Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 92

11.58dv tīkṣṇāñjanair dṛk pratataṃ prayuktaiḥ
Uttarasthāna
sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite |
a-vyaktam īkṣate rūpaṃ vyaktam apy a-nimittataḥ

12.1bv prathamaṃ paṭalaṃ gate 12.1cv a-vyaktam īkṣyate rūpaṃ
prāpte dvitīyaṃ paṭalaṃ a-bhūtam api paśyati |
bhūtaṃ tu yatnād āsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate

12.2dv dūraṃ sūkṣmaṃ ca nekṣate
dūrāntika-sthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate |
doṣe maṇḍala-saṃsthāne maṇḍalānīva paśyati

dvi-dhaikaṃ dṛṣṭi-madhya-sthe bahu-dhā bahu-dhā-sthite |
dṛṣṭer abhyantara-gate hrasva-vṛddha-viparyayam

12.4dv hrasva-dīrgha-viparyayam 12.4dv hrasvaṃ bahu viparyayam
nāntika-stham adhaḥ-saṃsthe dūra-gaṃ nopari sthite |
pārśve paśyen na pārśva-sthe timirākhyo 'yam āmayaḥ

prāpnoti kāca-tāṃ doṣe tṛtīya-paṭalāśrite |
tenordhvam īkṣate nādhas tanu-cailāvṛtopamam

12.6cv tenordhvam īkṣyate nādhas
yathā-varṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭir hīyeta ca kramāt |
tathāpy upekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ

12.7av yathā-doṣaṃ ca rajyeta
liṅga-nāśaṃ malaḥ kurvaṃś chādayed dṛṣṭi-maṇḍalam |
tatra vātena timire vyāviddham iva paśyati

calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ |
jālāni keśān maśakān raśmīṃś copekṣite 'tra ca

12.9av dhūmāvilāruṇābhāsaṃ 12.9bv prasannaṃ vīkṣate muhuḥ 12.9dv
raśmīṃś copekṣite 'tra tu
kācī-bhūte dṛg aruṇā paśyaty āsyam a-nāsikam |
candra-dīpādy-aneka-tvaṃ vakram ṛjv api manyate

vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryād rajo-dhūmāvṛtām iva |
spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hata-darśanām

12.11cv sphuṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ
sa liṅga-nāśo vāte tu saṃkocayati dṛk-sirāḥ |
dṛṅ-maṇḍalaṃ viśaty antar gambhīrā dṛg asau smṛtā

pitta-je timire vidyut-khadyota-dyota-dīpitam |
śikhi-tittiri-pattrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati

12.13bv -khadyotodyota-dīpitam 12.13cv śikhi-tittiri-picchābhaṃ
kāce dṛg kāca-nīlābhā tādṛg eva ca paśyati |
arkendu-pariveṣāgni-marīcīndra-dhanūṃṣi ca

12.14av kāce dṛg kāṃsya-nīlābhā
bhṛṅga-nīlā nir-ālokā dṛk snigdhā liṅga-nāśataḥ |
dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hrasvā hrasva-darśinī

bhavet pitta-vidagdhākhyā pītā pītābha-darśanā |
kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati

12.16bv pītā pītābha-darśinī
śaṅkhendu-kunda-kusumaiḥ kumudair iva cācitam |
kāce tu niṣ-prabhendv-arka-pradīpādyair ivācitam

12.17bv kumudair iva vācitam
sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syāl liṅga-nāśe tu lakṣyate |
mūrtaḥ kapho dṛṣṭi-gataḥ snigdho darśana-nāśanaḥ

bindur jalasyeva calaḥ padminī-puṭa-saṃsthitaḥ |
uṣṇe saṃkocam āyāti cchāyāyāṃ parisarpati

12.19bv padminī-puṭa-saṃśritaḥ 12.19bv padminī-pattra-saṃśritaḥ
śaṅkha-kundendu-kumuda-sphaṭikopama-śuklimā |
raktena timire raktaṃ tamo-bhūtaṃ ca paśyati

kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭis tādṛk ca paśyati |
liṅga-nāśe 'pi tādṛg dṛṅ niṣ-prabhā hata-darśanā

saṃsarga-saṃnipāteṣu vidyāt saṃkīrṇa-lakṣaṇān |
timirādīn a-kasmāc ca taiḥ syād vyaktākulekṣaṇaḥ

12.22dv taiḥ syād vakrākulekṣaṇaḥ 12.22dv taiḥ syād vyaktākulekṣaṇam
timire śeṣayor dṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate |
dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ

nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi |
arke 'sta-mastaka-nyasta-gabhastau stambham āgatāḥ

sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado 'paraḥ |
divā-kara-kara-spṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭi-pathān malāḥ

vilīna-līnā yacchanti vyaktam atrāhni darśanam |
uṣṇa-taptasya sahasā śīta-vāri-nimajjanāt

tri-doṣa-rakta-saṃpṛkto yāty ūṣmordhvaṃ tato 'kṣiṇi |
dāhoṣe malinaṃ śuklam ahany āvila-darśanam

rātrāv āndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā |
bhṛśam amlāśanād doṣaiḥ sāsrair yā dṛṣṭir ācitā

sa-kleda-kaṇḍū-kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā |
śoka-jvara-śiro-roga-saṃtaptasyānilādayaḥ

12.29bv vidagdhāmlena sā matā
dhūmāvilāṃ dhūma-dṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ |
sahasaivālpa-sat-tvasya paśyato rūpam adbhutam

12.30av dhūmāvilāṃ dhūma-dṛśāṃ 12.30bv dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūsaraḥ 12.30bv
dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmakaḥ
bhāsvaraṃ bhās-karādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ |
kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣita-darśanām

12.31av bhāsuraṃ bhās-karādiṃ vā
vaiḍūrya-varṇāṃ stimitāṃ prakṛti-sthām ivā-vyathām |
aupasargika ity eṣa liṅga-nāśo 'tra varjayet

vinā kaphāl liṅga-nāśān gambhīrāṃ hrasva-jām api |
ṣaṭ kācā nakulāndhaś ca yāpyāḥ śeṣāṃs tu sādhayet