Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 95

14.32cv sroto-ja-vidruma-śilārṇava-phena-tīkṣṇair
Uttarasthāna
vātena netre 'bhiṣyaṇṇe nāsānāho 'lpa-śopha-tā |
śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭasya toda-sphuraṇa-bhedanam

15.1av vātena netre 'bhiṣyande 15.1cv śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭāsya- 15.1dv
-toda-sphuraṇa-bhedanam
śuṣkālpā dūṣikā śītam acchaṃ cāśru calā rujaḥ |
nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrāj jantūnām iva sarpaṇam

15.2bv accham aśru calā rujaḥ
akṣy ādhmātam ivābhāti sūkṣmaiḥ śalyair ivācitam |
snigdhoṣṇaiś copaśamanaṃ so 'bhiṣyanda upekṣitaḥ

15.3cv snigdhoṣṇecchopaśamanaṃ
adhimantho bhavet tatra karṇayor nadanaṃ bhramaḥ |
araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣi-bhruvādayaḥ

hatādhimanthaḥ so 'pi syāt pramādāt tena vedanāḥ |
aneka-rūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭi-hā

manyākṣi-śaṅkhato vāyur anyato vā pravartayan |
vyathāṃ tīvrām a-paicchilya-rāga-śophaṃ vilocanam

15.6bv anyato vā pravartayet
saṃkocayati pary-aśru so 'nyato-vāta-saṃjñitaḥ |
tad-vaj jihmaṃ bhaven netram ūnaṃ vā vāta-paryaye

15.7cv tad-vaj jihmaṃ bhaven netraṃ 15.7cv tad-van netraṃ bhavej jihmam
15.7dv śūnaṃ vā vāta-paryaye
dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāva-tā vartmano bahiḥ |
antaḥ-kledo 'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābha-darśanam

kṣārokṣita-kṣatākṣi-tvaṃ pittābhiṣyanda-lakṣaṇam |
jvalad-aṅgāra-kīrṇābhaṃ yakṛt-piṇḍa-sama-prabham

adhimanthe bhaven netraṃ syande tu kapha-saṃbhave |
jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūr nidrānnān-abhinandanam

sāndra-snigdha-bahu-śveta-picchā-vad-dūṣikāśru-tā |
adhimanthe nataṃ kṛṣṇam unnataṃ śukla-maṇḍalam

15.11bv -picchā-vad-dūṣikāsra-tā
praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsu-pūrṇam ivekṣaṇam |
raktāśru-rājī-dūṣīkā-rakta-maṇḍala-darśanam

15.12cv raktāsra-rājī-dūṣīkā- 15.12dv -śukla-maṇḍala-darśanam
rakta-syandena nayanaṃ sa-pitta-syanda-lakṣaṇam |
manthe 'kṣi tāmra-pary-antam utpāṭana-samāna-ruk

rāgeṇa bandhūka-nibhaṃ tāmyati sparśanā-kṣamam |
asṛṅ-nimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇam agny-ābha-darśanam

adhimanthā yathā-svaṃ ca sarve syandādhika-vyathāḥ |
śaṅkha-danta-kapoleṣu kapāle cāti-ruk-karāḥ

vāta-pittāturaṃ gharṣa-toda-bhedopadeha-vat |
rūkṣa-dāruṇa-vartmākṣi kṛcchronmīla-nimīlanam

15.16av vāta-pittottaraṃ gharṣa-
vikūṇana-viśuṣka-tva-śītecchā-śūla-pāka-vat |
uktaḥ śuṣkādi-pāko yaṃ sa-śophaḥ syāt tribhir malaiḥ

15.17av vikūṇanaṃ viśuṣkaṃ ca 15.17av vikūṇena viśuṣka-tvaṃ 15.17bv
śītecchā-śūla-pāka-vat
sa-raktais tatra śopho 'ti-rug-dāha-ṣṭhīvanādi-mān |
pakvodumbara-saṃkāśaṃ jāyate śukla-maṇḍalam

aśrūṣṇa-śīta-viśada-picchilāccha-ghanaṃ muhuḥ |
alpa-śophe 'lpa-śophas tu pāko 'nyair lakṣaṇais tathā

15.19cv alpa-śopho 'lpa-śophas tu
akṣi-pākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśru-tā |
kaphopadigdham asitaṃ sitaṃ prakleda-rāga-vat

15.20cv kaphena digdham asitaṃ
dāho darśana-saṃrodho vedanāś cān-avasthitāḥ |
anna-sāro 'mla-tāṃ nītaḥ pitta-raktolbaṇair malaiḥ

sirābhir netram ārūḍhaḥ karoti śyāva-lohitam |
sa-śopha-dāha-pākāśru bhṛśaṃ cāvila-darśanam

amloṣito 'yam ity uktā gadāḥ ṣo-ḍaśa sarva-gāḥ |
hatādhimantham eteṣu sākṣi-pākātyayaṃ tyajet

15.23cv hatādhimanthaṃ caiteṣu
vātodbhūtaḥ pañca-rātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣma-jāto 'dhimanthaḥ |
raktotpanno hanti tad-vat tri-rātrān mithyācārāt paittikaḥ sadya eva