અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 99

18.66બ્વ્ સદ્યશ્-છેદે ઽપ્ય્ અયં વિધિઃ
ઉત્તરસ્થાન
અવશ્યાયાનિલ-રજો-ભાષ્યાતિ-સ્વપ્ન-જાગરૈઃ ।
નીચાત્ય્-ઉચ્ચોપધાનેન પીતેનાન્યેન વારિણા

અત્ય્-અમ્બુ-પાન-રમણ-ચ્છર્દિ-બાષ્પ-ગ્રહાદિભિઃ ।
ક્રુદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા નાસાયાં સ્ત્યાન-તાં ગતાઃ

19.2ચ્વ્ ક્ષુબ્ધા વાતોલ્બણા દોષા 19.2ચ્વ્ વૃદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા
જનયન્તિ પ્રતિશ્યાયં વર્ધમાનં ક્ષય-પ્રદમ્ ।
તત્ર વાતાત્ પ્રતિશ્યાયે મુખ-શોષો ભૃશં ક્ષવઃ

ઘ્રાણોપરોધ-નિસ્તોદ-દન્ત-શઙ્ખ-શિરો-વ્યથાઃ ।
કીટિકા ઇવ સર્પન્તીર્ મન્યતે પરિતો ભ્રુવૌ

19.4ચ્વ્ કીટકા ઇવ સર્પન્તિ
સ્વર-સાદશ્ ચિરાત્ પાકઃ શિશિરાચ્છ-કફ-સ્રુતિઃ ।
પિત્તાત્ તૃષ્ણા-જ્વર-ઘ્રાણ-પિટિકા-સંભવ-ભ્રમાઃ

19.5ચ્વ્ પિત્તાત્ તૃષ્ણા-જ્વરો ઘ્રાણે 19.5દ્વ્ પિટિકા-સંભવ-ભ્રમાઃ
નાસાગ્ર-પાકો રૂક્ષોષ્ણ-તામ્ર-પીત-કફ-સ્રુતિઃ ।
કફાત્ કાસો ઽ-રુચિઃ શ્વાસો વમથુર્ ગાત્ર-ગૌરવમ્

માધુર્યં વદને કણ્ડૂઃ સ્નિગ્ધ-શુક્લ-કફ-સ્રુતિઃ ।
સર્વ-જો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્ અ-કસ્માદ્ વૃદ્ધિ-શાન્તિ-માન્

19.7બ્વ્ સ્નિગ્ધ-શુક્લ-ઘન-સ્રુતિઃ 19.7બ્વ્ સ્નિગ્ધ-શુક્લ-ઘના સ્રુતિઃ
દુષ્ટં નાસા-સિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોત્ય્ અસૃક્ ।
ઉરસઃ સુપ્ત-તા તામ્ર-નેત્ર-ત્વં શ્વાસ-પૂતિ-તા

કણ્ડૂઃ શ્રોત્રાક્ષિ-નાસાસુ પિત્તોક્તં ચાત્ર લક્ષણમ્ ।
સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા દુષ્ટ-તાં યાન્ત્ય્ ઉપેક્ષિતાઃ

19.9બ્વ્ પિત્તોત્થં ચાત્ર લક્ષણમ્
યથોક્તોપદ્રવાધિક્યાત્ સ સર્વેન્દ્રિય-તાપનઃ ।
સાગ્નિ-સાદ-જ્વર-શ્વાસ-કાસોરઃ-પાર્શ્વ-વેદનઃ

કુપ્યત્ય્ અ-કસ્માદ્ બહુ-શો મુખ-દૌર્ગન્ધ્ય-શોફ-કૃત્ ।
નાસિકા-ક્લેદ-સંશોષ-શુદ્ધિ-રોધ-કરો મુહુઃ

19.11બ્વ્ મુખ-દૌર્ગન્ધ્ય-શોષ-કૃત્
પૂયોપમાસિતા-રક્ત-ગ્રથિત-શ્લેષ્મ-સંસ્રુતિઃ ।
મૂર્છન્તિ ચાત્ર કૃમયો દીર્ઘ-સ્નિગ્ધ-સિતાણવઃ

19.12અવ્ પૂયોપમાસિતા રક્તા 19.12બ્વ્ -ગ્રથિતા શ્લેષ્મ-સંસ્રુતિઃ 19.12બ્વ્
ગ્રથિત-શ્લેષ્મ-સંસ્રુતિઃ
પક્વ-લિઙ્ગાનિ તેષ્વ્ અઙ્ગ-લાઘવં ક્ષવથોઃ શમઃ ।
શ્લેષ્મા સ-ચિક્કણઃ પીતો ઽ-જ્ઞાનં ચ રસ-ગન્ધયોઃ

19.13દ્વ્ જ્ઞાનં ચ રસ-ગન્ધયોઃ
તીક્ષ્ણાઘ્રાણોપયોગાર્ક-રશ્મિ-સૂત્ર-તૃણાદિભિઃ ।
વાત-કોપિભિર્ અન્યૈર્ વા નાસિકા-તરુણાસ્થનિ

19.14અવ્ તીક્ષ્ણ-ઘ્રાણોપયોગાર્ક-
વિઘટ્ટિતે ઽનિલઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકં વ્રજેત્ ।
નિવૃત્તઃ કુરુતે ઽત્ય્-અર્થં ક્ષવથું સ ભૃશ-ક્ષવઃ

19.15બ્વ્ રુદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકં વ્રજન્ 19.15દ્વ્ ક્ષવથું સ ભૃશઙ્-ક્ષવઃ
શોષયન્ નાસિકા-સ્રોતઃ કફં ચ કુરુતે ઽનિલઃ ।
શૂક-પૂર્ણાભ-નાસા-ત્વં કૃચ્છ્રાદ્ ઉચ્છ્વસનં તતઃ

19.16અવ્ શોષયેન્ નાસિકા-સ્રોતઃ 19.16ચ્વ્ શૂક-પૂર્ણાભ-કણ્ઠ-ત્વં 19.16ચ્વ્
શૂક-પૂર્ણાભ-નાસ-ત્વં
સ્મૃતો ઽસૌ નાસિકા-શોષો નાસાનાહે તુ જાયતે ।
નદ્ધ-ત્વમ્ ઇવ નાસાયાઃ શ્લેષ્મ-રુદ્ધેન વાયુના

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-સંરોધાત્ સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ ।
પચેન્ નાસા-પુટે પિત્તં ત્વઙ્-માંસં દાહ-શૂલ-વત્

સ ઘ્રાણ-પાકઃ સ્રાવસ્ તુ તત્-સંજ્ઞઃ શ્લેષ્મ-સંભવઃ ।
અચ્છો જલોપમો ઽજસ્રં વિશેષાન્ નિશિ જાયતે

કફઃ પ્રવૃદ્ધો નાસાયાં રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસ્ય્ અ-પીનસમ્ ।
કુર્યાત્ સ-ઘુર્ઘુર-શ્વાસં પીનસાધિક-વેદનમ્

19.20બ્વ્ રુદ્ધઃ સ્રોતઃસુ પીનસમ્
અવેર્ ઇવ સ્રવત્ય્ અસ્ય પ્રક્લિન્ના તેન નાસિકા ।
અજસ્રં પિચ્છિલં પીતં પક્વં સિઙ્ઘાણકં ઘનમ્

રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યાન્તઃ-સ્પર્શના-સહા ।
ભવેદ્ ધૂમોપમોચ્છ્વાસા સા દીપ્તિર્ દહતીવ ચ

તાલુ-મૂલે મલૈર્ દુષ્ટૈર્ મારુતો મુખ-નાસિકાત્ ।
શ્લેષ્મા ચ પૂતિર્ નિર્ગચ્છેત્ પૂતિ-નાસં વદન્તિ તમ્

નિચયાદ્ અભિઘાતાદ્ વા પૂયાસૃઙ્ નાસિકા સ્રવેત્ ।
તત્ પૂય-રક્તમ્ આખ્યાતં શિરો-દાહ-રુજા-કરમ્

પિત્ત-શ્લેષ્માવરુદ્ધો ઽન્તર્ નાસાયાં શોષયેન્ મરુત્ ।
કફં સ શુષ્કઃ પુટ-તાં પ્રાપ્નોતિ પુટકં તુ તત્

19.25ચ્વ્ કફં સ શુષ્ક-પુટ-તાં
અર્શો-ઽર્બુદાનિ વિભજેદ્ દોષ-લિઙ્ગૈર્ યથા-યથમ્ ।
સર્વેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનં પીનસઃ પ્રતતં ક્ષુતિઃ

19.26દ્વ્ પીનસઃ પ્રતતં ક્ષવઃ 19.26દ્વ્ પીનસઃ સતતં ક્ષુતિઃ
સાનુનાસિક-વાદિ-ત્વં પૂતિ-નાસઃ શિરો-વ્યથા ।
અષ્ટા-દશાનામ્ ઇત્ય્ એષાં યાપયેદ્ દુષ્ટ-પીનસમ્