Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 94

Uttarasthāna
vidhyet su-jātaṃ niṣ-prekṣyaṃ liṅga-nāśaṃ kaphodbhavam |
āvartaky-ādibhiḥ ṣaḍbhir vivarjitam upadravaiḥ

so '-saṃjāto hi viṣamo dadhi-mastu-nibhas tanuḥ |
śalākayāvakṛṣṭo 'pi punar ūrdhvaṃ prapadyate

14.2dv punar ūrdhvaṃ pravartate
karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayet punaḥ |
śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so 'nyaiḥ sopadravaś cirāt

14.3dv so 'nyaiḥ sopadravaiś cirāt
ślaiṣmiko liṅga-nāśo hi sita-tvāc chleṣmaṇaḥ sitaḥ |
tasyānya-doṣābhibhavād bhavaty ā-nīla-tā gadaḥ

14.4dv bhavaty ā-nīla-tā gade 14.4dv bhavaty ā-nīlikā gade
tatrāvarta-calā dṛṣṭir āvartaky aruṇāsitā |
śarkarārka-payo-leśa-niciteva ghanāti ca

14.5bv āvartaky aruṇā sitā
rājī-matī dṛṅ nicitā śāli-śūkābha-rājibhiḥ |
viṣama-cchinna-dagdhābhā sa-ruk chinnāṃśukā smṛtā

dṛṣṭiḥ kāṃsya-sama-cchāyā candrakī candrakākṛtiḥ |
chattrābhā naika-varṇā ca chattrakī nāma nīlikā

na vidhyed a-sirārhāṇāṃ na tṛṭ-pīnasa-kāsinām |
nā-jīrṇi-bhīru-vamita-śiraḥ-karṇākṣi-śūlinām

14.8bv na dṛk-pīnasa-kāsinām
atha sādhāraṇe kāle śuddha-saṃbhojitātmanaḥ |
deśe prakāśe pūrvāhṇe bhiṣag jānūcca-pīṭha-gaḥ

yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ |
aṅguṣṭha-mṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam

svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣ-kampaṃ mūrdhni dhārite |
kṛṣṇād ardhāṅgulaṃ muktvā tathārdhārdham apāṅgataḥ

14.11av sva-nāsāṃ prekṣamāṇasya 14.11dv tad ardhārdham apāṅgataḥ
tarjanī-madhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niś-calaṃ dhṛtām |
daiva-cchidraṃ nayet pārśvād ūrdhvam āmanthayan iva

savyaṃ dakṣiṇa-hastena netraṃ savyena cetarat |
vidhyet su-viddhe śabdaḥ syād a-ruk cāmbu-lava-srutiḥ

sāntvayann āturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet |
śalākāyās tato 'greṇa nirlikhen netra-maṇḍalam

14.14dv nirlikhed dṛṣṭi-maṇḍalam
a-bādhamānaḥ śanakair nāsāṃ prati nudaṃs tataḥ |
ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭi-maṇḍala-gaṃ kapham

14.15cv ucchiṅkhanāc cāpahared
sthire doṣe cale vāti svedayed akṣi bāhyataḥ |
atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ

14.16av sthire doṣe cale vāpi
ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayet tataḥ |
viddhād anyena pārśvena tam uttānaṃ dvayor vyadhe

14.17cv vyadhād anyena pārśvena
nivāte śayane 'bhyakta-śiraḥ-pādaṃ hite ratam |
kṣavathuṃ kāsam udgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānam ambhasaḥ

14.18bv -śiro-gātraṃ hite ratam
adho-mukha-sthitiṃ snānaṃ danta-dhāvana-bhakṣaṇam |
saptāhaṃ nācaret sneha-pīta-vac cātra yantraṇā

śaktito laṅghayet seko ruji koṣṇena sarpiṣā |
sa-vyoṣāmalakaṃ vāṭyam aśnīyāt sa-ghṛtaṃ dravam

vilepīṃ vā try-ahāc cāsya kvāthair muktvākṣi secayet |
vāta-ghnaiḥ saptame tv ahni sarva-thaivākṣi mocayet

yantraṇām anurudhyeta dṛṣṭer ā-sthairya-lābhataḥ |
rūpāṇi sūkṣma-dīptāni sahasā nāvalokayet

śopha-rāga-rujādīnām adhimanthasya codbhavaḥ |
a-hitair vedha-doṣāc ca yathā-svaṃ tān upācaret

14.23cv a-hitair vedhya-doṣāc ca 14.23dv yathā-svaṃ tān upakramet
kalkitāḥ sa-ghṛtā dūrvā-yava-gairika-śārivāḥ |
mukhālepe prayoktavyā rujā-rāgopaśāntaye

sa-sarṣapās tilās tad-van mātuluṅga-rasāplutāḥ |
payasyā-śārivā-pattra-mañjiṣṭhā-madhuyaṣṭibhiḥ

ajā-kṣīra-yutair lepaḥ sukhoṣṇaḥ śarma-kṛt param |
lodhra-saindhava-mṛdvīkā-madhukaiś chāgalaṃ payaḥ

14.26av ajā-kṣīrānvitair lepaḥ
śṛtam āścyotanaṃ yojyaṃ rujā-rāga-vināśanam |
madhukotpala-kuṣṭhair vā drākṣā-lākṣā-sitānvitaiḥ

14.27cv madhukotpala-kuṣṭhailā- 14.27dv drākṣā-lākṣā-rasānvitaiḥ 14.27dv
-drākṣā-lākṣā-sitānvitaiḥ
14.27dv -drākṣā-lākṣā-rasānvitaiḥ
vāta-ghna-siddhe payasi śṛtaṃ sarpiś catur-guṇe |
padmakādi-pratīvāpaṃ sarva-karmasu śasyate

sirāṃ tathān-upaśame snigdha-svinnasya mokṣayet |
manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryād vedhe rūḍhe 'ñjanaṃ mṛdu

14.29dv vyadhe rūḍhe 'ñjanaṃ mṛdu
āḍhakī-mūla-marica-haritāla-rasāñjanaiḥ |
viddhe 'kṣṇi sa-guḍā vartir yojyā divyāmbu-peṣitā

jātī-śirīṣa-dhava-meṣaviṣāṇi-puṣpa-vaiḍūrya-mauktika-phalaṃ payasā su-piṣṭam |
ājena tāmram amunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punar idaṃ payasaiva piṣṭam

14.31av jātī-śirīṣa-dhava-meṣaviṣāṇa-puṣpa-
piṇḍāñjanaṃ hitam an-ātapa-śuṣkam akṣṇi viddhe prasāda-jananaṃ bala-kṛc ca dṛṣṭeḥ |
sroto-ja-vidruma-śilāmbu-dhi-phena-tīkṣṇair asyaiva tulyam uditaṃ guṇa-kalpanābhiḥ