અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 94

ઉત્તરસ્થાન
વિધ્યેત્ સુ-જાતં નિષ્-પ્રેક્ષ્યં લિઙ્ગ-નાશં કફોદ્ભવમ્ ।
આવર્તક્ય્-આદિભિઃ ષડ્ભિર્ વિવર્જિતમ્ ઉપદ્રવૈઃ

સો ઽ-સંજાતો હિ વિષમો દધિ-મસ્તુ-નિભસ્ તનુઃ ।
શલાકયાવકૃષ્ટો ઽપિ પુનર્ ઊર્ધ્વં પ્રપદ્યતે

14.2દ્વ્ પુનર્ ઊર્ધ્વં પ્રવર્તતે
કરોતિ વેદનાં તીવ્રાં દૃષ્ટિં ચ સ્થગયેત્ પુનઃ ।
શ્લેષ્મલૈઃ પૂર્યતે ચાશુ સો ઽન્યૈઃ સોપદ્રવશ્ ચિરાત્

14.3દ્વ્ સો ઽન્યૈઃ સોપદ્રવૈશ્ ચિરાત્
શ્લૈષ્મિકો લિઙ્ગ-નાશો હિ સિત-ત્વાચ્ છ્લેષ્મણઃ સિતઃ ।
તસ્યાન્ય-દોષાભિભવાદ્ ભવત્ય્ આ-નીલ-તા ગદઃ

14.4દ્વ્ ભવત્ય્ આ-નીલ-તા ગદે 14.4દ્વ્ ભવત્ય્ આ-નીલિકા ગદે
તત્રાવર્ત-ચલા દૃષ્ટિર્ આવર્તક્ય્ અરુણાસિતા ।
શર્કરાર્ક-પયો-લેશ-નિચિતેવ ઘનાતિ ચ

14.5બ્વ્ આવર્તક્ય્ અરુણા સિતા
રાજી-મતી દૃઙ્ નિચિતા શાલિ-શૂકાભ-રાજિભિઃ ।
વિષમ-ચ્છિન્ન-દગ્ધાભા સ-રુક્ છિન્નાંશુકા સ્મૃતા

દૃષ્ટિઃ કાંસ્ય-સમ-ચ્છાયા ચન્દ્રકી ચન્દ્રકાકૃતિઃ ।
છત્ત્રાભા નૈક-વર્ણા ચ છત્ત્રકી નામ નીલિકા

ન વિધ્યેદ્ અ-સિરાર્હાણાં ન તૃટ્-પીનસ-કાસિનામ્ ।
ના-જીર્ણિ-ભીરુ-વમિત-શિરઃ-કર્ણાક્ષિ-શૂલિનામ્

14.8બ્વ્ ન દૃક્-પીનસ-કાસિનામ્
અથ સાધારણે કાલે શુદ્ધ-સંભોજિતાત્મનઃ ।
દેશે પ્રકાશે પૂર્વાહ્ણે ભિષગ્ જાનૂચ્ચ-પીઠ-ગઃ

યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય સ્વિન્નાક્ષસ્ય મુખાનિલૈઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠ-મૃદિતે નેત્રે દૃષ્ટૌ દૃષ્ટ્વોત્પ્લુતં મલમ્

સ્વાં નાસાં પ્રેક્ષમાણસ્ય નિષ્-કમ્પં મૂર્ધ્નિ ધારિતે ।
કૃષ્ણાદ્ અર્ધાઙ્ગુલં મુક્ત્વા તથાર્ધાર્ધમ્ અપાઙ્ગતઃ

14.11અવ્ સ્વ-નાસાં પ્રેક્ષમાણસ્ય 14.11દ્વ્ તદ્ અર્ધાર્ધમ્ અપાઙ્ગતઃ
તર્જની-મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈઃ શલાકાં નિશ્-ચલં ધૃતામ્ ।
દૈવ-ચ્છિદ્રં નયેત્ પાર્શ્વાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આમન્થયન્ ઇવ

સવ્યં દક્ષિણ-હસ્તેન નેત્રં સવ્યેન ચેતરત્ ।
વિધ્યેત્ સુ-વિદ્ધે શબ્દઃ સ્યાદ્ અ-રુક્ ચામ્બુ-લવ-સ્રુતિઃ

સાન્ત્વયન્ન્ આતુરં ચાનુ નેત્રં સ્તન્યેન સેચયેત્ ।
શલાકાયાસ્ તતો ઽગ્રેણ નિર્લિખેન્ નેત્ર-મણ્ડલમ્

14.14દ્વ્ નિર્લિખેદ્ દૃષ્ટિ-મણ્ડલમ્
અ-બાધમાનઃ શનકૈર્ નાસાં પ્રતિ નુદંસ્ તતઃ ।
ઉચ્છિઙ્ઘનાચ્ ચાપહરેદ્ દૃષ્ટિ-મણ્ડલ-ગં કફમ્

14.15ચ્વ્ ઉચ્છિઙ્ખનાચ્ ચાપહરેદ્
સ્થિરે દોષે ચલે વાતિ સ્વેદયેદ્ અક્ષિ બાહ્યતઃ ।
અથ દૃષ્ટેષુ રૂપેષુ શલાકામ્ આહરેચ્ છનૈઃ

14.16અવ્ સ્થિરે દોષે ચલે વાપિ
ઘૃતાપ્લુતં પિચું દત્ત્વા બદ્ધાક્ષં શાયયેત્ તતઃ ।
વિદ્ધાદ્ અન્યેન પાર્શ્વેન તમ્ ઉત્તાનં દ્વયોર્ વ્યધે

14.17ચ્વ્ વ્યધાદ્ અન્યેન પાર્શ્વેન
નિવાતે શયને ઽભ્યક્ત-શિરઃ-પાદં હિતે રતમ્ ।
ક્ષવથું કાસમ્ ઉદ્ગારં ષ્ઠીવનં પાનમ્ અમ્ભસઃ

14.18બ્વ્ -શિરો-ગાત્રં હિતે રતમ્
અધો-મુખ-સ્થિતિં સ્નાનં દન્ત-ધાવન-ભક્ષણમ્ ।
સપ્તાહં નાચરેત્ સ્નેહ-પીત-વચ્ ચાત્ર યન્ત્રણા

શક્તિતો લઙ્ઘયેત્ સેકો રુજિ કોષ્ણેન સર્પિષા ।
સ-વ્યોષામલકં વાટ્યમ્ અશ્નીયાત્ સ-ઘૃતં દ્રવમ્

વિલેપીં વા ત્ર્ય્-અહાચ્ ચાસ્ય ક્વાથૈર્ મુક્ત્વાક્ષિ સેચયેત્ ।
વાત-ઘ્નૈઃ સપ્તમે ત્વ્ અહ્નિ સર્વ-થૈવાક્ષિ મોચયેત્

યન્ત્રણામ્ અનુરુધ્યેત દૃષ્ટેર્ આ-સ્થૈર્ય-લાભતઃ ।
રૂપાણિ સૂક્ષ્મ-દીપ્તાનિ સહસા નાવલોકયેત્

શોફ-રાગ-રુજાદીનામ્ અધિમન્થસ્ય ચોદ્ભવઃ ।
અ-હિતૈર્ વેધ-દોષાચ્ ચ યથા-સ્વં તાન્ ઉપાચરેત્

14.23ચ્વ્ અ-હિતૈર્ વેધ્ય-દોષાચ્ ચ 14.23દ્વ્ યથા-સ્વં તાન્ ઉપક્રમેત્
કલ્કિતાઃ સ-ઘૃતા દૂર્વા-યવ-ગૈરિક-શારિવાઃ ।
મુખાલેપે પ્રયોક્તવ્યા રુજા-રાગોપશાન્તયે

સ-સર્ષપાસ્ તિલાસ્ તદ્-વન્ માતુલુઙ્ગ-રસાપ્લુતાઃ ।
પયસ્યા-શારિવા-પત્ત્ર-મઞ્જિષ્ઠા-મધુયષ્ટિભિઃ

અજા-ક્ષીર-યુતૈર્ લેપઃ સુખોષ્ણઃ શર્મ-કૃત્ પરમ્ ।
લોધ્ર-સૈન્ધવ-મૃદ્વીકા-મધુકૈશ્ છાગલં પયઃ

14.26અવ્ અજા-ક્ષીરાન્વિતૈર્ લેપઃ
શૃતમ્ આશ્ચ્યોતનં યોજ્યં રુજા-રાગ-વિનાશનમ્ ।
મધુકોત્પલ-કુષ્ઠૈર્ વા દ્રાક્ષા-લાક્ષા-સિતાન્વિતૈઃ

14.27ચ્વ્ મધુકોત્પલ-કુષ્ઠૈલા- 14.27દ્વ્ દ્રાક્ષા-લાક્ષા-રસાન્વિતૈઃ 14.27દ્વ્
-દ્રાક્ષા-લાક્ષા-સિતાન્વિતૈઃ
14.27દ્વ્ -દ્રાક્ષા-લાક્ષા-રસાન્વિતૈઃ
વાત-ઘ્ન-સિદ્ધે પયસિ શૃતં સર્પિશ્ ચતુર્-ગુણે ।
પદ્મકાદિ-પ્રતીવાપં સર્વ-કર્મસુ શસ્યતે

સિરાં તથાન્-ઉપશમે સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્ ।
મન્થોક્તાં ચ ક્રિયાં કુર્યાદ્ વેધે રૂઢે ઽઞ્જનં મૃદુ

14.29દ્વ્ વ્યધે રૂઢે ઽઞ્જનં મૃદુ
આઢકી-મૂલ-મરિચ-હરિતાલ-રસાઞ્જનૈઃ ।
વિદ્ધે ઽક્ષ્ણિ સ-ગુડા વર્તિર્ યોજ્યા દિવ્યામ્બુ-પેષિતા

જાતી-શિરીષ-ધવ-મેષવિષાણિ-પુષ્પ-વૈડૂર્ય-મૌક્તિક-ફલં પયસા સુ-પિષ્ટમ્ ।
આજેન તામ્રમ્ અમુના પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહતઃ પુનર્ ઇદં પયસૈવ પિષ્ટમ્

14.31અવ્ જાતી-શિરીષ-ધવ-મેષવિષાણ-પુષ્પ-
પિણ્ડાઞ્જનં હિતમ્ અન્-આતપ-શુષ્કમ્ અક્ષ્ણિ વિદ્ધે પ્રસાદ-જનનં બલ-કૃચ્ ચ દૃષ્ટેઃ ।
સ્રોતો-જ-વિદ્રુમ-શિલામ્બુ-ધિ-ફેન-તીક્ષ્ણૈર્ અસ્યૈવ તુલ્યમ્ ઉદિતં ગુણ-કલ્પનાભિઃ