Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 100

19.27bv pūti-nāsā śiro-vyathā 19.27bv pūtir nāsā śiro-vyathā 19.27cv
aṣṭā-daśānām eteṣāṃ
19.27dv yāpayed duṣṭa-pīnasān 19.27dv varjayed duṣṭa-pīnasam
Uttarasthāna
sarveṣu pīnaseṣv ādau nivātāgāra-go bhajet |
snehana-sveda-vamana-dhūma-gaṇḍūṣa-dhāraṇam

20.1bv nivātāgāra-go bhavet
vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ su-ghanaṃ pariveṣṭanam |
laghv-amla-lavaṇaṃ snigdham uṣṇaṃ bhojanam a-dravam

20.2cv laghv-amla-lavaṇa-snigdham 20.2cv laghv amlaṃ lavaṇaṃ snigdham
dhanva-māṃsa-guḍa-kṣīra-caṇaka-tri-kaṭūtkaṭam |
yava-godhūma-bhūyiṣṭhaṃ dadhi-dāḍima-sārikam

20.3dv dadhi-dāḍima-sādhitam
bāla-mūlaka-jo yūṣaḥ kulatthotthaś ca pūjitaḥ |
kavoṣṇaṃ daśa-mūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet

jighrec coraka-tarkārī-vacājājy-upakuñcikāḥ |
vyoṣa-tālīśa-cavikā-tintiḍīkāmla-vetasam

manaḥśilā-viḍaṅgāla-vacā-tri-kaṭu-hiṅgubhiḥ |
cūrṇī-kṛtya samāghrātaḥ pratiśyāyo vinaśyati || 5.1+1 ||
tad-vad doraka-vally-elā-lavā-tārkṣya-dvi-jīrakaiḥ || 5.1+2ab ||
sāgny-ajāji dvi-palikaṃ tvag-elā-pattra-pādikam |
jīrṇād guḍāt tulārdhena pakvena vaṭakī-kṛtam

pīnasa-śvāsa-kāsa-ghnaṃ ruci-svara-karaṃ param |
śatāhvā-tvag-balā mūlaṃ śyoṇākairaṇḍa-bilva-jam

sāragvadhaṃ pibed dhūmaṃ vasājya-madanānvitam |
atha-vā sa-ghṛtān saktūn kṛtvā mallaka-saṃpuṭe

tyajet snānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam |
pibed vāta-pratiśyāye sarpir vāta-ghna-sādhitam

paṭu-pañcaka-siddhaṃ vā vidāry-ādi-gaṇena vā |
sveda-nasyādikāṃ kuryāt cikitsām arditoditām

pitta-raktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śṛtam |
pariṣekān pradehāṃś ca śītaiḥ kurvīta śītalān

dhava-tvak-tri-phalā-śyāmā-śrīparṇī-yaṣṭi-tilvakaiḥ |
kṣīre daśa-guṇe tailaṃ nāvanaṃ sa-niśaiḥ pacet

20.12bv -śrīparṇī-yaṣṭi-bilvakaiḥ
kapha-je laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaura-sarṣapaiḥ |
sa-kṣāraṃ vā ghṛtam pītvā vamet piṣṭais tu nāvanam

20.13cv sa-kṣāraṃ ca ghṛtaṃ pītvā 20.13cv sa-kṣāraṃ tu ghṛtaṃ pītvā
bastāmbunā paṭu-vyoṣa-vella-vatsaka-jīrakaiḥ |
kaṭu-tīkṣṇair ghṛtair nasyaiḥ kavaḍaiḥ sarva-jaṃ jayet

yakṣma-kṛmi-kramaṃ kurvan yāpayed duṣṭa-pīnasam |
vyoṣorubūka-kṛmijid-dāru-mādrī-gadeṅgudam

20.15av yakṣma-kṛmi-kramaṃ kuryāt 20.15dv -dāru-mādry-ambudeṅgudam
vārtāka-bījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūti-matsyakaḥ |
agnimanthasya puṣpāṇi pīlu-śigru-phalāni ca

aśva-viḍ-rasa-mūtrābhyāṃ hasti-mūtreṇa caikataḥ |
kṣauma-garbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet

kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam |
śuṇṭhī-kuṣṭha-kaṇā-vella-drākṣā-kalka-kaṣāya-vat

sādhitaṃ tailam ājyaṃ vā nasyaṃ kṣava-puṭa-praṇut |
nāsā-śoṣe balā-tailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ

snigdho dhūmas tathā svedo nāsānāhe 'py ayaṃ vidhiḥ |
pāke dīptau ca pitta-ghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau

20.20dv tīkṣṇaṃ nasyādi śasyate
kapha-pīnasa-vat pūti-nāsā-pīnasayoḥ kriyā |
lākṣā-karañja-marica-vella-hiṅgu-kaṇā-guḍaiḥ

avi-mūtra-drutair nasyaṃ kārayed vamane kṛte |
śigru-siṃhī-nikumbhānāṃ bījaiḥ sa-vyoṣa-saindhavaiḥ

sa-vella-surasais tailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam |
pūya-rakte nave kuryād rakta-pīnasa-vat kramam

20.23dv rakta-pīnasa-vat kriyām
ati-pravṛddhe nāḍī-vad dagdheṣv arśo-'rbudeṣu ca |
nikumbha-kumbha-sindhūttha-manohvāla-kaṇāgnikaiḥ

20.24bv dagdheṣv arśo-'rbudeṣu tu
kalkitair ghṛta-madhv-aktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet |
śigrv-ādi-nāvanaṃ cātra pūti-nāsoditaṃ bhajet