Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 98
Uttarasthāna
karṇa-śūle pavana-je pibed rātrau rasāśitaḥ |
vāta-ghna-sādhitaṃ sarpiḥ karṇaṃ svinnaṃ ca pūrayet
pattrāṇāṃ pṛthag aśvattha-bilvārkairaṇḍa-janmanām |
taila-sindhūttha-digdhānāṃ svinnānāṃ puṭa-pākataḥ
rasaiḥ kavoṣṇais tad-vac ca mūlakasyāralor api |
gaṇe vāta-hare 'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ
mahā-sneho drutaṃ hanti su-tīvrām api vedanām |
mahataḥ pañca-mūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt
taila-siktāt pradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ |
yojyaś caivaṃ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhāc ca sāralāt
18.5bv snehaḥ sadyo rujā-haraḥ
vāta-vyādhi-pratiśyāya-vihitaṃ hitam atra ca |
varjayec chirasā snānaṃ śītāmbhaḥ-pānam ahny api
18.6cv varjayec chirasaḥ snānaṃ
pitta-śūle sitā-yukta-ghṛta-snigdhaṃ virecayet |
drākṣā-yaṣṭī-śṛtaṃ stanyaṃ śasyate karṇa-pūraṇam
yaṣṭy-anantā-himośīra-kākolī-lodhra-jīvakaiḥ |
mṛṇāla-bisa-mañjiṣṭhā-śārivābhiś ca sādhayet
yaṣṭīmadhu-rasa-prastha-kṣīra-dvi-prastha-saṃyutam |
tailasya kuḍavaṃ nasya-pūraṇābhyañjanair idam
nihanti śūla-dāhoṣāḥ kevalaṃ kṣaudram eva vā |
yaṣṭy-ādibhiś ca sa-ghṛtaiḥ karṇau dihyāt samantataḥ
vāmayet pippalī-siddha-sarpiḥ-snigdhaṃ kaphodbhave |
dhūma-nāvana-gaṇḍūṣa-svedān kuryāt kaphāpahān
laśunārdraka-śigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca |
kadalyāḥ sva-rasaḥ śreṣṭhaḥ kad-uṣṇaḥ karṇa-pūraṇe
18.12bv suraṅgyā mūlakasya ca 18.12bv bhṛṅgasya mūlakasya ca
arkāṅkurān amla-piṣṭāṃs tailāktāō̃ lavaṇānvitān |
saṃnidhāya snuhī-kāṇḍe korite tac-chadāvṛtān
18.13dv korite tac chadāvṛte
svedayet puṭa-pākena sa rasaḥ śūla-jit param |
rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet
śuktena pūrayitvā vā phenenānv avacūrṇayet |
ajāvi-mūtra-vaṃśa-tvak-siddhaṃ tailaṃ ca pūraṇam
18.15dv -siddha-tailena pūrayet
siddhaṃ vā sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgu-tumburu-nāgaraiḥ |
rakta-je pitta-vat kāryaṃ sirāṃ cāśu vimokṣayet
pakve pūya-vahe karṇe dhūma-gaṇḍūṣa-nāvanam |
yuñjyān nāḍī-vidhānaṃ ca duṣṭa-vraṇa-haraṃ ca yat
srotaḥ pramṛjya digdhaṃ tu dvau kālau picu-vartibhiḥ |
pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet
surasādi-gaṇa-kvātha-phāṇitāktāṃ ca yojayet |
picu-vartiṃ su-sūkṣmaiś ca tac-cūrṇair avacūrṇayet
18.19bv -phāṇitāktāṃ ca śīlayet 18.19bv -phāṇitāktāṃ prayojayet 18.19bv
-phāṇitāktāṃ niyojayet
śūla-kleda-guru-tvānāṃ vidhir eṣa nivartakaḥ |
priyaṅgu-madhukāmbaṣṭhā-dhātaky-utpala-parṇibhiḥ
mañjiṣṭhā-lodhra-lākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
pacet tailaṃ tad āsrāvaṃ nigṛhṇāty āśu pūraṇāt
nāda-bādhiryayoḥ kuryād vāta-śūloktam auṣadham |
śleṣmānubandhe śleṣmāṇam prāg jayed vamanādibhiḥ
eraṇḍa-śigru-varuṇa-mūlakāt pattra-je rase |
catur-guṇe pacet tailaṃ kṣīre cāṣṭa-guṇonmite
18.23av eraṇḍa-śigru-taruṇa-
yaṣṭy-āhvā-kṣīra-kākolī-kalka-yuktaṃ nihanti tat |
nāda-bādhirya-śūlāni nāvanābhyaṅga-pūraṇaiḥ
18.24bv -kalka-yuktaṃ hinasti tat
pakvaṃ prativiṣā-hiṅgu-miśi-tvak-svarjikoṣaṇaiḥ |
sa-śuktaiḥ pūraṇāt tailaṃ ruk-srāvā-śruti-nāda-nut
18.25dv ruk-srāva-śruti-nāda-nut
karṇa-nāde hitaṃ tailaṃ sarṣapotthaṃ ca pūraṇe |
śuṣka-mūlaka-khaṇḍānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham
śatapuṣpā-vacā-kuṣṭha-dāru-śigru-rasāñjanam |
sauvarcala-yava-kṣāra-svarjikaudbhida-saindhavam
bhūrja-granthi-viḍaṃ mustā madhu-śuktaṃ catur-guṇam |
mātuluṅga-rasas tad-vat kadalī-sva-rasaś ca taiḥ
pakvaṃ tailaṃ jayaty āśu su-kṛcchrān api pūraṇāt |
kaṇḍūṃ kledaṃ ca bādhirya-pūti-karṇa-tva-ruk-kṛmīn
18.29cv kaṇḍū-kṣveḍana-bādhirya- 18.29cv kaṇḍū-jvalana-bādhirya-
kṣāra-tailam idaṃ śreṣṭhaṃ mukha-dantāmayeṣu ca |
atha suptāv iva syātāṃ karṇau raktaṃ haret tataḥ
18.30dv karṇau raktaṃ haret tayoḥ
sa-śopha-kledayor manda-śruter vamanam ācaret |
bādhiryaṃ varjayed bāla-vṛddhayoś cira-jaṃ ca yat
pratīnāhe parikledya sneha-svedair viśodhayet |
karṇa-śodhanakenānu karṇaṃ tailasya pūrayet
18.32dv karṇaṃ tailena pūrayet
sa-śukta-saindhava-madhor mātuluṅga-rasasya vā |
śodhanād rūkṣa-totpattau ghṛta-maṇḍasya pūraṇam
18.33av sa-śukta-saindhavenāśu 18.33bv mātuluṅga-rasena vā 18.33dv
ghṛta-maṇḍena pūraṇam
kramo 'yaṃ mala-pūrṇe 'pi karṇe kaṇḍvāṃ kaphāpaham |
nasyādi tad-vac chophe 'pi kaṭūṣṇaiś cātra lepanam
18.34dv kaṭūṣṇaiś cānu lepanam
karṇa-srāvoditaṃ kuryāt pūti-kṛmiṇa-karṇayoḥ |
pūraṇaṃ kaṭu-tailena viśeṣāt kṛmi-karṇake
18.35bv pūti-kṛmila-karṇayoḥ 18.35bv pūti-kṛmika-karṇayoḥ
vami-pūrvā hitā karṇa-vidradhau vidradhi-kriyā |
pittottha-karṇa-śūloktaṃ kartavyaṃ kṣata-vidradhau
18.36av vamiḥ pūrvaṃ hitā karṇa-
arśo-'rbudeṣu nāsā-vad āmā karṇa-vidārikā |
karṇa-vidradhi-vat sādhyā yathā-doṣodayena ca
pālī-śoṣe 'nila-śrotra-śūla-van nasya-lepanam |
svedaṃ ca kuryāt svinnāṃ ca pālīm udvartayet tilaiḥ
priyāla-bīja-yaṣṭy-āhva-hayagandhā-yavānvitaiḥ |
tataḥ puṣṭi-karaiḥ snehair abhyaṅgaṃ nityam ācaret
śatāvarī-vājigandhā-payasyairaṇḍa-jīvakaiḥ |
tailaṃ vipakvaṃ sa-kṣīraṃ pālīnāṃ puṣṭi-kṛt param
kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam |
ānūpa-māṃsa-kvāthe ca pālī-poṣaṇa-vardhanam
18.41cv ānūpa-māṃsa-kvāthena
pālīṃ chittvāti-saṃkṣīṇāṃ śeṣāṃ saṃdhāya poṣayet |
yāpyaivaṃ tantrikākhyāpi paripoṭe 'py ayaṃ vidhiḥ
utpāte śītalair lepo jalauko-hṛta-śoṇite |
jambv-āmra-pallava-balā-yaṣṭī-lodhra-tilotpalaiḥ
sa-dhānyāmlaiḥ sa-mañjiṣṭhaiḥ sa-kadambaiḥ sa-śārivaiḥ |
siddham abhyañjane tailaṃ visarpokta-ghṛtāni ca
18.44cv siddham abhyañjanaṃ tailaṃ
unmanthe 'bhyañjanaṃ tailaṃ godhā-karka-vasānvitam |
tālapattry-aśvagandhārka-vākucī-phala-saindhavaiḥ
18.45bv godhā-karki-vasānvitam 18.45dv -vākucī-tila-saindhavaiḥ
surasā-lāṅgalībhyāṃ ca siddhaṃ tīkṣṇaṃ ca nāvanam |
dur-viddhe 'śmanta-jambv-āmra-pattra-kvāthena secitām
18.46bv siddhaṃ tīkṣṇaṃ tu nāvanam
tailena pālīṃ sv-abhyaktāṃ su-ślakṣṇair avacūrṇayet |
cūrṇair madhuka-mañjiṣṭhā-prapuṇḍrāhva-niśodbhavaiḥ
18.47dv -prapauṇḍrāhva-niśodbhavaiḥ 18.47dv -pauṇḍarīka-niśodbhavaiḥ
lākṣā-viḍaṅga-siddhaṃ ca tailam abhyañjane hitam |
svinnāṃ go-maya-jaiḥ piṇḍair bahu-śaḥ parilehikām
viḍaṅga-sārair ālimped urabhrī-mūtra-kalkitaiḥ |
kauṭajeṅguda-kārañja-bīja-śamyāka-valkalaiḥ
atha-vābhyañjanaṃ tair vā kaṭu-tailaṃ vipācayet |
sa-nimba-pattra-marica-madanair lehikā-vraṇe
chinnaṃ tu karṇaṃ śuddhasya bandham ālocya yaugikam |
śuddhāsraṃ lāgayel lagne sadyaś-chinne viśodhanam
18.51dv samyak-chinne viśodhanam
atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedana-lekhanam |
niveśya saṃdhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam
abhyajya madhu-sarpirbhyāṃ picu-plotāvaguṇṭhitam |
sūtreṇā-gāḍha-śithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret
śoṇita-sthāpanair vraṇyam ācāraṃ cādiśet tataḥ |
saptāhād āma-tailāktaṃ śanair apanayet picum
18.54av śoṇitāsthāpanair vraṇyam
su-rūḍhaṃ jāta-romāṇaṃ śliṣṭa-saṃdhiṃ samaṃ sthiram |
su-varṣmāṇam a-rogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivardhayet
18.55cv su-varṣmāṇaṃ su-romaṃ ca
jala-śūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatī-phalam |
aśvagandhā-balā-hasti-pippalī-gaura-sarṣapāḥ
mūlaṃ kośātakāśvaghna-rūpikā-saptaparṇa-jam |
chucchundarī kāla-mṛtā gṛhaṃ madhu-karī-kṛtam
jatūkā jala-janmā ca tathā śabarakandakam |
ebhiḥ kalkaiḥ kharaṃ pakvaṃ sa-tailaṃ māhiṣaṃ ghṛtam
18.58bv tathā śabarakandakaḥ
hasty-aśva-mūtreṇa param abhyaṅgāt karṇa-vardhanam |
atha kuryād vayaḥ-sthasya cchinnāṃ śuddhasya nāsikām
chindyān nāsā-samaṃ pattraṃ tat-tulyaṃ ca kapolataḥ |
tvaṅ-māṃsaṃ nāsikāsanne rakṣaṃs tat tanu-tāṃ nayet
sīvyed gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sevinyā picu-yuktayā |
nāsā-cchede 'tha likhite parivartyopari tvacam
18.61cv nāsā-cchede su-likhite
kapola-vadhraṃ saṃdadhyāt sīvyen nāsāṃ ca yatnataḥ |
nāḍībhyām utkṣiped antaḥ sukhocchvāsa-pravṛttaye
18.62av kapola-bandhaṃ saṃdadhyāt 18.62av kapola-vadhrīṃ saṃdadhyāt
āma-tailena siktvānu pattaṅga-madhukāñjanaiḥ |
śoṇita-sthāpanaiś cānyaiḥ su-ślakṣṇair avacūrṇayet
18.63bv pataṅga-madhukāñjanaiḥ 18.63cv śoṇitāsthāpanaiś cānyaiḥ
tato madhu-ghṛtābhyaktaṃ baddhvācārikam ādiśet |
jñātvāvasthāntaraṃ kuryāt sadyo-vraṇa-vidhiṃ tataḥ
18.64bv baddhvācāram athādiśet
chindyād rūḍhe 'dhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntāc ca carma tat |
sīvyet tataś ca su-ślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayet punaḥ
18.65bv nāsopāntāc ca carma-vat
niveśite yathā-nyāsaṃ sadyaś-chinne 'py ayaṃ vidhiḥ |
nāḍī-yogād vinauṣṭhasya nāsā-saṃdhāna-vad vidhiḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0