃ hariṇīdṛśaḥ

sā citradarśanenaiva dṛṣṭvā paricitaṃ dṛśoḥ /
naranāthaṃ savailakṣyalakṣaṇaṃ kṣitimaikṣata

lajjāniruttare tasyāḥ kampavyatikare param /
raṇantī rasanā cakre svāgataṃ nṛpaterivaḥ

vilokya dhanyatāmānī tatra citre nijaṃ vapuḥ /
tāṃ lāvaṇyanadīṃ rājā nayanāñjalinā papau

lajjāveśena sundaryāmābhijātyena bhūpatau /
ābaddhamainayoḥ kṣipraṃ gopastāṃ sasmito 'vadat

ayaṃ te citralikhitākāradhyānāvadhānataḥ /
vyaktaṃ bhakṣiviśeṣena devaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

tvayāyaṃ likhitaścitre tvamanena tu cetasi /
na jāne yuvayoḥ ko nu prayātaḥ premadūtatām

ityādibhiḥ kathābandhaiḥ parīpūrṇapramodayoḥ /
yadyadeva smarādiṣṭam tattadāsvādatām gatam

ghaṇṭāravākule loke rājā pracchannakāmukah /
saptarātramanālokye tasthau tadbhavane rahaḥ

lateva puṣpitā kāle tasmādgarbhamavāpya sā /
cakre viditavṛttāntaṃ taṃ lajjāvanatā śanaiḥ

āsanne viśmavicaye datvāsmai nṛpatiryayau /
bhāviputraparijñānapratyayādaṅgulīyakam

yāte bhāsvadvapiṣu nṛpatau saṃmate locanānāṃ sadyaḥ prodyadvirahatimirākrāntimīrākrāntimīlanmukhābjā /
sābhūtsāyaṃtanatanutarāpāravātābhibhūtā
śokocchvāsavyatikaravatī hāsahīnā niśeva

kapolaṃ pāṇipadmena saṃkalpena mahīpatim /
navaṃ tānavamaṅgena vahantī nimimīla sā

tataḥ kālena kalyāṇī pratibimbopamaṃ pituḥ /
ajījanatsā natayaṃ vinayaṃ sādhudhīriva

vardhamāne śanaistasmin kāle bimba ivaindave /
bimbisārasya putro 'yamiti lokeṣu paprathe

apavādaparaistaistaistaṃ pratyanucittairyadā /
bādhante śiśavaḥ krīḍāprasaṅge 'marṣasaṃyatāḥ

tataḥ sā preṣayāmāsa putraṃ vidyārjanocitam /
vaṇiksārthena mahatā sāṅgulīyaṃ pituḥ padam

bimbisāro 'pi saṃprāpya sadṛśākāramātmajam /
harṣadṛptaḥ pariṣvajya cakre tasya parigraham

vṛttāṇte viśrute tasminnāmrapālyāh sakautukaiḥ /
bhikṣubhirbhagavān pṛṣṭastatkathāmavadajjinaḥ

pure rājagṛhe rājavallabhodyānakānane /
babhūva mālatī nāma pūrvamudyānapālikā

sā kadācit prasādārdraṃ puraḥ prāptaṃ yadṛcchayā /
pratyekabuddhaṃ rājaṣiṃ cūtapuṇpaipūjayat

ayonijā nṛpasyāhaṃ patnī syāmiti tatra sā /
praṇidhānaṃ puraścakre tasya cittaprasādinī

puṇyapuṣpaphalabhogaśālinī saiva divyatanurāmrapālikā /
ityudāracaritā niśamya te bhikṣavaḥ sapadi vismayaṃ yayuḥ