Avadānakalpalatā · Chapter 19

iti kṣemendraviracitāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ śāriputraprajajyāvadānam nāmāṣṭādaśaḥ pallavaḥ //
19. śroṇakoṭikarṇāvadānam /
sa ko 'pi puṇyātiśayodayasya varaḥ prabhāvaḥ paramākṣayo yaḥ /
pratyakṣalakṣyaḥ śubhapakṣasākṣī janmāntare lakṣaṇatāmupaiti

ramye purā bhagavati śrāvastyāṃ jetakānane /
anāthapiṇḍadārāme vihāriṇi tathāgate

babhūva vāsavagrāme balasenābhidho gṛhī /
pūritāśaḥ phalabharaiśchāyātarurivārthinām

jāyāyāṃ jayasenāyāṃ kāle kamalalocanaḥ /
ajāyata sutastasya puṇyairmīrta ivotsavaḥ

sajahā ratnadīpārcirabhūtkarṇasya karṇikā /
nābhūnmūlyatulā yasya hemakoṭiśatairapi

śravaṇānakṣatrajāto 'sau ratnakoṭyarhakarṇikāḥ /
sa śroṇakoṭikarṇākhyaḥ kumāro 'bhūdguṇocitaḥ

sa nirmalaruciḥ kāntaḥ kalābhiṃ paripūritaḥ /
amandānandaniṣyandī na kasyendurivābhavat

sa yuvā vāryamāṇo 'pi pitrā dhanadasaṃpadā /
jananī sāśrunayanā paraṃ puruṣayā girā

priyaṃvado 'pi nirbhartsyo viṣavarṣīva candramāḥ /
mahāsārthena ratnārthī dūradvīpāntaraṃ yayau

makarākaramuttīrya vrajatasyasya nirjane /
karmormiviplavenābhūt svasārthavirahaḥ pathi

sārtho 'pi tamanāsādya vinivṛttaṃ śucā śanaiḥ /
svadeśamarjitakleśaḥ praviveśa viśṛṅkhalāḥ

so 'pi taptamaruśreṇīlakṣaṇāṃ dakṣiṇāṃ diśam /
śrāntaḥ praśāntaviśrāntirvāpigāhaṃ vyagāhata

so 'cintayadaho vitte pratinittārjanodyamaḥ /
mamāyamanayenaiva jātakleśaḥ phalodayaḥ

aho dhanārjanāveśaḥ saṃtoṣavirahānnṛṇām /
sarvāpavādasaṃvādo nindyānām vipadāṃ padam

hemācale 'pi saṃprāpte na paryāptirhanārjane /
saṃsāre vāsanābhyāsadveṣamohaḥ śarīriṇām

pṛthuprayāsavirasā dīpitā śrīrivāyatā /
tṛṣṇāṃ tanoti nitarāmiyaṃmarumahītale

aho bata kuraṅgāṇāṃ tṛṣṇāndhānāṃ pade pade /
mamāpi janayantyeva mohaṃ marumarīcikāḥ

iyaṃ tṛṣṇā śramaścāyamimā nirudakā bhuvaḥ /
kiṃ karomi kka gacchāmi paśyāmi jvalitā diśaḥ

iti saṃcintya sa śanaiḥ prasarpan salilāśayā /
āyāsamiva sākāraṃ dadarśa puramāyasam

ghoraṃ dvāri sthitaṃ tatra saṃtrāsasyeva sodaram /
dadarśa puruṣaṃ kālakarālaṃ raktalocanam

sa tena pṛṣṭaḥ pānīyaṃ yadā novāca kiṃcana /
tadā svayaṃ praviṣṭena pretaloko vilokitah

dagdhakaṣṭhopamān dhūlimalaliptānnirambarān /
śuṣkāsthinsāyuśeṣāṅgān pretān dṛṣṭvā sa vivyathe

tairyācitah sa pānīyaṃ pānīyavirahārditaḥ /
parityajya nijāmārtimabhūttadduḥkhaduḥkhitaḥ

tīvratṛṣṇāturānūce sa tānārtapralāpinah /
mamāsmin marukāntāre niṣkṛpasya kutaḥ payaḥ

kṛcchre 'smin duḥsahe nyastāḥ ke yūyaṃ kena karmaṇā /
yuṣmadaprakriyabandhaścātaḥ kṛcchraścarāmyaham

nidrā niḥśalyakalpasya sukhasikteva tasya yā /
nārtānnapaśyati dṛṣṭvā teṣāṃ kleśakṣaye kṣamā

te tamūcurviruddhena karmaṇā mohasaṃcayāt /
anivartya vayaṃ martyāḥ kṣiptā vyasanasaṃkaṭe

adhikṣepāt kṣepakṣatipataradhairyairmadabharād anāryairmānavyasanerṣyābhiravāryavyatikaraiḥ /
kṛtāsmābhirnityaṃ suhanahṛdaye nirdayatayā
vacobhirnārācairviṣaparicitaiḥ śalyakalanā

dānaṃ nadattaṃ hṛtameva vittaṃ hiṃsānimittīkṛtameva cittam /
asmārbhiraṅgairvihitā vikārāḥ parasya dārāpahṛtiprakārāḥ

te vayaṃ kuhakāsaktā dakṣāḥ kṣudreṣu karmasu /
prayātāḥ pretanagare ghore 'smin kleśapātratām

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā so 'nyatra ca tathāvidhān /
pretān dṛṣṭvānabhipretān karuṇakulito 'bhavat

nirgamya durgamāt tasmāt purātpuṇyabalena saḥ /
vimalaṃ śītalacchāyamāsasāda vanāntaram

atha dūradhvasaṃtaptaḥ pariśrāntaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
nipapātācalādandhastṛṣṭārta iva bhāṣkaraḥ

dine puṇya iva kṣīṇe niḥśeṣāśāprakāśake /
saṃmohamalinaṃ loke tamaḥ pāpamivodyayau

kṣīṇabhṛṅgavihaṅgānāṃ nalinīnāṃ prasaṅginī /
vikāsāsṃpasā mudrā nidreva samajāyata

kāruṇyādiva śītāṃśurjyotsnāmṛtaśalākayā /
sphāratāraṃ jagannitraṃ cakre vitimitaṃ tataḥ

kṣayodayaparāvṛttirdrśitānekavibhramaḥ /
saṃsāradinayāminyorjahāseva sudhākaraḥ

netrānandasudhāvarṣe sukhasparśe niśākare /
digvadhūvadanādarśe harṣe mūrta ivotite

śroṇakoṭirdadarśāgre vimānamānanadyutim /
kautukādanyarūpeṇa svargādbhuvamivāgatam

tasminnapaśyatsamadāścatasrastridaśāṅganāḥ /
diśaścandrodayānandavihārāyeva saṃgatāḥ

tāsāṃ madhye varākāraṃ ramamāṇaṃ vyalokayat /
taruṇapremasaṃbhāramiva sākāratām gataḥ

ratnamaṇḍaleyūrakirīṭikacirāmśubhiḥ /
ālikhantamivāścaryamamaryādaṃ diśāṃ mukhe

tasya tāmadbhutām dṛṣṭvā saṃbhogasukhasaṃpadam /
mene sa sukṛtākhyasya taroḥ sphītāṃ phalaśriyam

prītyā tena kṛtātithyaḥ svādupānāśanādibhiḥ /
tāṃ śroṇakoṭikarṇo 'tha nināya rajanīṃ sukham

tārākusumavātāliprabhā prābhātikī tataḥ /
anityateva śaśinaścakre lakṣmīparikṣayam

kṣayaṃ kṣapāyāṃ yātāyām bhānau bhuvanacakṣuṣi /
udite sarvabhūtānām sukhaduḥkhaikasākṣiṇi

vimānaṃ suranāryaśca kṣasṇādadṛśyatāṃyayuḥ /
vinaṣṭavadanacchāyaḥ puruṣaścāpatatkṣitau

tatastasyāpatat pṛṣṭhe śunāṃ saṃgho 'tibhīṣaṇaḥ /
trailokyaśāpapāpotthaḥ kleśarāśirivākhilaḥ

sa taigrīvāmukhārabdhamāṃsagrāsāgrakarṣaṇaiḥ /
ākrandirudhirakṣīrairbhakṣyamāṇaḥ kṣayaṃ yayau

dinānte punarāyāntaṃ tadvimānamapaśyata /
catasro 'psarāsastāśca puruṣaḥ sa ca kāntimān

taṃ śroṇakoṭikarṇo 'tha papracchātyantavismitaḥ /
sakhe kimetadāścaryaṃ dṛśyate kathyatāmiti

sa tena pṛṣṭaḥ provāca vayasya śrūyatāmidam /
tvāṃ śroṇakoṭikarṇākhyaṃ jānāmi sukṛtocitam

abhavaṃ vāsavagrāme duṣkṛtī paśupālakaḥ /
paśūnāṃ māṃsamutkṛtya vikrītaṃ satata mayā

piṇḍapātāya saṃprāpto māmāryaḥ karuṇānidhiḥ /
kātyāyanākhyaḥ provācaḥ viramāsmāt kukarmaṇaḥ

hiṃsāmayo hyayaṃ kleśo duḥsahaḥ sāhasaiṣiṇām /
svaśarīre patatyeva chinnamūla iva drumaḥ

ityahaṃ vāryamāṇo 'pi tenānāryaḥ kṛpātmanā /
yadā na virataḥ pāpāt tadā sa prāha māṃ punaḥ

divā tvaṃ kuruṣe hiṃsāṃ sarvathā yadi nirdayaḥ /
rātrau śīlasamādānaṃ gṛhāṇa samayānmama

ityuktvā tena yatnena sarvasattvahitaiṣiṇā /
dattā śīlasamādānamayī puṇyamatirmama

kālena kālavaśagaḥ prāptaḥ so 'hamimāṃ daśām /
taptāṅgārasudhāvarṣairiva kīrṇo divāniśam

rātrau śīlasamādānaphalaṃ hiṃsāphalaṃ dine /
caryā matpuṇyapāpābhyām patitaḥ sukhaduḥkhayoḥ

tasya me kuru kāruṇyaṃ sakhe kalusakāriṇaḥ /
gatvā svadeśaṃmatputraṃ brūhi madvacasā rahaḥ

asti me gṛhakoṭānte nikhātaṃ hemabhājanam /
taduddhṛtya parityaktapāpavṛtti vidhīyatām

āryakātyāyano nityaṃ piṇḍapātena pūjyatām /
ityuktastena vinayāt tathetyuktvā jagāma saḥ

sa dadarśa vrajan divyavimānamaparaṃ punaḥ /
ratnapadmalatākāntaṃ dvitīyamiva nandanam

tasmin sāṅgamivānaṅgaṃ saṃgataṃ divyayoṣitā /
apaśyadvāsarārambhe puruṣaṃ ratnabhūṣitam

tena prītyupacāreṇa kṛtātithyastathaiva saḥ /
dinaṃ nināya dīrghaṃ ca kleśamadhye sudhāmayam

atha vyomavimānāgrāt patite padminīpatau /
apūryata jagad ghorairduḥkhairiva tamobharaiḥ

tataḥ kṣapāpatirjyotsnāṃ vamanneva kṣapājaḍaḥ /
śanakaiḥ pāṇḍurogīva gauradyutiradṛśyata

sukumāre dināloke rātrau rākṣasayoṣitā /
bhakṣite 'lakṣyata śaśī kapālabalasaṃnibhaḥ

vyāpte candrikayā loke kālacandranacarcayā /
vimānamagamat kkāpisā ca svargamṛgekṣaṇā

vimānapatitaḥ so 'pi puruṣaḥ sarvarūpayā /
śanaiḥ saptabhirāvartaiḥ śatapadyā viveṣṭitaḥ

sā tasya mūrdhni vivaraṃ kṛtvā mastiṣkaśoṇitam /
āsvādayantī śanakaiścakāra śuṣiraṃ śiraḥ

athāruṇakaracchanne socchvāsavadāne dine /
bībhatsadarśanakleśādiva mīlitatārake

prādurāsan punardivyavimānaṃ sā ca kāminī /
yuvā sa cādbhutatanurdivyābharaṇabhūṣitaḥ

pṛṣṭo 'tivismayāt tena svavṛttāntaṃ jagād saḥ /
dvijo 'haṃ vāsavagrāmanivāsī manasābhidhaḥ

taruṇī prātiveśyasya patnī malayamañjarī /
abhūnmama bhujaṅgasya svairiṇī vallabhā bhṛśam

paradāraratergrāme vyagrā me kṣamate matiḥ /
minagnā viṣayagrāme samagrā me kṣayaṃ gatā

āryakātyāyanaḥ pāpaṃ jñātvā mām cauryakāmukam /
dayāvidheyaḥ kāruṇyāt provāca vijane śanaiḥ

parāṅganāṅgasaṃsargaprītyā rūparateḥ kṣaibam (?) /
anaṅgāgnau patannāśaṃ pataṅgaṃ iva mā gamaḥ

aho āsaktaraktānāṃ saṃpatanapramādinām /
kāminām hiṃsakānāṃ ca paradārādaraḥ param

pṛthu pravepathu (?) svāpaśramavihvalānām gṛdhrāṅganāmukhanikhātanakhakṣatānām /
saṃmohane paravadhūvihitaspṛhāṇāṃ romāñcakāriṇi paraṃ narake ca kāmaḥ

tasmādasmānnivartasva vatsa kutsitakarmaṇaḥ /
jāyate pātakaṃ sparśe śunāmevāśucau ratiḥ

ityahaṃ kṛpayā tena niṣiddho 'pyaviśuddhadhīḥ /
aniruddhena rāgeṇa baddhastāmeva nātyajam

vijñāya māmavirataṃ tataḥ kātyāyano dadau /
mahyaṃ śīlasamādānaṃ dinacaryāhitodyataḥ

dinaśīlasamādānāt parastrīgamanānniśi /
iyaṃ me puṇyapāpotthā sukhaduḥkhamayī sthitīḥ

gatena vāsavagrāmaṃ vācyaḥ putro mama tvayā /
suvarṇamagniśālāyāmasti gūḍhaṃ dhṛtaṃ mayā

vṛttiḥ kāryā tadudbhṛtya pūjyaḥ kātyāyanaśca saḥ /
praṇayāditi tenoktaḥ śroṇakoṭiryayau tataḥ

so 'paśyaddivyalalanāmagre maṇivimānagām /
lakṣmīṃ lāvaṇyadugdhābdheranāyāsodgatāmiva

tasya vimānapādeṣi caturṣu snāyusaṃyutam /
sa dadarśātidurdaśaṃ baddhaṃ pretacatuṣṭayam

sāpi taṃ pratyabhijñāya saṃbhāṣya snigdhayā girā /
surocitaṃ dadau tasmai rasavat pānabhojanam

bhuñjānasaṃjñayāṃ dūrāt pretairdainyena yācitaḥ /
sa dadau kṛpayā tebhyaḥ kākebhya iva piṇḍikāḥ

piṇḍo busatvamekasya prayāto 'nyasya lohatām /
svamāṃsatvaṃ tṛtīyasya caturthasya prapūyatām

vilokya tatkṛpāviṣṭaḥ sa teṣāṃ kaṣṭaceṣṭayā /
papraccha tanmukhacchāyām vicchāyīkṛtapaṅkajām

pṛṣṭā tadadbhutaṃ tena uvāca sā mṛgekṣaṇā /
na śroṇakoṭirṇaiṣāṃ dattaṃ bhavati tṛptaye

brāhmaṇasyāsya bhāryāhaṃ pūrvapādābalambinaḥ /
nandanāmnaḥ sunandākhyā vāsavagrāmavāsinaḥ

dvitīyapādasaṃsaktaḥ putro me niṣṭhurābhidhaḥ /
paścātpādāvalambinyau dāsī ceyaṃ snuṣā ca me

nakṣatrayogapūjāyām purā sajjīkṛate mayā /
bhaikṣyopahāre me gehamāryakātyāyano 'viśat

mayā cittaprasādinyā piṇḍapātena so 'rcitaḥ /
kurvanneva yayau kāntyā vaimalyānugrahaṃ diśām

tataḥ snātvā samāyātastūrṇaṃ patirayaṃ mama /
patpiṇḍapātamākarṇya pramidāya mayoditam

kopāduvāca māṃ kasmād viśikhaḥ śramaṇaḥ śaṭhaḥ /
apūjiteṣu pūjyeṣu busārhaḥ pūjitastvayā

iti mohādanenokte putro 'pyeṣa jagād mām /
pāke pūrvāśanāyogyaḥ sa kiṃ nāśnātyayoguḍān

iyaṃ snuṣā me satataṃ pūrvabhakṣyāvabhoginā /
mayokte śapathaṃ cakre svamāṃsādanavādinī

iyaṃ dāsī ca bhaikṣyāṇā cairyāttadvyayakāriṇī /
ākṣiptā cākarot satyaṃ pūyaśoṇitavādinī

tatra te pretatām yātāḥ svavākyasadṛśāśanāḥ /
ahaṃ tvāryaprasādena divyabhogopabhoginī

tvayā tvāryaśamāptena vaktavyā duhitā mama /
santi hemanidhānāni gṛhe catvāri te pituḥ

tānyuddhṛtya yathāyogaṃ bhajasv asvajanisthitim /
pūjanīyaḥ piturbhrātā nāmnā kātyāyana sadā

sa ḥ śroṇakoṭikarṇastvaṃ gaccha deśaṃ tyaja śramam /
varṣā dvādaśa saṃpūrṇāḥ svagṛhānnirgatasya te

ityuktvā taṃ samādiśaya tasya pretacatuṣṭayam /
suptasyaiva muhūrtena svadeśāptimakārayat

utthitaḥ so 'pi sahasā svadeśodyānakānanāt /
viyogaśokātpitarau śuśrāvāndhyamupāgatau

bhikṣudvijātithigaṇe pūjyamāne surālaye /
svakaṃ pitṛgṛhaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāyayau

niścitya sarvaṃ bhāvānāṃ kṣaṇikatvādanityatām /
sneharāgaṃ samutsṛjya tatrasthaḥ samacintayat

aho saṃmohanidreyaṃ nirantato divāniśam /
svapnamāyāvilasitaiḥ karotyadbhutavibhramam

janmavartmapradā mātā pitā bījavapatkhagaḥ /
pānthapūjāsanaṃ kāyaḥ ko 'yaṃ niyamasaṃgamaḥ

śriyaḥ saṃsārābhrabhramaparicitāḥ kāñcanarucā
āśā dig (?) nirbandhāstaḍita iva nirlepacapalāḥ /
vapuḥ sarvāpāyaiḥ kṣayabhayanikāyaiḥ parigataṃ
jarārogodvegaistadapi na virāgastanubhṛtām

śriye svastisamāptaye svajanasyāyamañjaliḥ /
dākṣiṇyaiḥ kṣamataṃ śrīṣu pravrajyaiva priyā mama

iti dhyātvā sa pitarau samāśvāsyāptalocanau /
buddhau dharmapathe śuddhe śamadhāmni nyaveśayat

sārthabhraṣṭaścirāyāt kṛśo 'pi svajanasya ca /
aluptasattvavibhavānnakṛpāspadatāṃ yayau

anukampasva yadyetaṃ saṃsārakleśavihvalam /
sataḥ kasyānukampyāste saṃpatsaṃparkanitspṛhāḥ

paśupālakaviprastrīsaṃdeśādi yathoditam /
nigadya tebhyaḥ kanakaprāptipratyayalakṣaṇam

śāntaḥ kātyāyanaṃ prāpya pravrajyāṃ sa samādade /
mugdhānām yadviṣādāya tatprasādāya dhīmatām

sa samāsādya viśadaṃ sritaḥprāptiphalaṃ tataḥ /
sakṛdāgāmyanāgāmiphalamarhatphalaṃ tathā

traidhātuko vītarāgaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
ākāśapāṇitulyo 'bhūdasicandanayoḥ samah

śrāvastyām veṇugahane jinaṃ jetavane sthitam /
bhagavantaṃ yayau draṣṭuṃ so 'tha kātyāyanājñayā

praṇitātakṛtātithyaḥ prītyā bhagavatā svayam /
sa śroṇakoṭīkarṇo 'tha babhāṣe harṣanirbharaḥ

bhagavān dharmakāyena dṛṣṭo 'yaṃ śrotravartmani /
adhunā rūpakāyena puṇyairālokito mayā

analpasukṛtaprāpyamidaṃ taddarśanāmṛtam /
pītvā na tṛptimāyānti vañcitā eva te param

aspṛhasyāpi te mūrtiḥ kurute kasya na spṛhām /
nirlopasyāpi te dṛṣṭiraho harṣeṇa limpati

tvatkathā tvadanudhyānaṃ tvatprāptistvanniṣevaṇam /
etāḥ kuśalamūlānāṃ sphītāḥ phalasamṛddhayaḥ

iti śrutvā bhagavatā prasādenābnhinanditaḥ /
tadādiṣṭaṃ śamārāmaṃ sa vihāramavāptavān

tasyāspadaṃ samabhyetya praṇayādbhagavānapu /
śrutvāsya madhuraṃ dharmaṃ svādhyāyaṃ praśaśaṃsa saḥ

tāṃ śroṇikoṭikarṇasya dṛṣṭvā praśamasaṃpadam /
bhikṣubhirbhagavān pṛṣṭaḥ pūrvavṛttamabhāṣata

vārāṇasyāṃ purā samyaksaṃbuddhe kāśyapābhidhe /
nirvāṇadhātau niḥśeṣakāryatvāt parinirvṛte

kṛkināmanṛpaścaityaṃ tasya ratnairakārayat /
svayaṃ tatpuṇyasaṃbharaṃ svargaṃ vaktumivodgatam

śīrṇasthāpitasaṃskāre tasmin saṃjñādhṛtaṃ dhanam /
tatputraḥ prāptarājyo 'tha na dadau lobhamohitaḥ

athottarāpathāyātaḥ sarthavāho 'rthadābhidhaḥ /
pradadau pṛthivīmūlyaṃ tatkṛte karṇabhūṣaṇam

kālāntaropagato 'pi datvā cānyaddhanaṃ mahat /
praṇidhānaṃ sa kṛtavān bhūyāsaṃ puṇyavāniti

sa śroṇakoṭikarṇo 'yaṃ puṇyaiḥ prātapadaṃ mahat /
tadvidhenaiva saṃyātaḥ karṇabhūṣaṇalakṣaṇaḥ

prasthānasamaye mātā śrāvitā paruṣaṃ vacaḥ /
yasmādanena tenāsya babhūvāsya śramo mahān

madhyeṣu mahataḥ śuklaguṇasatkarmavāsasaḥ /
kṛṣṇakarmalavāṃśo 'pi sphuṭa evāvadhāryate

sukṛtasacivaḥ sattvetsāhaḥ pravāsasakhī dhṛtiḥ
viṣamataraṇe vīryaṃ seturvipadyadhikā kṛpā /
śamaparicitā paryante ca prasādamayī matiḥ
pariṇatiriyaṃ puṇyaprāpteḥ sphuratphalaśālinī