અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 95

14.32ચ્વ્ સ્રોતો-જ-વિદ્રુમ-શિલાર્ણવ-ફેન-તીક્ષ્ણૈર્
ઉત્તરસ્થાન
વાતેન નેત્રે ઽભિષ્યણ્ણે નાસાનાહો ઽલ્પ-શોફ-તા ।
શઙ્ખાક્ષિ-ભ્રૂ-લલાટસ્ય તોદ-સ્ફુરણ-ભેદનમ્

15.1અવ્ વાતેન નેત્રે ઽભિષ્યન્દે 15.1ચ્વ્ શઙ્ખાક્ષિ-ભ્રૂ-લલાટાસ્ય- 15.1દ્વ્
-તોદ-સ્ફુરણ-ભેદનમ્
શુષ્કાલ્પા દૂષિકા શીતમ્ અચ્છં ચાશ્રુ ચલા રુજઃ ।
નિમેષોન્મેષણં કૃચ્છ્રાજ્ જન્તૂનામ્ ઇવ સર્પણમ્

15.2બ્વ્ અચ્છમ્ અશ્રુ ચલા રુજઃ
અક્ષ્ય્ આધ્માતમ્ ઇવાભાતિ સૂક્ષ્મૈઃ શલ્યૈર્ ઇવાચિતમ્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ ચોપશમનં સો ઽભિષ્યન્દ ઉપેક્ષિતઃ

15.3ચ્વ્ સ્નિગ્ધોષ્ણેચ્છોપશમનં
અધિમન્થો ભવેત્ તત્ર કર્ણયોર્ નદનં ભ્રમઃ ।
અરણ્યેવ ચ મથ્યન્તે લલાટાક્ષિ-ભ્રુવાદયઃ

હતાધિમન્થઃ સો ઽપિ સ્યાત્ પ્રમાદાત્ તેન વેદનાઃ ।
અનેક-રૂપા જાયન્તે વ્રણો દૃષ્ટૌ ચ દૃષ્ટિ-હા

મન્યાક્ષિ-શઙ્ખતો વાયુર્ અન્યતો વા પ્રવર્તયન્ ।
વ્યથાં તીવ્રામ્ અ-પૈચ્છિલ્ય-રાગ-શોફં વિલોચનમ્

15.6બ્વ્ અન્યતો વા પ્રવર્તયેત્
સંકોચયતિ પર્ય્-અશ્રુ સો ઽન્યતો-વાત-સંજ્ઞિતઃ ।
તદ્-વજ્ જિહ્મં ભવેન્ નેત્રમ્ ઊનં વા વાત-પર્યયે

15.7ચ્વ્ તદ્-વજ્ જિહ્મં ભવેન્ નેત્રં 15.7ચ્વ્ તદ્-વન્ નેત્રં ભવેજ્ જિહ્મમ્
15.7દ્વ્ શૂનં વા વાત-પર્યયે
દાહો ધૂમાયનં શોફઃ શ્યાવ-તા વર્ત્મનો બહિઃ ।
અન્તઃ-ક્લેદો ઽશ્રુ પીતોષ્ણં રાગઃ પીતાભ-દર્શનમ્

ક્ષારોક્ષિત-ક્ષતાક્ષિ-ત્વં પિત્તાભિષ્યન્દ-લક્ષણમ્ ।
જ્વલદ્-અઙ્ગાર-કીર્ણાભં યકૃત્-પિણ્ડ-સમ-પ્રભમ્

અધિમન્થે ભવેન્ નેત્રં સ્યન્દે તુ કફ-સંભવે ।
જાડ્યં શોફો મહાન્ કણ્ડૂર્ નિદ્રાન્નાન્-અભિનન્દનમ્

સાન્દ્ર-સ્નિગ્ધ-બહુ-શ્વેત-પિચ્છા-વદ્-દૂષિકાશ્રુ-તા ।
અધિમન્થે નતં કૃષ્ણમ્ ઉન્નતં શુક્લ-મણ્ડલમ્

15.11બ્વ્ -પિચ્છા-વદ્-દૂષિકાસ્ર-તા
પ્રસેકો નાસિકાધ્માનં પાંસુ-પૂર્ણમ્ ઇવેક્ષણમ્ ।
રક્તાશ્રુ-રાજી-દૂષીકા-રક્ત-મણ્ડલ-દર્શનમ્

15.12ચ્વ્ રક્તાસ્ર-રાજી-દૂષીકા- 15.12દ્વ્ -શુક્લ-મણ્ડલ-દર્શનમ્
રક્ત-સ્યન્દેન નયનં સ-પિત્ત-સ્યન્દ-લક્ષણમ્ ।
મન્થે ઽક્ષિ તામ્ર-પર્ય્-અન્તમ્ ઉત્પાટન-સમાન-રુક્

રાગેણ બન્ધૂક-નિભં તામ્યતિ સ્પર્શના-ક્ષમમ્ ।
અસૃઙ્-નિમગ્નારિષ્ટાભં કૃષ્ણમ્ અગ્ન્ય્-આભ-દર્શનમ્

અધિમન્થા યથા-સ્વં ચ સર્વે સ્યન્દાધિક-વ્યથાઃ ।
શઙ્ખ-દન્ત-કપોલેષુ કપાલે ચાતિ-રુક્-કરાઃ

વાત-પિત્તાતુરં ઘર્ષ-તોદ-ભેદોપદેહ-વત્ ।
રૂક્ષ-દારુણ-વર્ત્માક્ષિ કૃચ્છ્રોન્મીલ-નિમીલનમ્

15.16અવ્ વાત-પિત્તોત્તરં ઘર્ષ-
વિકૂણન-વિશુષ્ક-ત્વ-શીતેચ્છા-શૂલ-પાક-વત્ ।
ઉક્તઃ શુષ્કાદિ-પાકો યં સ-શોફઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ મલૈઃ

15.17અવ્ વિકૂણનં વિશુષ્કં ચ 15.17અવ્ વિકૂણેન વિશુષ્ક-ત્વં 15.17બ્વ્
શીતેચ્છા-શૂલ-પાક-વત્
સ-રક્તૈસ્ તત્ર શોફો ઽતિ-રુગ્-દાહ-ષ્ઠીવનાદિ-માન્ ।
પક્વોદુમ્બર-સંકાશં જાયતે શુક્લ-મણ્ડલમ્

અશ્રૂષ્ણ-શીત-વિશદ-પિચ્છિલાચ્છ-ઘનં મુહુઃ ।
અલ્પ-શોફે ઽલ્પ-શોફસ્ તુ પાકો ઽન્યૈર્ લક્ષણૈસ્ તથા

15.19ચ્વ્ અલ્પ-શોફો ઽલ્પ-શોફસ્ તુ
અક્ષિ-પાકાત્યયે શોફઃ સંરમ્ભઃ કલુષાશ્રુ-તા ।
કફોપદિગ્ધમ્ અસિતં સિતં પ્રક્લેદ-રાગ-વત્

15.20ચ્વ્ કફેન દિગ્ધમ્ અસિતં
દાહો દર્શન-સંરોધો વેદનાશ્ ચાન્-અવસ્થિતાઃ ।
અન્ન-સારો ઽમ્લ-તાં નીતઃ પિત્ત-રક્તોલ્બણૈર્ મલૈઃ

સિરાભિર્ નેત્રમ્ આરૂઢઃ કરોતિ શ્યાવ-લોહિતમ્ ।
સ-શોફ-દાહ-પાકાશ્રુ ભૃશં ચાવિલ-દર્શનમ્

અમ્લોષિતો ઽયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા ગદાઃ ષો-ડશ સર્વ-ગાઃ ।
હતાધિમન્થમ્ એતેષુ સાક્ષિ-પાકાત્યયં ત્યજેત્

15.23ચ્વ્ હતાધિમન્થં ચૈતેષુ
વાતોદ્ભૂતઃ પઞ્ચ-રાત્રેણ દૃષ્ટિં સપ્તાહેન શ્લેષ્મ-જાતો ઽધિમન્થઃ ।
રક્તોત્પન્નો હન્તિ તદ્-વત્ ત્રિ-રાત્રાન્ મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ