Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 99
18.66bv sadyaś-chede 'py ayaṃ vidhiḥ
Uttarasthāna
avaśyāyānila-rajo-bhāṣyāti-svapna-jāgaraiḥ |
nīcāty-uccopadhānena pītenānyena vāriṇā
aty-ambu-pāna-ramaṇa-cchardi-bāṣpa-grahādibhiḥ |
kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styāna-tāṃ gatāḥ
19.2cv kṣubdhā vātolbaṇā doṣā 19.2cv vṛddhā vātolbaṇā doṣā
janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣaya-pradam |
tatra vātāt pratiśyāye mukha-śoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ
ghrāṇoparodha-nistoda-danta-śaṅkha-śiro-vyathāḥ |
kīṭikā iva sarpantīr manyate parito bhruvau
19.4cv kīṭakā iva sarpanti
svara-sādaś cirāt pākaḥ śiśirāccha-kapha-srutiḥ |
pittāt tṛṣṇā-jvara-ghrāṇa-piṭikā-saṃbhava-bhramāḥ
19.5cv pittāt tṛṣṇā-jvaro ghrāṇe 19.5dv piṭikā-saṃbhava-bhramāḥ
nāsāgra-pāko rūkṣoṣṇa-tāmra-pīta-kapha-srutiḥ |
kaphāt kāso '-ruciḥ śvāso vamathur gātra-gauravam
mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdha-śukla-kapha-srutiḥ |
sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvair a-kasmād vṛddhi-śānti-mān
19.7bv snigdha-śukla-ghana-srutiḥ 19.7bv snigdha-śukla-ghanā srutiḥ
duṣṭaṃ nāsā-sirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karoty asṛk |
urasaḥ supta-tā tāmra-netra-tvaṃ śvāsa-pūti-tā
kaṇḍūḥ śrotrākṣi-nāsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam |
sarva eva pratiśyāyā duṣṭa-tāṃ yānty upekṣitāḥ
19.9bv pittotthaṃ cātra lakṣaṇam
yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriya-tāpanaḥ |
sāgni-sāda-jvara-śvāsa-kāsoraḥ-pārśva-vedanaḥ
kupyaty a-kasmād bahu-śo mukha-daurgandhya-śopha-kṛt |
nāsikā-kleda-saṃśoṣa-śuddhi-rodha-karo muhuḥ
19.11bv mukha-daurgandhya-śoṣa-kṛt
pūyopamāsitā-rakta-grathita-śleṣma-saṃsrutiḥ |
mūrchanti cātra kṛmayo dīrgha-snigdha-sitāṇavaḥ
19.12av pūyopamāsitā raktā 19.12bv -grathitā śleṣma-saṃsrutiḥ 19.12bv
grathita-śleṣma-saṃsrutiḥ
pakva-liṅgāni teṣv aṅga-lāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ |
śleṣmā sa-cikkaṇaḥ pīto '-jñānaṃ ca rasa-gandhayoḥ
19.13dv jñānaṃ ca rasa-gandhayoḥ
tīkṣṇāghrāṇopayogārka-raśmi-sūtra-tṛṇādibhiḥ |
vāta-kopibhir anyair vā nāsikā-taruṇāsthani
19.14av tīkṣṇa-ghrāṇopayogārka-
vighaṭṭite 'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet |
nivṛttaḥ kurute 'ty-arthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśa-kṣavaḥ
19.15bv ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajan 19.15dv kṣavathuṃ sa bhṛśaṅ-kṣavaḥ
śoṣayan nāsikā-srotaḥ kaphaṃ ca kurute 'nilaḥ |
śūka-pūrṇābha-nāsā-tvaṃ kṛcchrād ucchvasanaṃ tataḥ
19.16av śoṣayen nāsikā-srotaḥ 19.16cv śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ 19.16cv
śūka-pūrṇābha-nāsa-tvaṃ
smṛto 'sau nāsikā-śoṣo nāsānāhe tu jāyate |
naddha-tvam iva nāsāyāḥ śleṣma-ruddhena vāyunā
niḥśvāsocchvāsa-saṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva |
pacen nāsā-puṭe pittaṃ tvaṅ-māṃsaṃ dāha-śūla-vat
sa ghrāṇa-pākaḥ srāvas tu tat-saṃjñaḥ śleṣma-saṃbhavaḥ |
accho jalopamo 'jasraṃ viśeṣān niśi jāyate
kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsy a-pīnasam |
kuryāt sa-ghurghura-śvāsaṃ pīnasādhika-vedanam
19.20bv ruddhaḥ srotaḥsu pīnasam
aver iva sravaty asya praklinnā tena nāsikā |
ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam
raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ-sparśanā-sahā |
bhaved dhūmopamocchvāsā sā dīptir dahatīva ca
tālu-mūle malair duṣṭair māruto mukha-nāsikāt |
śleṣmā ca pūtir nirgacchet pūti-nāsaṃ vadanti tam
nicayād abhighātād vā pūyāsṛṅ nāsikā sravet |
tat pūya-raktam ākhyātaṃ śiro-dāha-rujā-karam
pitta-śleṣmāvaruddho 'ntar nāsāyāṃ śoṣayen marut |
kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭa-tāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat
19.25cv kaphaṃ sa śuṣka-puṭa-tāṃ
arśo-'rbudāni vibhajed doṣa-liṅgair yathā-yatham |
sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ
19.26dv pīnasaḥ pratataṃ kṣavaḥ 19.26dv pīnasaḥ satataṃ kṣutiḥ
sānunāsika-vādi-tvaṃ pūti-nāsaḥ śiro-vyathā |
aṣṭā-daśānām ity eṣāṃ yāpayed duṣṭa-pīnasam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0