અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 20

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં શ્રોણકોટિકર્ણાવદાનં નામોનવિંશતિતમઃ પલ્લવઃ ॥
20. આમ્રપાલ્યવદાનમ્ ।
દ્વિજિહ્વસઙ્ગે કથમસ્તિ વૃત્તિરનેકમુખ્યે કથમસ્તિ સૌખ્યમ્ ।
કર્માન્તબન્ધે ઽસ્તિ કથં સ્વશક્તિઃ પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષે કથમસ્ત્યપાયઃ

મિથિલાયાં વિદેહેષુ જલસત્ત્વાભિધો નૃપઃ ।
અભૂદ્ ભુજભુજઙ્ગસ્ય વિશ્રાન્તપૃથિવીભરઃ

ખણ્ડો નામ મહામાત્યસ્તસ્યાખણ્ડલસંપદઃ ।
બભૂવાશેષષાઙ્ગુણ્યપરિજ્ઞાનબૃહસ્પતિઃ

નીતિજ્ઞગૌરવાત્તસ્ય નૃપે વ્યક્તં નલોકિનિ ।
સદાભવન્મુખપ્રેક્ષી સર્વઃ કાર્યવશાજ્જનઃ

ગતાનુગતિકત્વેન પ્રવાહપ્રણયી ભરઃ ।
વર્ધતે વાર્યમાણસ્ય સ્વજનસ્ય જલસ્ય ચ

સર્વં તન્મયમાલોક્ય જનં માત્સર્યમૂર્ચ્છિતાઃ ।
મન્ત્રિણઃ સંહતાસ્તસ્ય વિનિપાતમચિન્તયન્

તે પ્રવિશ્યાશ્રમમ્ રાજ્ઞસ્તાં તસ્ય પ્રબહ્વિષ્ણૂતામ્ ।
મુહુઃ શઙ્કાસ્પદં કૃત્વા શશંસુર્ભેદકોવિદાઃ

તદ્ગિરા શઙ્કિતો રાજા તસ્ય વૈમુખ્યમાયયૌ ।
અબલાબાલભૂપાલા વર્ણપ્રત્યયાઃ પરમ્

અશઙ્ક્યાદપિ શઙ્કન્તે શઙ્કાદોષે ઽપ્યશઙ્કિતાઃ ।
અવિશેષજ્ઞચપલા ભૂપાલાઃ કાકશઙ્કિનઃ

પ્રભોર્વિરક્તિલિઙ્ગાનિ વિલોક્યામાત્યપુંગવઃ ।
સ્વસુતૌ ગોપસિંહાખ્યૌ સશઙ્કઃ સ્વૈરમબ્રવીત્

ધૂર્તૈર્મે વીતવિશ્વાસઃ પિશુનૈર્નૃપતિઃ કૃતઃ ।
પ્રત્યયં નૈતિ હૃદયે વિદાર્યાપિ પ્રદર્શિતે

વિરક્તઃ સ્થગિતાલાપદર્શનશ્રવણઃ પ્રભુઃ ।
શેફ ઇવ વૃદ્ધસ્ય યાતઃ શિથિલતાં મમ

પિશુનોદ્ભૂતભેદસ્ય પ્રેમ્ણઃ સંધિર્ન વિદ્યતે ।
ન મણિઃ શ્લિષ્યાતિ પુનઃ પાષાણશકલીકૃતઃ

દ્વિજિહ્ણકુટિલક્રાન્તઃ પ્રભુશ્ચન્દનપાદપઃ ।
ન યાત્યર્થક્રિયાકારી ગુણવાનપિ સેવ્યતામ્

કથં નૃપનિધાનાર્થી કુશલં ભજતે નરઃ ।
ઘોરદ્વેષવિષાવિષ્ટદ્વિજિહ્વાઘાતવિહ્વલઃ

તસ્માદ્વ્રજામઃ સંત્યજ્ય દ્વેષદોષેણ ભૂપતેઃ ।
શઙ્કાશલ્યમયે વૃત્તે મે ઽસ્મિન્ દેશે સ્થિતેન કિમ્

દક્ષા રક્ષાક્ષમાઃ શૂરાઃ પ્રભુતાર્થાઃ સુસંહતાઃ ।
સન્તઃ સન્તિ વિશાલાયાં વાસસ્તત્ર મમેપ્સિતઃ

ઇતિ બ્રુવાણઃ પુત્રાભ્યાં તથેત્યુક્તઃ સ સાનુગઃ ।
ઉદ્યાનગતિમાનેન પ્રયયૌ સપરિચ્છદઃ

પ્રયાણં નૃપતિર્જ્ઞાત્વા નિવર્તનસમુદ્યતઃ ।
યત્નેનાપિ ન તં પ્રાપ નોત્સૃષ્ટં લભ્યતે પુનઃ

મૂર્ખાઃ સત્સુ કૃતાવજ્ઞા વિમુહ્યન્તે ક્ષણેન તૈઃ ।
યાતિ તેષાં તુ સર્વત્ર કો ઽપિ નાર્થી કૃતાર્થતામ્

ધીમાનમાત્યઃ પ્રાપ્તો ઽથ કૃષ્ટો વૈશાલિકૈર્ગુણૈઃ ।
પૂજિતઃ પ્રણયાચારૈઃ સંઘમુખ્યે પદે સ્થિતઃ

તદ્બુદ્ધિવિભવાપ્તશ્રીઃ સો ઽથ તત્પ્રમુખો ગણઃ ।
કદાચિદનયાલ્લેખે ન પરાબહ્વપાત્રતામ્

અથ કાલેન સિંહસ્ય મન્ત્રિસૂનોઃ કનીયસઃ ।
અજાયત સુતા કાન્તા ચૈલા નામ ગુણોચિતા

દ્વિતીયા ચોપચૈલાખ્યા સુતા જાતાસ્ય સુન્દરી ।
નન્મન્યેવ તયોઃ પ્રાહ નિમિત્તજ્ઞો વિચક્ષણઃ

ચૈલાયાસ્તનયો ભાવી પિતૃહન્તા મહીપતિઃ ।
ગુણવાનુપચૈલાયાઃ પૂર્ણલક્ષહ્ણવાનિતિ

જ્યેષ્ઠો મન્ત્રિસુતઃ શૌર્યાદ્ગોપઃ પ્રૌઢમદોદ્ધતઃ ।
ઉદ્યાનમર્દનક્ષેપૈર્ગણાનાં દ્વેષ્યતામ્ યયૌ

તત્પિતુર્ગૌરવાત્તસ્મૈ સાનુજાય વિમન્યવઃ ।
વિશાલશાલતામન્તે જીર્ણોદ્યાનદ્વયં દદુઃ

સુગતપ્રતિમાં ચક્રે તત્રૈકઃ સુકૃતોચિતામ્ ।
વિહારં વૈભવોદારં ભુવનાભરણં પરઃ

અથ પિત્રા બલોત્સિક્તઃ સુતઃ પ્રત્યન્તમણ્ડલે ।
ગણકોપભયાદ્ગોપઃ કર્માન્તોપાર્જને ધૃતઃ

કાલેન ત્રિદિવં યાતે તસ્મિન્ મન્ત્રિવરે ગણૈઃ ।
કનીયસસ્તુ સાધુત્વાત્ સિંહસ્તસ્ય પદે ધૃતઃ

ગોપઃ પિતુરસંપ્રાપ્ય પદં ગણવિમાનિતઃ ।
તદ્દેશવાસવિરસઃ પરિહારમચિન્તયત્

વાસ્તવ્ય કણ્ટકાકીર્ણે વ્યાઘ્રાઘ્રાતે વરં વને ।
અનેકસ્વામિસંભિન્નજને ન તુ વિશૃઙ્ખલે

નાનામતક્રિયાલાપઃ કથમારાધ્યતે ગણઃ ।
સમીહિતં યદેકસ્ય દતન્યસ્મૈ ન રોચતે

ઇત્માની સ સંચિન્ત્ય ગત્વા રાજગૃહં પુરમ્ ।
બિમ્બિસારં નરપતિં ગુણશ્રિયમશિશ્રિયત્

સ તેન માનિતઃ પ્રીત્યા તસ્ય વિશ્રમ્ભભૂરભૂત્ ।
ચિરરુચ્યેવ તત્કાલમાભાતિ ગુણસંગતિઃ

રાજ્ઞો ઽથ બિમ્બિસારસ્ય વલ્લભા પઞ્ચતાં યયૌ ।
તદ્વિયોગાગ્નિસંતપ્તં તં વિચિન્ત્ય સ બુદ્ધિમાન્

ઉપચૈલાં સુતાં ભ્રાતુસ્તદ્વિવાહોચિતા વધૂમ્ ।
ગૂઢચારી તદાદેશાત્ વૈશાલકપુરીં યય

કન્યા ગણોપભોગ્યૌવ ન કસ્મૈચિત્પ્રદીયતે ।
ઇતિ વૈશાલિકૈઃ પૂર્વં સ્વદેશે નિયમઃ કૃતઃ

તત્પુરે દ્વારરક્ષાયૈ યક્ષસ્થાનાવલમ્બિની ।
પરપ્રવેશે કુરુતે શબ્દં ઘણ્ટી પટીયસી

સ પ્રવિશ્ય તતો ભ્રાતુર્ગૂઢમુદ્યાનચારિણીમ્ ।
ઉપચૈલાં સમાહતું ગતશ્ચૈલામવાપ્તવાન્

યાતસ્તં રથમારુહ્ય ઘણ્ટાશબ્દાદભિદ્ર્યુતમ્ ।
સ હત્વા વીરપુરુષાનવાપ નૃપતેઃ પુરમ્

તમૂચે દેવકન્યેયં પ્રાતા વિમનસાત્મના ।
પિતૃહન્તા સુતો હ્યાસ્યા નિમિત્તજ્ઞેન સૂચિતઃ

તસ્માદેષા નરપતેર્મહિષી ન તવોચિતા ।
ત્વયિ જીવતિ જીવન્તિ પ્રજાનાં સર્વસંપદઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન તાં દૃષ્ટ્વા ત્યુક્તં નૈવ શશાક સઃ ।
નિરુદ્ધઃ કર્મણા હ્યેવ તન્મુખાલેખ્યલેખયા

સો ઽવદત્ ક્ક કદા દૃષ્ટ પુત્રેણ નિહતઃ પિતા ।
સ્વયં મયાભિષેક્તવ્યઃ સુતો યદ્ય્ ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિઃ કન્યાં પરિણીયાભવત્સુખી ।
કૃતકર્મોર્મિનિર્માણે પ્રભવન્તિ ન બુદ્ધયઃ

ભોગિનસ્તસ્ય કાલેન તસ્યામ્ સૂનુરજાયત ।
જ્યોતિષ્કચરિતે યસ્ય વૃત્તમુક્તં પિતૃદ્રુહઃ

તપોવનમૃગાધાનમૃગયાવ્યસને વને ।
એવંવિધો હ્યભૂત્તસ્ય મુનિશાપઃ સુતાકૃતિઃ

અત્રાન્તરે મહાન્નામ વૈશાલિકગણાગ્રણીઃ ।
કન્યામામ્રવનાત્પ્રાપ કદલીસ્કન્ધનિર્ગતામ્

સા તસ્ય ભવને કાન્તા વર્ધમાના શનૈઃ શનૈઃ ।
વિદધે વિપુલાં પ્રીતિં દાનચિન્તાં અચ્ ચેતસિ

પ્રણયાદામ્રપાલીતિ બન્ધુભિઃ સા કૃતાભિધાઃ ।
સૂનુહીનમિન ત્યક્ત્વા બાલ્યં યૌવનમાદદે

તદ્વિવાહોદ્યતસ્યાથ ન સેહે તત્પિતુર્ગણઃ ।
ગણોપભોગ્યા કન્યેતિ સમયસ્ય વ્યતિક્રમમ્

પિતરં દુઃખસંતપ્તં સમેત્યાથ જગાદ્ સા ।
ભવામિ ગણભોગ્યૈવ કિં ત્વેષ સમયો યદિ

એકસ્યોપરિ નાન્યસ્ય પ્રવેશઃ સ્વપદે સ્થિતિઃ ।
પણઃ કાર્ષાપણશતૈઃ પઞ્ચભિઃ પ્રત્યહં મમ

સપ્તાહેનૈવ વિચયઃ કર્યો વેશ્મનિ નાન્યદા ।
ઇત્યસ્મિન્ સમયે વ ધ્યઃ સર્વશ્ચૈવ વ્યતિક્રમી

ઇતિ તત્સમયં જ્ઞાત્વા તત્પિતુર્વચસા ગણઃ ।
અકારોદ્ બાઢમિત્યુક્ત્વા દૃઢનિશ્ચયમાદરાત્

તતઃ સરત્નભવને વરાભરણભૂષિતે ।
હેમહર્મ્યસમારૂઢા દિદેશ દિનચન્દ્રિકામ્

તતઃ પણીકૃતઃ કામી યો યસ્તાં સમુપાયયૌ ।
તસ્ય તસ્યાભવત્ તસ્યાઃ પ્રભાવેણૌજસઃ ક્ષયઃ

દ્રષ્ટુમેવ ન શેકુસ્તે કિં પુનઃ સ્પ્રષ્ટુમાકુલાઃ ।
ભુજઙ્ગભોગસંરુદ્ધાં તાં ચન્દનલતામિવ

તતઃ સા સુન્દરી ભેજે યૌવનસ્યાપિ યૌવનમ્ ।
ગુરુણા સ્તનભારેણ મધ્યભઙ્ગભયપ્રદમ્

સ્મરસંભોગરહિતં તત્તસ્યા રૂપમદ્ભુતમ્ ।
શ્વભ્રહેમલતાપુષ્પમિવ નિષ્ફલતાં યયૌ

કૌતુકાશાવિનોદાય નાનાદેશાન્તરાગતૈઃ ।
અકારિ ચિત્રકારૈર્ભૂપાલપ્રતિકૃતિર્ગૃહે

વિધાય ચિત્રલિખિતાન્ સા ક્રમેણ નરેશ્વરાન્ ।
દદર્શ બિમ્બિરાસય રૂપં રતિપતેચિવ

તમાલોક્યૈવ સહસા સમુદ્ભૂતમનોભવા ।
સ યેન લિખિતસ્તત્ર તં પપ્રચ્છ કુતૂહલાત્

કો ઽયં સખે પ્રીતિલતામાધવો વસુધાપતિઃ ।
પ્રીણાતિ લોચને યસ્ય સુધાપરિચિતા રુચિઃ

ધન્યા કા નામ ભૂભર્તુરસ્ય પ્રણયભાગિણી ।
લક્ષ્યં સૌભગ્યજં ગર્વમુર્વશ્યાઃ સંહૃતં યયા

ઇતિ પૃષ્ટતયા સ્વૈરં તામૂચે ચિત્રકોવિદઃ ।
ભૂપતિર્બિમ્બસારો ઽયં સારં સુકૃતસંપદામ્

શુઅર્યરૂપતુલારોહે દેવાઃ કે નાકનાયકાઃ ।
શઙ્કે કરોતિ નૈવાસ્ય મન્મથો વા મનોરથમ્

ઇત્યુક્તે તેન સા તસ્થૌ ભૂપાલન્યસ્તલોચના ।
સહસૈવાભિલાષેણ નવીનાભિમુખીકૃતા

અત્રાન્તરે બિમ્બિસારઃ સ્વૈરવેશ્મનિ નિજને ।
કથાન્તે ગોપમવદત્ કિંચિત્સ્મિતસિતાધરઃ

શ્રૂયતાં યન્મમ સખે કિંચિન્મનસિ વર્તતે ।
નિર્યન્ત્રમિત્રસ્વચ્છન્દવાદઃ કો ઽપિ સુધારસઃ

વૈશાલિકૌર્વરારોહા ગણૈઃ સાધારણિકૃતા ।
રમ્ભોરૂઃ શ્રૂયતે કાન્તા રમ્ભાગર્ભસમુદ્ભવા

કવ્ક્_20.તત્પ્રભાવવિનષ્ટાશૈસ્તેજસ્વિપ્રણયોચિતા ।
સા તૈર્ન દૂષિતાદ્યાપિ માતઙ્ગૈરિવ પદ્મિની

શ્રવણાદેવ સાનન્દમપર્યુષિતકૌતુકમ્ ।
ન કરોતિ મનઃ કસ્ય તત્સ્ત્રીરત્નમયોનિજમ્

અભિલાષિ મનસ્તસ્યાં શ્રોતાય જાતંમે સહ ચક્ષુષા ।
તદ્ગુણશ્રુતિધન્યાય શ્રોત્રાય સ્પૃહયામ્યહમ્

ઇત્યુક્તે ભૂમિપતિના ગોપસ્તં પ્રયભાષત ।
ભુજઙ્ગગણસંરુદ્ધઃ સ રાજન્ માન્મથો નિધિઃ

અત્યલ્પસ્ખલિતં પ્રાપ્ય દુઃસહાપાતદુર્ગમઃ ।
એષ તે વિષમઃ પન્થા દર્શિતો વિષમેષુણા

લભતે સા ન નિર્ગન્તું ન યુક્તં ગમનં ચ તે ।
કિમસ્મિન્ વિરતોપાયે વદામ્યુભયસંશયે

ઇત્યુક્તસ્તેન નૃપતિર્નોત્કણ્ઠાગ્રાહમત્યજત્ ।
વિદ્વાંસો ઽપ્યુચિતામ્ નીતિં ન સ્મરન્તિ સ્મરાતુરાઃ

વૈશાલિકપુરીં યાતો ગોપેન સહિતો ઽથ સઃ ।
પ્રવિવેશાન્યવેશેન મન્દિરં હરિણીદૃશઃ

સા ચિત્રદર્શનેનૈવ દૃષ્ટ્વા પરિચિતં દૃશોઃ ।
નરનાથં સવૈલક્ષ્યલક્ષણં ક્ષિતિમૈક્ષત

લજ્જાનિરુત્તરે તસ્યાઃ કમ્પવ્યતિકરે પરમ્ ।
રણન્તી રસના ચક્રે સ્વાગતં નૃપતેરિવઃ

વિલોક્ય ધન્યતામાની તત્ર ચિત્રે નિજં વપુઃ ।
તાં લાવણ્યનદીં રાજા નયનાઞ્જલિના પપૌ

લજ્જાવેશેન સુન્દર્યામાભિજાત્યેન ભૂપતૌ ।
આબદ્ધમૈનયોઃ ક્ષિપ્રં ગોપસ્તાં સસ્મિતો ઽવદત્

અયં તે ચિત્રલિખિતાકારધ્યાનાવધાનતઃ ।
વ્યક્તં ભક્ષિવિશેષેન દેવઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

ત્વયાયં લિખિતશ્ચિત્રે ત્વમનેન તુ ચેતસિ ।
ન જાને યુવયોઃ કો નુ પ્રયાતઃ પ્રેમદૂતતામ્

ઇત્યાદિભિઃ કથાબન્ધૈઃ પરીપૂર્ણપ્રમોદયોઃ ।
યદ્યદેવ સ્મરાદિષ્ટમ્ તત્તદાસ્વાદતામ્ ગતમ્

ઘણ્ટારવાકુલે લોકે રાજા પ્રચ્છન્નકામુકહ્ ।
સપ્તરાત્રમનાલોક્યે તસ્થૌ તદ્ભવને રહઃ

લતેવ પુષ્પિતા કાલે તસ્માદ્ગર્ભમવાપ્ય સા ।
ચક્રે વિદિતવૃત્તાન્તં તં લજ્જાવનતા શનૈઃ

આસન્ને વિશ્મવિચયે દત્વાસ્મૈ નૃપતિર્યયૌ ।
ભાવિપુત્રપરિજ્ઞાનપ્રત્યયાદઙ્ગુલીયકમ્

યાતે ભાસ્વદ્વપિષુ નૃપતૌ સંમતે લોચનાનાં સદ્યઃ પ્રોદ્યદ્વિરહતિમિરાક્રાન્તિમીરાક્રાન્તિમીલન્મુખાબ્જા ।
સાભૂત્સાયંતનતનુતરાપારવાતાભિભૂતા
શોકોચ્છ્વાસવ્યતિકરવતી હાસહીના નિશેવ

કપોલં પાણિપદ્મેન સંકલ્પેન મહીપતિમ્ ।
નવં તાનવમઙ્ગેન વહન્તી નિમિમીલ સા

તતઃ કાલેન કલ્યાણી પ્રતિબિમ્બોપમં પિતુઃ ।
અજીજનત્સા નતયં વિનયં સાધુધીરિવ

વર્ધમાને શનૈસ્તસ્મિન્ કાલે બિમ્બ ઇવૈન્દવે ।
બિમ્બિસારસ્ય પુત્રો ઽયમિતિ લોકેષુ પપ્રથે

અપવાદપરૈસ્તૈસ્તૈસ્તં પ્રત્યનુચિત્તૈર્યદા ।
બાધન્તે શિશવઃ ક્રીડાપ્રસઙ્ગે ઽમર્ષસંયતાઃ

તતઃ સા પ્રેષયામાસ પુત્રં વિદ્યાર્જનોચિતમ્ ।
વણિક્સાર્થેન મહતા સાઙ્ગુલીયં પિતુઃ પદમ્

બિમ્બિસારો ઽપિ સંપ્રાપ્ય સદૃશાકારમાત્મજમ્ ।
હર્ષદૃપ્તઃ પરિષ્વજ્ય ચક્રે તસ્ય પરિગ્રહમ્

વૃત્તાણ્તે વિશ્રુતે તસ્મિન્નામ્રપાલ્યાહ્ સકૌતુકૈઃ ।
ભિક્ષુભિર્ભગવાન્ પૃષ્ટસ્તત્કથામવદજ્જિનઃ

પુરે રાજગૃહે રાજવલ્લભોદ્યાનકાનને ।
બભૂવ માલતી નામ પૂર્વમુદ્યાનપાલિકા

સા કદાચિત્ પ્રસાદાર્દ્રં પુરઃ પ્રાપ્તં યદૃચ્છયા ।
પ્રત્યેકબુદ્ધં રાજષિં ચૂતપુણ્પૈપૂજયત્

અયોનિજા નૃપસ્યાહં પત્ની સ્યામિતિ તત્ર સા ।
પ્રણિધાનં પુરશ્ચક્રે તસ્ય ચિત્તપ્રસાદિની

પુણ્યપુષ્પફલભોગશાલિની સૈવ દિવ્યતનુરામ્રપાલિકા ।
ઇત્યુદારચરિતા નિશમ્ય તે ભિક્ષવઃ સપદિ વિસ્મયં યયુઃ