અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 92

11.58દ્વ્ તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્ દૃક્ પ્રતતં પ્રયુક્તૈઃ
ઉત્તરસ્થાન
સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે ।
અ-વ્યક્તમ્ ઈક્ષતે રૂપં વ્યક્તમ્ અપ્ય્ અ-નિમિત્તતઃ

12.1બ્વ્ પ્રથમં પટલં ગતે 12.1ચ્વ્ અ-વ્યક્તમ્ ઈક્ષ્યતે રૂપં
પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલં અ-ભૂતમ્ અપિ પશ્યતિ ।
ભૂતં તુ યત્નાદ્ આસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મં ચ નેક્ષતે

12.2દ્વ્ દૂરં સૂક્ષ્મં ચ નેક્ષતે
દૂરાન્તિક-સ્થં રૂપં ચ વિપર્યાસેન મન્યતે ।
દોષે મણ્ડલ-સંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ

દ્વિ-ધૈકં દૃષ્ટિ-મધ્ય-સ્થે બહુ-ધા બહુ-ધા-સ્થિતે ।
દૃષ્ટેર્ અભ્યન્તર-ગતે હ્રસ્વ-વૃદ્ધ-વિપર્યયમ્

12.4દ્વ્ હ્રસ્વ-દીર્ઘ-વિપર્યયમ્ 12.4દ્વ્ હ્રસ્વં બહુ વિપર્યયમ્
નાન્તિક-સ્થમ્ અધઃ-સંસ્થે દૂર-ગં નોપરિ સ્થિતે ।
પાર્શ્વે પશ્યેન્ ન પાર્શ્વ-સ્થે તિમિરાખ્યો ઽયમ્ આમયઃ

પ્રાપ્નોતિ કાચ-તાં દોષે તૃતીય-પટલાશ્રિતે ।
તેનોર્ધ્વમ્ ઈક્ષતે નાધસ્ તનુ-ચૈલાવૃતોપમમ્

12.6ચ્વ્ તેનોર્ધ્વમ્ ઈક્ષ્યતે નાધસ્
યથા-વર્ણં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્ હીયેત ચ ક્રમાત્ ।
તથાપ્ય્ ઉપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ

12.7અવ્ યથા-દોષં ચ રજ્યેત
લિઙ્ગ-નાશં મલઃ કુર્વંશ્ છાદયેદ્ દૃષ્ટિ-મણ્ડલમ્ ।
તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમ્ ઇવ પશ્યતિ

ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નં ચેક્ષતે મુહુઃ ।
જાલાનિ કેશાન્ મશકાન્ રશ્મીંશ્ ચોપેક્ષિતે ઽત્ર ચ

12.9અવ્ ધૂમાવિલારુણાભાસં 12.9બ્વ્ પ્રસન્નં વીક્ષતે મુહુઃ 12.9દ્વ્
રશ્મીંશ્ ચોપેક્ષિતે ઽત્ર તુ
કાચી-ભૂતે દૃગ્ અરુણા પશ્યત્ય્ આસ્યમ્ અ-નાસિકમ્ ।
ચન્દ્ર-દીપાદ્ય્-અનેક-ત્વં વક્રમ્ ઋજ્વ્ અપિ મન્યતે

વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્ રજો-ધૂમાવૃતામ્ ઇવ ।
સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હત-દર્શનામ્

12.11ચ્વ્ સ્ફુટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં
સ લિઙ્ગ-નાશો વાતે તુ સંકોચયતિ દૃક્-સિરાઃ ।
દૃઙ્-મણ્ડલં વિશત્ય્ અન્તર્ ગમ્ભીરા દૃગ્ અસૌ સ્મૃતા

પિત્ત-જે તિમિરે વિદ્યુત્-ખદ્યોત-દ્યોત-દીપિતમ્ ।
શિખિ-તિત્તિરિ-પત્ત્રાભં પ્રાયો નીલં ચ પશ્યતિ

12.13બ્વ્ -ખદ્યોતોદ્યોત-દીપિતમ્ 12.13ચ્વ્ શિખિ-તિત્તિરિ-પિચ્છાભં
કાચે દૃગ્ કાચ-નીલાભા તાદૃગ્ એવ ચ પશ્યતિ ।
અર્કેન્દુ-પરિવેષાગ્નિ-મરીચીન્દ્ર-ધનૂંષિ ચ

12.14અવ્ કાચે દૃગ્ કાંસ્ય-નીલાભા
ભૃઙ્ગ-નીલા નિર્-આલોકા દૃક્ સ્નિગ્ધા લિઙ્ગ-નાશતઃ ।
દૃષ્ટિઃ પિત્તેન હ્રસ્વાખ્યા સા હ્રસ્વા હ્રસ્વ-દર્શિની

ભવેત્ પિત્ત-વિદગ્ધાખ્યા પીતા પીતાભ-દર્શના ।
કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતં ચ પશ્યતિ

12.16બ્વ્ પીતા પીતાભ-દર્શિની
શઙ્ખેન્દુ-કુન્દ-કુસુમૈઃ કુમુદૈર્ ઇવ ચાચિતમ્ ।
કાચે તુ નિષ્-પ્રભેન્દ્વ્-અર્ક-પ્રદીપાદ્યૈર્ ઇવાચિતમ્

12.17બ્વ્ કુમુદૈર્ ઇવ વાચિતમ્
સિતાભા સા ચ દૃષ્ટિઃ સ્યાલ્ લિઙ્ગ-નાશે તુ લક્ષ્યતે ।
મૂર્તઃ કફો દૃષ્ટિ-ગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શન-નાશનઃ

બિન્દુર્ જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિની-પુટ-સંસ્થિતઃ ।
ઉષ્ણે સંકોચમ્ આયાતિ ચ્છાયાયાં પરિસર્પતિ

12.19બ્વ્ પદ્મિની-પુટ-સંશ્રિતઃ 12.19બ્વ્ પદ્મિની-પત્ત્ર-સંશ્રિતઃ
શઙ્ખ-કુન્દેન્દુ-કુમુદ-સ્ફટિકોપમ-શુક્લિમા ।
રક્તેન તિમિરે રક્તં તમો-ભૂતં ચ પશ્યતિ

કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્ તાદૃક્ ચ પશ્યતિ ।
લિઙ્ગ-નાશે ઽપિ તાદૃગ્ દૃઙ્ નિષ્-પ્રભા હત-દર્શના

સંસર્ગ-સંનિપાતેષુ વિદ્યાત્ સંકીર્ણ-લક્ષણાન્ ।
તિમિરાદીન્ અ-કસ્માચ્ ચ તૈઃ સ્યાદ્ વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ

12.22દ્વ્ તૈઃ સ્યાદ્ વક્રાકુલેક્ષણઃ 12.22દ્વ્ તૈઃ સ્યાદ્ વ્યક્તાકુલેક્ષણમ્
તિમિરે શેષયોર્ દૃષ્ટૌ ચિત્રો રાગઃ પ્રજાયતે ।
દ્યોત્યતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્ નિચિતા મલૈઃ

નકુલાન્ધઃ સ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ ।
અર્કે ઽસ્ત-મસ્તક-ન્યસ્ત-ગભસ્તૌ સ્તમ્ભમ્ આગતાઃ

સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સ ગદો ઽપરઃ ।
દિવા-કર-કર-સ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિ-પથાન્ મલાઃ

વિલીન-લીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમ્ અત્રાહ્નિ દર્શનમ્ ।
ઉષ્ણ-તપ્તસ્ય સહસા શીત-વારિ-નિમજ્જનાત્

ત્રિ-દોષ-રક્ત-સંપૃક્તો યાત્ય્ ઊષ્મોર્ધ્વં તતો ઽક્ષિણિ ।
દાહોષે મલિનં શુક્લમ્ અહન્ય્ આવિલ-દર્શનમ્

રાત્રાવ્ આન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા ।
ભૃશમ્ અમ્લાશનાદ્ દોષૈઃ સાસ્રૈર્ યા દૃષ્ટિર્ આચિતા

સ-ક્લેદ-કણ્ડૂ-કલુષા વિદગ્ધામ્લેન સા સ્મૃતા ।
શોક-જ્વર-શિરો-રોગ-સંતપ્તસ્યાનિલાદયઃ

12.29બ્વ્ વિદગ્ધામ્લેન સા મતા
ધૂમાવિલાં ધૂમ-દૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ ।
સહસૈવાલ્પ-સત્-ત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમ્ અદ્ભુતમ્

12.30અવ્ ધૂમાવિલાં ધૂમ-દૃશાં 12.30બ્વ્ દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂસરઃ 12.30બ્વ્
દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમકઃ
ભાસ્વરં ભાસ્-કરાદિં વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ ।
કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિત-દર્શનામ્

12.31અવ્ ભાસુરં ભાસ્-કરાદિં વા
વૈડૂર્ય-વર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિ-સ્થામ્ ઇવા-વ્યથામ્ ।
ઔપસર્ગિક ઇત્ય્ એષ લિઙ્ગ-નાશો ઽત્ર વર્જયેત્

વિના કફાલ્ લિઙ્ગ-નાશાન્ ગમ્ભીરાં હ્રસ્વ-જામ્ અપિ ।
ષટ્ કાચા નકુલાન્ધશ્ ચ યાપ્યાઃ શેષાંસ્ તુ સાધયેત્