Avadānakalpalatā · Chapter 2

iti kṣemendraviracitāyāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ prabhāsāvadānaṃ nāma prathamaḥ pallavaḥ samāptaḥ //
2. śrīsenāvadānam /
te jayanti jagatyasjin puṇyacandanapādapāḥ /
chedanirgharṣadāhe 'pi ye parārtheṣu nirvyathāḥ

gaṇanīyā guṇagaṇairastyariṣṭābhidhā purī /
spardhayā śakranagarī yasyā na syādgarīyasī

tasyāṃ babhūva bhūpālaḥ śrīsena iti viśrutaḥ /
samagraguṇaratnānāṃ ratnākara ivākaraḥ

paropakāraśaktasya caturasya prabhāvataḥ /
anuraktā diśaḥ sarvāḥ sūryasyeva prabhāvataḥ

yaśobhi śobhitaṃ yena dhanadānasugandhibhiḥ /
gajaiśca bhūtidhavalairjagatkalpadrumairiva

kalālayo 'pi saralaḥ saralo 'pi mahāmatiḥ /
yo babhūva prajāpuṇyairmatimānapyavañcakaḥ

yāvattapati tigmāṃśuryāvadvahati mārutaḥ /
tāvadājñā ca kīrtiśca yasyāpratihatābhavat

śamavyāyāmaviduṣāṃ ṣasṅguṇajñānacakṣuṣām /
yaṃ dvādaśasahasrāṇi mantriṇāṃ paryupāsate

tasmindharmapare rājñi babhūva sukṛtī janaḥ /
bhartṛtulyā bhavantyeva guṇaiḥ striya iva prajāḥ

tasya puṇyādhivāsena janāstridivagāminah /
vimānaiḥ śakranagarīṃ niḥsaṃcārāḥ pravakrire

dṛṣṭvā manujalokena suralokasamāvṛtim /
jātavairaḥ kṣitiopatau śatakraturacintayat

seneva lakṣmī vasudheṣu cārasyāścaryakartavya ca dattanityam /
kalyāṇaśīlena ca sa rvacetanyapravyahāsāmana asmakāśca (?)

tasyākhaṇḍitacetasaḥ daddhidvalyānubhāvapām (?) /
kartavyā dhairyājijñāsā mayā māyāvidhāyinā

iti saṃcintya suciraṃ sarvairanugataḥ suraiḥ /
rūpaṃ śakraḥ parāvartya martyalokamavātarat

atrāntare prajākāryaparyālocanatatparaḥ /
rājyarakṣāgururmantrī nṛpamūce mahāmatiḥ

rājan virajasā rājyarājamānena nirjitaḥ /
nirvyājadānairbhavatā lajjate tridaśeśvaraḥ

parasya pūrṇaguṇatāmātmanastadvihīnatām /
dṛṣṭvā ko nāma nāyāti mātsaryasya vidheyatām

īrṣyālavaḥ parotkarṣasaṃgharṣasya juṣo janāḥ /
prāyeṇodvegamāyānti mahatām sukṛteṣvapi

sarvasvadānamaryādādānavyasanino 'stu te /
putradārātmadāne tu saṃkalpo hyatisāhasaḥ

dṛśyante dāruṇāste te svapnāḥ sādhvasahetavaḥ /
jagataḥ sūcyate tīvraṃ yaiścūḍāmaṇikhaṇḍanam

daivajñānāṃ pravādaśca śrūyate tattvavādinām /
śarīraṃ pṛthivīpālo dāsyatīti suduḥsahaḥ

śarīradānaṃ sarvārthisārthanaiṣphalyakāraṇam /
sarvaprado bhavatyeva tiṣṭhan kalpamahīruhaḥ

tasmādasmānmahīpāla virama tyāgasāhasāt /
rakṣāratnaṃ hi jagataḥ prajāyattaṃ vapustava

iti mantrireṇoktamākarṇya vasudhādhipaḥ /
tamūce sattvadhavalasmitaghautādharadyutiḥ

uktaṃ hitaṃ mhāmātya bhavatā sacivocitam /
kiṃ tvarthinavaimukhyasaṃtāpaṃ nāhamutsahe

dehīti vādiṣu giro niṣedhaparuṣākṣarāḥ /
sphuranti vadane yeṣāṃ sajīvāste gatāsavaḥ

idamasmādavāpsyāmītyādhāya hṛdi yācakaḥ /
prāpyaḥ prayāti vaimukhyaṃ yasmin kiṃ tena jīvatā

dhigjanma puṇyahīnasya tasya niṣkaruṇātmanaḥ /
yasyārtajanasaṃtāpaśravaṇe śītalaṃ manaḥ

etadarthamayaṃ kāyaḥ sāpāyo 'pi satāṃ priyaḥ /
yatkasyacit kkacid yāti kadācidupakāritām

śrutveti nṛpatervākyamamātyaḥ sattvaśālinaḥ /
novāca kiṃcidacalāṃ vicintya bhavitasyatām

tataḥ kadācidbhūbhartustasya līlāvihāriṇaḥ /
jāyāṃ jayaprabhāṃ nāma ratiṃ ratipateriva

dūrād yadṛcchayāyātāṃ cittasāsaṅgavāgurām /
muniradhyāpakaḥ kāntām dadarśa vinimeṣadṛk

prāgjanmābhyāsasaṃbandhasnehātparicitāmiva /
tāṃ dṛṣṭvā sa dhṛteḥ prāpa dhairyarāśiranīśatām

tasya vītaspṛhasyāpi vāsanollasitaṃ manaḥ /
utsṛjya bhavavaimukhyamabhilāṣabhuvaṃ yayau

iyaṃ hi satatasyūtā saṃtataprītitantubhiḥ /
nāpaiti sarvajantūnāṃ prāgjanmābhyāsavāsanā

tadāśramapadaṃ prāptaḥ samāptādhyayanavrataḥ /
śiṣyo māṇavakaḥ prāha dakṣiṇā gṛhyatāmiti

sa tamūce na me vatsa vane vṛttiḥ prayojanam /
tathāpi yadi nirbandhaḥ śrūyatāṃ yadabhīpsitam

śrīsenasya kṣitipateyadi devī jayaprabhā /
labhyate bhavatā dātuṃ tadasau mama dakṣiṇā

ityuktaṃ guruṇā śrutvā śiṣyaḥ kampitamānasaḥ /
aśakyaprārthanālābhe saṃśayākulito 'bhavat

sa gatvā satatasvecchāvivṛtadvāramarthinām /
viveśa svairaviśrambhabhavanaṃ bhūbhṛtāṃ prabhoḥ

alabhyārthārthanādainyacintātikliṣṭamānasaḥ /
namrānano 'tivailakṣyād vīkṣamāṇa iva kṣitim

taṃ dṛṣṭvārthinamāyātaṃ prahṛṣṭo 'bhūnmahīpatiḥ /
sudhāpradānasannaddhasamudbhūtirivāmbudhiḥ

kiṃ tavepsitamityuktvā pūjitaḥ sa mahībhujā /
uvācānucitākhyānavailajjaskhalitākṣaraḥ

anarthitaparaḥ pūrvamarthikalpatarostava /
garvarthamarthitāṃ yātaḥ sudurlabhapade 'pyaham

mama vidyāvrate pūrṇe dakṣiṇābhimatā guroḥ /
rājan jayaprabhā devī dīyatā yadi śakyate

ityukre muniśiṣyeṇa sahasaiva mahīpateḥ /
snehadānasāviddhaṃ dvidhābhūtamabhūnmanaḥ

sa jagād vijaṃ dantajyotiṣāgravisāriṇā /
gṛhyatāṃ dayitā svacchavāsasācchādayanniva

avicārya mayā deyamīpsitaṃ tava yadguroḥ /
viyogacakitaṃ cetaḥ satyaṃ na gaṇayāmyaham

ityuktvāhūya dayitām rājā rājīvalocanām /
sadā hṛdayasaṃsaktām jīvavṛttimivāparām

nivārito 'pi guruṇā viyogavyasanāgninā /
niṣiddho 'pyativṛddhena snehena smarabandhunā

pradadau muniśiṣyāya sahasā hariṇīmiva /
kimetaditi sāyāsasaṃtrāsataralekṣaṇām

dattāyāṃ tyāgaśīlena priyāyāṃ pṛthivībhujā /
cakampe tyāgabhīteva bhūmirlolābdhimekhalā

yatkṛte durdaśāṃ dehe sehire duḥsahāmapi /
indracandrādayo devāstāh priyāḥ kasya na priyāḥ

śīlaṃ keciddhanaṃ keciddharmaṃ kecittapaḥ pare /
lajjāṃ kecittanuṃ kecittyajanti yoṣitāṃ kṛte

yadeva rāgasarvasvaṃ puṃsāṃ jīvitajīvitam /
tadeva sphīṭasattvānām dāne tṛṇalavāyate

tāmādāya gate tasmin virahākulito nṛpaḥ /
viraheṇa sukhadveṣī manobhava ivābhavat

śiṣyeṇa munirānītām dṛṣṭvā bhūpativallabhām /
rahitāṃ jīviteneva paralokabhuvaṃ gatām

gāḍhānuśayasaṃtaptaḥ paraṃ lajjānimīlitaḥ /
acintayadanaucityamātmanaḥ karmavuplavāt

aho nu bālakeneva mayā kevalacāpalāt /
niḥśankamayaśaḥpaṅke svayamātmā nipatitaḥ

iyaṃ prajānāṃ jananī bharmyāṇāṃ dharmakāriṇā /
varṇāśramagurorjāyām mayā duḥkhānale 'rpitā

kiṃ tu nākalitaṃ śīlaṃ na smṛtaḥ saṃyamo mayā /
gaṇitaṃ naiva vairāgyaṃ viveko nāvalokitaḥ

aho 'tra nirvicārāṇāṃ sanmārgavimukhaṃ manaḥ /
asaṃyamāsavakṣībamapatheṣveva dhāvati

iti saṃcitya sa munirvailakṣyakṣapitadyutiḥ /
abhyetya rājadayitāmuvāca vinatānanaḥ

samāśvasihi he mātarna śokaṃ kartukarhasi /
bhavitavyatayaivāyaṃ kleśaste durnayaśca me

tyaktvā hi śramasaṃtāpamasya tīrataroradhaḥ /
adhunaiva nijaṃ dhāma sahāsmābhirgamiṣyasi

ityukte muninā devī sīktevāmṛtavṛṣṭibhiḥ /
avāptajīvitadhṛtistatyāja bhayasaṃbhramam

śrutvaitat tridivavyāpi dātuścaritamadbhutam /
rājñaḥ sattvadayām jñātuṃ vāsavaḥ samupāyayau

bhakṣitādhaḥśarīrārdho vyāghreṇa vijane vane /
putraiścaturbhirākrandairgṛhīto brāḥmaṇākṛtiḥ

prasravadbhūrirūdhiro lambamānāntramaṇḍalah /
kṛccheṣvapagataprāṇaḥ pāpairiva dṛḍhīkṛtaḥ

pratyagrāmiṣyāgandhena kravyādairbhṛśamanvitaḥ /
lubdhapārthivacaurotthairanarthairarthavāniva

nagarāntaramāsādya sa yayau puravāsinām /
kāruṇyadainyaduḥkhārto smayāvismayahetutām

sa śoka iva sākāraḥ sa trāsa iva duḥsahaḥ /
vidadhe sādhvasāyāsaṃ sahasā paurayoṣitām

so 'rthisaṃdarśanasthānasthitasyātha mahīpateḥ /
putrarūpaiścaturbhistairnyasto 'gre mañcikārpitah

taṃ dṛṣṭvā vaiśasāveśaviṣamakleśavihvalam /
niṣkūṇitānanavano jano 'bhūnmīlitekṣaṇah

sa kampavihvalaṃ vakṣo muktamudyamya dakṣiṇam /
bhujaṃ jagāda bhūpālaṃ vyathāśithilitākṣaraḥ

svasti tubhyaṃ mahīpate brāhmaṇo 'hamimāṃ daśām /
tīvrapāpa iva prātaḥ paśya māṃ karuṇānidhe

saṃsāreghoragahane vane vyāghreṇa bhakṣitaḥ /
jīvāmyavaśyabhogyatvādduḥkhasyāsya garīyasaḥ

asminnapi vipattāpe tīvrakleśasahiṣṇavaḥ /
vimuñcanti na māṃ prāṇāḥ sahṛdaḥ sajjanā iva

dadāti yadi te kaścit chittvā dehārdhamātmanaḥ /
tatte jīvitamastīti māmūce vyomadevatā

79 //
ko dadāti jagatyasmin jīvitaṃ karuṇānidhe /
prāyeṇa svasukhānveṣī parārthavimukho janaḥ

sarvadā sarvadātāraṃ dīnavyasanabāndhavam /
dehadāne 'pyavimukhaṃ tvāmasmi śaraṇaṃ gataḥ

ekastvameva loke 'smin jātaḥ sukṛtapādapaḥ /
nirvyājamādarodāraṃ dānaṃ yasya phalodgatiḥ

kimanyairvā vadānyasya kīrtitairbhavato guṇaiḥ /
dānamevāhato yasya loke sukṛtaḍiṇḍimaḥ

āpannārtiparitrāṇapavitracaritavratāḥ /
prāyante puṇyapaṇyena vipatkāle bhavadvidhāḥ

amandānandasuhṛdo haricandanaśītalāḥ /
haranti santaḥ saṃtāpaṃ dakṣiṇāḥ pavanā iva

pūrṇendusundarādasmāduditā vadanāttava /
jyoptsneva jīvayatyeva vāṇī pīyūṣavarṣiṇī

ityuktastena sahasā hṛdi saṃkrāntatadvyathaḥ /
saṃmohamūrcchitaṃ rājā tamūce vācamākulam

samāśvasihi muñca tvaṃ bahyaṃ prāṇaviyogajam /
prayacchāmi śarīrārdhamavicāryaiva te dvija

dhanyasy ayātyayaṃ kāyaḥ paropakṛtaye kṣatim /
kṣaṇakṣayī hi deho 'yaṃ rakṣyamāṇo 'pi nākṣayaḥ

ityuktavati bhūpāle samutkampitamānasaḥ /
vajrāhata ivovāca mahāmātyo mahāmatiḥ

aho nu sāhasābhyāsādāyāsavyasanī prabhuḥ /
hitaṃ na gaṇayatyeva prajāpuṇyaparikṣayāt

prajānāṃ bhūtaye śaktaḥ ko 'nyastvatsadṛśo guṇī /
yadbhaktimukharo bhṛtyaḥ śrotā kartā ca bhūpatiḥ

na karoti hitaṃ svāmī gajalīlānimīlitaḥ /
gaṇanīyāḥ subhṛtyānāmiyatyo bhogasaṃpadaḥ

bhānti t e suciraṃ karṇe yaiḥ kṛtā madhumañjarī /
kalyāṇakarṇikākīrṇā vāṇī vinayavādinām

rākṣaso 'yaṃ piśāco ca chadmanā brāhmaṇākṛtiḥ /
rakṣāratnasya jagatāṃ śarīrairarthitām gatah

yadi nāma na māyeyaṃ kṛtā tena mahīyasī /
tatkathaṃ kṛttadehasya kṣaṇamapyasti jīvitam

avicāryaiva sukṛtaṃ kriyate durgraheṇa yat /
tadātmapīḍāoparuṣaṃ paraloke 'pi niḥsukham

śakyameva sadā dadyādaśakyaṃ dīyate katham /
sarvasvadehadānādipravāda eva śobhanaḥ

karṇāmṛtamidaṃ dūrādyanmahārthimaṇipradaḥ /
saṃprāptānāṃ punastatra pānamasyānyato 'rthinām

rakṣyaḥ sarvaprayatnena pareṣāmapi jīvitaiḥ /
prajānāṃ jīvitaṃ rājannarthicintāmaṇirbhavān

prasīda dayasvāsmāsu deva mā sāhasaṃ kṛthāḥ /
n akācaśakalasyārthe kriyate cātmavikrayaḥ

ityuktvā pādayoḥ patyuḥ papātāmātyapuṃgavaḥ /
śarīradānasaṃkalpānnoccacāla ca bhūpatiḥ

so 'vadat praṇayasmeracikasaddaśanadyutiḥ /
jīvitasnehasaṃmohatamah pariharanniva

kevalaṃ bhaktisaṃyuktamuktaṃ vyaktamidaṃ tvayā /
na sahe 'haṃ mahāmātya viprasya prāṇasaṃśayam

hāraistuṣāraiḥ kamalairmṛṇālairinducandanaiḥ /
nivartate 'ntaḥsaṃtāpo nārthivaimukhyaduḥkhajaḥ

sarvathā sarvaduḥkhārtiharaṇodyatacetasaḥ /
na bodherantarāyaṃ me sumate kartumarhasi

janmāntare 'pi dadato dehaṃ me na vyathābhavat /
smarāmyatītavṛttasya samyaksaṃbodhicetasā

purā dṛṣṭvodyatām vyāghrīṃ kṣutkṣāmāṃ potabhakṣaṇe /
tadrakṣāyai mayā dattaṃ śarīramavikṣariṇā

śibijanmani cāndhāya dattaṃ netrayugaṃ mayā /
rakṣitaśca svadehena kapotaḥ śyenakādbhayāt

candraprabhāvatāre ca raudrākṣāyārpitaṃ śiraḥ /
sarvasvaputradārādi dattaṃ cānyeṣu janmasu

ityukte bodhisattven abhūbhujāmātyapuṃgavaḥ /
na sajīvo n anirjīva ivābhūdvyathitendriyaḥ

alaṅghyaśāsanenātha rājñā krakacadhārayā /
niyuktau palagaṇḍākhyau śarīracchedakarmaṇi

tau tīvraśokavivaśau śakramāyāvimohitau /
kathaṃcidiva bhūbharturdehacchede samudyatau

nṛpaternirvikārasya krūrakrakacadhārayā /
vidāryamāṇe dehārdhe pṛthivī samakampata

bhraṣṭolkā raktavasanā virghātacyutatārakā /
dyauḥ saśabdaṃ rurodeva kīrṇāśrukaṇasaṃtatiḥ

vaiśasālokanedbhūtatīvraduḥkhāsahiṣṇunā /
tūrṇaṃ rajaḥpaṭeneva raviṇā pihitaṃ mukham

tasmin prajāh prajānāthe krakacākrāntavigrahe /
cakranduḥ pūritākrandā digvadhūmiḥ pratisvanaiḥ

akṣubdhasattvamālokya nṛpaṃ śakro dvihākṛtiḥ /
vismayānuśayākrāntacittaściramacintayat

aho mahāmaterasya karuṇākomalaṃ manaḥ /
prāptaṃ parārthapīḍāsu vajrādapi kaṭhoratām

sāgarādapi gambhīraṃ merorapi samunnatam /
tridivādapi sāścaryamaho vṛttaṃ mahātmanām

ahi prāṇapravāse 'pi sattvaṃ sattvamahodadheḥ /
sādhoriva vipatpāte mahattvaṃ nāvahīyate

iti cintayati kṣipraṃ sahasrākṣe kṣitiprabhoḥ /
nābheradhaḥśarīrārdhaṃ nikṛttamapatat kṣitau

sa dvidhābhūtadehoapi harṣotsāhamayo 'bhavat /
sarvabhūtaparitrāṇasattvena dhṛtajīvitaḥ

tadājñayā śarīrārdhe śleṣṭe saṃpūrṇavigrahaḥ /
svasthakṣatiḥ samutthāya brāḥmaṇastamabhāṣata

aho virājase rājan pūnjaṃ virajasastava /
nirvyājadehadānena viśeṣaṃ tu bnhavadyaśaḥ

tvanmanomaṇivaimalyatulyaṃ kiṃcidakurvataḥ /
upamānena dāridyramaho mugdhasya vedhasaḥ

kṛttaḥ suvṛttaḥ saralaḥ parārthe madhurāśayaḥ /
sahase duḥsahāṃ pīḍāmikṣukāṇḍa ivonnataḥ

ityuktvā brāhmaṇākāraḥ śakrasta smṛtijanmabhiḥ /
saṃjīvanaiṣadhijātaiḥ sudhāsyandairapūrayat

tataḥ prakaṭitākāraḥ paritoṣātpuraṃdaraḥ /
suśliṣṭanijadehārdhaṃ praśaśaṃsa mahīpatim

athābmarānnipatitaḥ sitakusumasaṃcayaḥ /
tatkālollāsitakṣoṇīharṣahāsa ivābabhau

atrāntare munistasmau priyāṃ jāyāṃ jayaprabhām /
ādāyābhyetya tadvṛttaṃ jātāścaryo nyavedayat

pūtayā saṃgataḥ patnayā svakīrtyeva viśuddhayā /
uvāca pṛṣṭaḥ śakreṇa nikāre nirvikāritah

tataḥ siṃhāsane divyae viśvakarmavinirmite /
ratnavarṣasamākīrṇe jambudvīpe sa bhūpatiḥ

abhiṣiktaḥ surendreṇa prasādya dayitāsakhaḥ /
dānapuṇyaprabhāvotthakuśalavyāpitaprajaḥ

samāptasattvasaṃsārasaṃtāraṇakṛtavratah /
samyaksaṃbodhisaṃbuddhamanāḥ pramudito 'bhavat

maitraṃ cetastaruṇakaruṇaṃ sattvasiddhaṃ viśuddhaṃ āpannārtipraśamanaphalasphūītamātmapradānam /
dṛṣṭvā rājñah pramudasalilakṣālitākṣo vilakṣaḥ
śakraḥ prāyādamaranagarīṃ pūritāṃ tadyaśobhiḥ

iti sa vibudhavṛndaiḥ siddhayakṣoragendraiḥ pulakaruciravarcairarcyamānaprabhāvaḥ /
avanimavanaśaktaḥ kalpayannākakalpāmabahvavibhavaśobhāmāptavān bodhisattvaḥ

pūrvāvatārasaṃvāde dānotkarṣamudāharan /
upadeśāya bhikṣūṇāmityāha bhagavān jinah