Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 96
15.24bv saptāhena śleṣma-jaś cādhimanthaḥ
Uttarasthāna
prāg-rūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣa-nāvanam |
kārayed upavāsaṃ ca kopād anya-tra vāta-jāt
dāhopadeha-rāgāśru-śopha-śāntyai biḍālakam |
kuryāt sarva-tra pattrailā-marica-svarṇa-gairikaiḥ
sa-rasāñjana-yaṣṭy-āhva-nata-candana-saindhavaiḥ |
saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ
16.3dv ghṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ
badarī-pattra-yaṣṭy-āhva-pathyāmalaka-tutthakam |
antar-dhūmaṃ dahet sadyaḥ kope tac-cūrṇaṃ vāta-je || 3.1+1 ||
vāta-je ghṛta-bhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabara-deśa-jam |
māṃsī-padmaka-kālīya-yaṣṭy-āhvaiḥ pitta-raktayoḥ
16.4bv yojyaṃ śābara-deśa-jam 16.4cv māṃsī-padmaka-kākolī-
manohvā-phalinī-kṣaudraiḥ kaphe sarvais tu sarva-je || 5ab ||
sita-marica-bhāgam ekaṃ catur-manohvaṃ dvir aṣṭa-śābarakam || 5cd ||
saṃcūrṇya vastra-baddhaṃ prakupita-mātre 'vaguṇṭhanaṃ netre || 5ef ||
16.5ev saṃcūrṇyam ati-prabaddhaṃ 16.5fv prakupita-mātre 'vaguṇṭhanam idaṃ
netre
dhātu-śuṇṭhy-abhayā-tārkṣyaṃ bahir-lepo 'kṣi-roga-hā || 5.1(1)+1ab ||
16.5.1(1)+1av dhātu-śuṇṭhy-abhayā-tārkṣya- 16.5.1(1)+1bv -bahir-lepo
'kṣi-roga-hā
harītakī-saindhava-tārkṣya-śīlaiḥ sa-gairikaiḥ sva-sva-kara-pramṛṣṭaiḥ |
bahiḥ-pralepaṃ nayanasya kuryāt sarvākṣi-roga-praśamārtham etat || 5.1(2)+1 ||
āraṇyāś chagaṇa-rase paṭāvabaddhāḥ su-svinnā nakha-vi-tuṣī-kṛtāḥ kulatthāḥ |
tac-cūrṇaṃ sakṛd avacūrṇanān niśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam
16.6av āraṇyāś chagaṇa-rase paṭāvanaddhāḥ
ghoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhrair mūtī su-sūkṣmaiḥ ślatha-vastra-baddhaiḥ |
tāmra-stha-dhānyāmla-nimagna-mūrtir artiṃ jayaty akṣiṇi naika-rūpām
16.7av ghoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhraiḥ 16.7av
vyoṣābhayā-tutthaka-yaṣṭi-lodhrair
16.7bv guṇḍī su-sūkṣmaiḥ ślatha-vastra-baddhaiḥ 16.7bv piṣṭaiḥ su-sūkṣmaiḥ
ślatha-vastra-baddhaiḥ
16.7cv tāmrāccha-dhānyāmla-nimagna-mūrtir
ṣo-ḍaśabhiḥ salila-palaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham |
seko 'ṣṭa-bhāga-śiṣṭaḥ kṣaudra-yutaḥ sarva-doṣa-kupite netre
16.8dv kṣaudra-yutaḥ sarva-doṣa-prakupite netre
vāta-pitta-kapha-saṃnipāta-jāṃ netrayor bahu-vidhām api vyathām |
śīghram eva jayati prayojitaḥ śigru-pallava-rasaḥ sa-mākṣikaḥ
taruṇam urubūka-pattraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddham āje kṣīre |
vātābhiṣyanda-rujaṃ sadyo vinihanti saktu-piṇḍikā coṣṇā
16.10bv mūlaṃ ca vicūrṇya siddham āje kṣīre
āścyotanaṃ māruta-je kvātho bilvādibhir hitaḥ |
koṣṇaḥ sahairaṇḍa-jaṭā-bṛhatī-madhu-śigrubhiḥ
hrīvera-vakra-śārṅgaṣṭodumbara-tvakṣu sādhitam |
sāmbhasā payasājena śūlāścyotanam uttamam
16.12bv ṃdumbara-tvak-prasādhitam 16.12bv ṃdumbara-plakṣa-sādhitam
lodhrāmalaka-rasāñja[na]-bimbitikā-pattra-tubarikā-tutthaiḥ |
āścyotanam idam akṣṇoḥ prasahya sadyaḥ prakopa-haram || 12+1 ||
mañjiṣṭhā-rajanī-lākṣā-drākṣarddhi-madhukotpalaiḥ |
kvāthaḥ sa-śarkaraḥ śītaḥ secanaṃ rakta-pitta-jit
16.13bv -drākṣā-dvi-madhukotpalaiḥ
kaseru-yaṣṭy-āhva-rajas tāntave śithilaṃ sthitam |
apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande 'sra-pitta-je
16.14bv tāntave śithile sthitam
puṇḍra-yaṣṭī-niśā-mūtī plutā stanye sa-śarkare |
chāga-dugdhe 'tha-vā dāha-rug-rāgāśru-nivartanī
śveta-lodhraṃ sa-madhukaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ su-cūrṇitam |
vastra-sthaṃ stanya-mṛditaṃ pitta-raktābhighāta-jit
nāgara-tri-phalā-nimba-vāsā-lodhra-rasaḥ kaphe |
koṣṇam āścyotanaṃ miśrair bheṣajaiḥ sāṃnipātike
16.17bv -vāsā-lodhra-rasāḥ kaphe 16.17bv -vāsā-lodhra-rasaṃ kaphe
sarpiḥ purāṇaṃ pavane pitte śarkarayānvitam |
vyoṣa-siddhaṃ kaphe pītvā yava-kṣārāvacūrṇitam
16.18bv pitte śarkarayā yutam
srāvayed rudhiraṃ bhūyas tataḥ snigdhaṃ virecayet |
ānūpa-vesavāreṇa śiro-vadana-lepanam
uṣṇena śūle dāhe tu payaḥ-sarpir-yutair himaiḥ |
timira-pratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyād yathā-yatham
ayam eva vidhiḥ sarvo manthādiṣv api śasyate |
a-śāntau sarva-thā manthe bhruvor upari dāhayet
rūpyaṃ rūkṣeṇa go-dadhnā limpen nīla-tvam āgate |
śuṣke tu mastunā vartir vātākṣy-āmaya-nāśinī
16.22bv liptaṃ nīla-tvam āgate 16.22bv lipte nīla-tvam āgate
sumanaḥ-korakāḥ śaṅkhas tri-phalā madhukaṃ balā |
pitta-raktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā
16.23av sumanaḥ-kṣārakāḥ śaṅkhas
saindhavaṃ tri-phalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudra-jaḥ |
phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣi-roga-nut
prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭy-āhvaṃ dārvī cāṣṭa-palaṃ pacet |
jala-droṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet
puṣpāñjanād daśa-palaṃ karṣaṃ ca maricāt tataḥ |
kṛtaś cūrṇo 'tha-vā vartiḥ sarvābhiṣyanda-saṃbhavān
hanti rāga-rujā-gharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet |
ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param
śuṣkākṣi-pāke haviṣaḥ pānam akṣṇoś ca tarpaṇam |
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vāṇunā
16.28dv nasyaṃ tailena cāṇunā
pariṣeko hitaś cātra payaḥ koṣṇaṃ sa-saindhavam |
sarpir-yuktaṃ stanya-piṣṭam añjanaṃ ca mahauṣadham
16.29cv sarpir-yuktaṃ stanya-ghṛṣṭam
vasā vānūpa-sat-tvotthā kiñ-cit-saindhava-nāgarā |
ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallaka-saṃpuṭe
16.30av vasā cānūpa-sat-tvotthā
dagdhvājya-piṣṭā loha-sthā sā maṣī śreṣṭham añjanam |
sa-śophe vālpa-śophe ca snigdhasya vyadhayet sirām
16.31cv sa-śophe cālpa-śophe ca
rekaḥ snigdhe punar drākṣā-pathyā-kvātha-trivṛd-ghṛtaiḥ |
śveta-lodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ tāntava-sthitam
16.32cv śveta-lodhraṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ
uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekaḥ śūla-haraḥ param |
dārvī-prapauṇḍarīkasya kvātho vāścyotane hitaḥ
16.33cv dārvyāḥ prapauṇḍarīkasya
yaṣṭī-himotpala-kṣīraiḥ kuryān mūrdhasya lepanam || 33+1ab ||
saṃdhāvāṃś ca prayuñjīta gharṣa-rāgāśru-rug-gharān || 33ū̆ab ||
tāmraṃ lohe mūtra-ghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpir-dhūpitaṃ vedanā-ghnam |
tāmre ghṛṣṭo gavya-dadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇā-saindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ
śaṅkhaṃ tāmre stanya-ghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ pattrair dhūpitaṃ tad yavaiś ca |
netre yuktaṃ hanti saṃdhāva-saṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cāti-tīvrām
udumbara-phalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ stanyena dhūpitam || 36ab ||
sājyaiḥ śamī-cchadair dāha-śūla-rāgāśru-harṣa-jit |
śigru-pallava-niryāsaḥ su-ghṛṣṭas tāmra-saṃpuṭe
16.37cv śigru-pallava-niryāso 16.37dv ghṛṣṭas tāmrasya saṃpuṭe
dvi-niśā-tri-phalā-mustaiḥ pramadā-dugdha-peṣitaiḥ |
sekaḥ sa-śarkarā-kṣaudrair abhighāta-rujāpahaḥ || 37.1+1 ||
16.37.1+1bv pramadā-dugdha-kalkitaiḥ
niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān go-jale pañca-viṃśatim |
stanye vā chāga-dugdhe vā sadyaḥ-kope tad añjanam || 37.1+2 ||
ghṛtena dhūpito hanti śopha-gharṣāśru-vedanāḥ |
tilāmbhasā mṛt-kapālaṃ kāṃsye ghṛṣṭaṃ su-dhūpitam
nimba-pattrair ghṛtābhyaktair gharṣa-śūlāśru-rāga-jit |
saṃdhāvenāñjite netre vigatauṣadha-vedane
stanyenāścyotanaṃ kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayec ca taiḥ |
tālīśa-pattra-capalā-nata-loha-rajo-'ñjanaiḥ
16.40dv -nata-loha-rasāñjanaiḥ
jātī-mukula-kāsīsa-saindhavair mūtra-peṣitaiḥ |
tāmram ālipya saptāhaṃ dhārayet peṣayet tataḥ
mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāś chāyā-viśoṣitāḥ |
tāḥ stanya-ghṛṣṭā gharṣāśru-śopha-kaṇḍū-vināśanāḥ
16.42av mūtreṇa cānu guṭikāḥ 16.42bv kuryāc chāyā-viśoṣitāḥ
vyāghrī-tvaṅ-madhukaṃ tāmra-rajo 'jā-kṣīra-kalkitam |
śamy-āmalaka-pattrājya-dhūpitaṃ śopha-ruk-praṇut
16.43bv -rajo 'jā-kṣīra-peṣitam
amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyanda-sādhanam |
utkliṣṭāḥ kapha-pittāsra-nicayotthāḥ kukūṇakaḥ
pakṣmoparodhaṃ śuṣkākṣi-pākaḥ pūyālaso bisaḥ |
pothaky-amloṣito 'lpākhyaḥ syanda-manthā vinānilāt
ete 'ṣṭā-daśa pillākhyā dīrgha-kālānubandhinaḥ |
cikitsā pṛthag eteṣāṃ svaṃ svam uktātha vakṣyate
16.46dv svaṃ svam uktātha kathyate
pillī-bhūteṣu sāmānyād atha pillākhya-rogiṇaḥ |
snigdhasya chardita-vataḥ sirā-vyadha-hṛtāsṛjaḥ
16.47bv atha pillākṣi-rogiṇaḥ
viriktasya ca vartmānu nirlikhed ā-viśuddhitaḥ |
tutthakasya palaṃ śveta-maricāni ca viṃśatiḥ
16.48av viriktasya tu vartmānu 16.48bv vilikhed ā-viśuddhitaḥ
triṃśatā kāñjika-palaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet |
pillān a-pillān kurute bahu-varṣotthitān api
tat sekenopadehāśru-kaṇḍū-śophāṃś ca nāśayet |
karañja-bījaṃ surasaṃ sumanaḥ-korakāṇi ca
16.50dv sumanaḥ-kṣārakāṇi ca
saṃkṣudya sādhayet kvāthe pūte tatra rasa-kriyā |
añjanaṃ pilla-bhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam
rasāñjanaṃ sarja-raso rīti-puṣpaṃ manaḥśilā |
samudra-pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca
16.52bv jātī-puṣpaṃ manaḥśilā 16.52cv samudra-phenaṃ lavaṇaṃ
añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ kleda-kaṇḍū-ghnam uttamam |
abhayā-rasa-piṣṭaṃ vā tagaraṃ pilla-nāśanam
bhāvitaṃ basta-mūtreṇa sa-snehaṃ devadāru ca |
saindhava-tri-phalā-kṛṣṇā-kaṭukā-śaṅkhanābhayaḥ
16.54bv sa-snehaṃ devadāru vā
sa-tāmra-rajaso vartiḥ pilla-śukraka-nāśinī |
puṣpa-kāsīsa-cūrṇo vā surasā-rasa-bhāvitaḥ
tāmre daśāhaṃ tat paillya-pakṣma-śāta-jid añjanam || 55ū̆ab ||
alaṃ ca sauvīrakam añjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmra-rajaḥ su-sūkṣmam |
pilleṣu romāṇi niṣevito 'sau cūrṇaḥ karoty eka-śalākayāpi
16.56bv tābhyāṃ samaṃ tāmra-rajaś ca sūkṣmam 16.56cv pilleṣu romāṇi
niṣevito 'yaṃ
lākṣā-nirguṇḍī-bhṛṅga-dārvī-rasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ sapta-kṛtvaḥ |
dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tat-samutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā
16.57dv śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthaṃ maṣī sā
vartmāvalekhaṃ bahu-śas tad-vac choṇita-mokṣaṇam || 58ab ||
punaḥ punar virekaṃ ca nityam āścyotanāñjanam |
nāvanaṃ dhūma-pānaṃ ca pilla-rogāturo bhajet
pūyālase tv a-śānte 'nte dāhaḥ sūkṣma-śalākayā |
catur-ṇavatir ity akṣṇo hetu-lakṣaṇa-sādhanaiḥ
16.60av pūyālase tv a-śānte tu 16.60cv catur-ṇavatir ity akṣṇor
paras-param a-saṃkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ |
sarva-dā ca niṣeveta svastho 'pi nayana-priyaḥ
purāṇa-yava-godhūma-śāli-ṣaṣṭika-kodravān |
mudgādīn kapha-pitta-ghnān bhūri-sarpiḥ-pariplutān
śākaṃ caivaṃ-vidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām |
saindhavaṃ tri-phalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam
ātapa-traṃ pada-trāṇaṃ vidhi-vad doṣa-śodhanam |
varjayed vega-saṃrodham a-jīrṇādhyaśanāni ca
16.64dv a-jīrṇādhyaśanādi ca
krodha-śoka-divā-svapna-rātri-jāgaraṇātapān |
vidāhi viṣṭambha-karaṃ yac cehāhāra-bheṣajam
16.65bv -niśā-jāgaraṇāni ca 16.65cv vidāha-viṣṭambha-karaṃ 16.65dv yad
yad āhāra-bheṣajam
16.65dv vihārāhāra-bheṣajam
dve pāda-madhye pṛthu-saṃniveśe sire gate te bahu-dhā ca netre |
tā mrakṣaṇodvartana-lepanādīn pāda-prayuktān nayane nayanti
16.66av dve pāda-madhye pṛthu-saṃniviṣṭe 16.66dv pāda-prayuktān nayanaṃ
nayanti
malauṣṇya-saṃghaṭṭana-pīḍanādyais tā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ |
bhajet sadā dṛṣṭi-hitāni tasmād upānad-abhyañjana-dhāvanāni
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0