Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 91
10.31bv sāsra-nāḍī-vraṇāvṛtam
pañcety uktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyā-sādhya-vibhāgataḥ || 31ū̆ab ||
Uttarasthāna
upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhi-mukhena ca |
lekhayen maṇḍalāgreṇa tataś ca pratisārayet
11.1bv bhinnaṃ vrīhi-mukhena tu
pippalī-kṣaudra-sindhūtthair badhnīyāt pūrva-vat tataḥ |
paṭola-pattrāmalaka-kvāthenāścyotayec ca tam
parvaṇī baḍiśenāttā bāhya-saṃdhi-tri-bhāgataḥ |
vṛddhi-pattreṇa vardhyārdhe syād aśru-gatir anya-thā
11.3av parvaṇī baḍiśenāntar- 11.3bv -bāhya-saṃdhi-tri-bhāgataḥ 11.3dv syād
asra-gatir anya-thā
11.3dv syād asra-srutir anya-thā
cikitsā cārma-vat kṣaudra-saindhava-pratisāritā |
pūyālase sirāṃ vidhyet tatas tam upanāhayet
11.4dv tatas tad upanāhayet
kurvīta cākṣi-pākoktaṃ sarvaṃ karma yathā-vidhi |
saindhavārdraka-kāsīsa-loha-tāmraiḥ su-cūrṇitaiḥ
cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta sa-kṣaudrair vā rasa-kriyām |
kṛmi-granthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca
tri-phalā-kṣaudra-kāsīsa-saindhavaiḥ pratisārayet |
pittābhiṣyanda-vac chuktiṃ balāsāhvaya-piṣṭake
11.7dv balāsāhvaya-piṣṭakau
kaphābhiṣyanda-van muktvā sirā-vyadham upācaret |
bījapūra-rasāktaṃ ca vyoṣa-kaṭphalam añjanam
jātī-mukula-sindhūttha-devadāru-mahauṣadhaiḥ |
piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śopha-kaṇḍū-ghnam añjanam
11.9dv śopha-kaṇḍū-ghnam auṣadham
rakta-syanda-vad utpāta-harṣa-jālārjuna-kriyā |
sirotpāte viśeṣeṇa ghṛta-mākṣikam añjanam
sirā-harṣe tu madhunā ślakṣṇa-ghṛṣṭaṃ rasāñjanam |
arjune śarkarā-mastu-kṣaudrair āścyotanaṃ hitam
sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunāñjanam |
madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha
11.12av sphaṭikaṃ kuṅkumaṃ śaṅkhaṃ 11.12bv kāsīsaṃ madhunāñjanam
armoktaṃ pañca-dhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat |
raktaṃ dadhi-nibhaṃ yac ca śukra-vat tasya bheṣajam
uttānasyetarat svinnaṃ sa-sindhūtthena cāñjitam |
rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet
itthaṃ saṃroṣitākṣasya pracale 'rmādhi-māṃsake |
ghṛtasya niś-calaṃ mūrdhni vartmanoś ca viśeṣataḥ
11.15bv prabale 'rmādhi-māṃsake
apāṅgam īkṣamāṇasya vṛddhe 'rmaṇi kanīnakāt |
valī syād yatra tatrārma baḍiśenāvalambitam
nāty-āyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ |
samantān maṇḍalāgreṇa mocayed atha mokṣitam
11.17av nāty-āyataṃ samutpāṭya
kanīnakam upānīya catur-bhāgāvaśeṣitam |
chindyāt kanīnakaṃ rakṣed vāhinīś cāśru-vāhinīḥ
11.18cv chindyāt kanīnakaṃ rakṣan 11.18cv chindyāt kanīnakaṃ rakṣye
kanīnaka-vyadhād aśru nāḍī cākṣṇi pravartate |
vṛddhe 'rmaṇi tathāpāṅgāt paśyato 'sya kanīnakam
11.19av kanīnaka-vadhād aśru 11.19av kanīnaka-vadhād āśu 11.19av
kanīnaka-vyadhād a-sru-
11.19bv -nāḍī cākṣṇi pravartate
samyak-chinnaṃ madhu-vyoṣa-saindhava-pratisāritam |
uṣṇena sarpiṣā siktam abhyaktaṃ madhu-sarpiṣā
badhnīyāt secayen muktvā tṛtīyādi-dineṣu ca |
karañja-bīja-siddhena kṣīreṇa kvathitais tathā
sa-kṣaudrair dvi-niśā-lodhra-paṭolī-yaṣṭi-kiṃśukaiḥ |
kuraṇṭa-mukulopetair muñced evāhni saptame
11.22cv koraṇṭa-mukulopetair
samyak-chinne bhavet svāsthyaṃ hīnāti-ccheda-jān gadān |
sekāñjana-prabhṛtibhir jayel lekhana-bṛṃhaṇaiḥ
sitā-manaḥśilaileya-lavaṇottama-nāgaram |
ardha-karṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhu-drutam
11.24dv palārdhaṃ ca madhu-plutam
añjanaṃ śleṣma-timira-pilla-śukrārma-śoṣa-jit |
tri-phalaika-tama-dravya-tvacaṃ pānīya-kalkitām
11.25bv -pilla-śukrārma-kāca-jit
śarāva-pihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayet tataḥ |
pṛthak-śeṣauṣadha-rasaiḥ pṛthag eva ca bhāvitā
sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvi-lavaṇānvitā |
trīṇy etāny añjanāny āha lekhanāni paraṃ nimiḥ
sirā-jāle sirā yās tu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ |
na sidhyanty arma-vat tāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam
doṣānurodhāc chukreṣu snigdha-rūkṣā varā ghṛtam |
tiktam ūrdhvam asṛk-srāvo reka-sekādi ceṣyate
11.29av doṣānubandhāc chukreṣu 11.29bv snigdhā rūkṣā varā ghṛtam
11.29bv snigdha-rūkṣa-varā ghṛtam
11.29cv tiktam ūrdhvam asṛk-srāva- 11.29dv -reka-sekādi ceṣyate
tris trivṛd-vāriṇā pakvaṃ kṣata-śukre ghṛtaṃ pibet |
sirayānu hared raktaṃ jalaukobhiś ca locanāt
siddhenotpala-kākolī-drākṣā-yaṣṭī-vidāribhiḥ |
sa-sitenāja-payasā secanaṃ salilena vā
rāgāśru-vedanā-śāntau paraṃ lekhanam añjanam |
vartayo jāti-mukula-lākṣā-gairika-candanaiḥ
prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣata-śukrakam |
dantair danti-varāhoṣṭra-gavāśvāja-kharodbhavaiḥ
11.33av prasādayanti pittāsṛk 11.33dv -go-rāsabha-samudbhavaiḥ
sa-śaṅkha-mauktikāmbho-dhi-phenair marica-pādikaiḥ |
kṣata-śukram api vyāpi danta-vartir nivartayet
tamāla-pattraṃ go-danta-śaṅkha-pheno 'sthi gārdabham |
tāmraṃ ca vartir mūtreṇa sarva-śukraka-nāśinī
11.35cv tāmraṃ ca basta-mūtreṇa
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavas try-ūṣaṇaṃ truṭī |
karañja-bījaṃ laśuno vraṇa-sādi ca bheṣajam
sa-vraṇā-vraṇa-gambhīra-tvak-stha-śukra-ghnam añjanam |
nimnam unnamayet sneha-pāna-nasya-rasāñjanaiḥ
sa-rujaṃ nī-rujaṃ tṛpti-puṭa-pākena śukrakam |
śuddha-śukre niśā-yaṣṭī-śārivā-śābarāmbhasā
11.38dv -śārivā-sādhitāmbhasā
secanaṃ lodhra-poṭalyā koṣṇāmbho-magnayātha-vā |
bṛhatī-mūla-yaṣṭy-āhva-tāmra-saindhava-nāgaraiḥ
dhātrī-phalāmbunā piṣṭair lepitaṃ tāmra-bhājanam |
yavājyāmalakī-pattrair bahu-śo dhūpayet tataḥ
tatra kurvīta guṭikās tā jala-kṣaudra-peṣitāḥ |
mahā-nīlā iti khyātāḥ śuddha-śukra-harāḥ param
sthire śukre ghane cāsya bahu-śo 'pahared asṛk |
śiraḥ-kāya-virekāṃś ca puṭa-pākāṃś ca bhūri-śaḥ
kuryān marica-vaidehī-śirīṣa-phala-saindhavaiḥ |
harṣaṇaṃ tri-phalā-kvātha-pītena lavaṇena vā
11.43cv gharṣaṇaṃ tri-phalā-kvātha- 11.43cv sarṣapa-tri-phalā-kvātha-
kuryād añjana-yogau vā ślokārdha-gaditāv imau |
śaṅkha-kolāsthi-kataka-drākṣā-madhuka-mākṣikaiḥ
surā-dantārṇava-malaiḥ śirīṣa-kusumānvitaiḥ |
dhātrī-phaṇijjaka-rase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ
11.45av khara-dantārṇava-malaiḥ 11.45dv kṣāro lāṅgalikā-bhavaḥ 11.45dv
kṣāro lāṅgalikī-bhavaḥ
uṣitaḥ śoṣitaś cūrṇaḥ śukra-harṣaṇam añjanam |
mudgā vā nis-tuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkha-kṣaudra-samāyutāḥ
11.46bv śukra-gharṣaṇam añjanam
sāro madhūkān madhu-mān majjā vākṣāt sa-mākṣikā |
go-kharāśvoṣṭra-daśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudra-jaḥ
11.47av sāro madhūkāt sa-madhur 11.47av sāro madhūkān madhunā
vartir arjuna-toyena hṛṣṭa-śukraka-nāśinī |
utsannaṃ vā sa-śalyaṃ vā śūkraṃ vālādibhir likhet
11.48bv piṣṭā śukraka-nāśinī 11.48bv duṣṭa-śukraka-nāśinī
sirā-śukre tv a-dṛṣṭi-ghne cikitsā vraṇa-śukra-vat |
puṇḍra-yaṣṭy-āhva-kākolī-siṃhī-loha-niśāñjanam
kalkitaṃ chāga-dugdhena sa-ghṛtair dhūpitaṃ yavaiḥ |
dhātrī-pattraiś ca paryāyād vartir atrāñjanaṃ param
11.50dv vartir atrāñjanaṃ hitam 11.50dv vartir netrāñjanaṃ param
a-śāntāv arma-vac chastram ajakākhye ca yojayet |
ajakāyām a-sādhyāyāṃ śukre 'nya-tra ca tad-vidhe
vedanopaśamaṃ sneha-pānāsṛk-srāvaṇādibhiḥ |
kuryād bībhatsa-tāṃ jetuṃ śukrasyotsedha-sādhanam
11.52dv śukla-tvotsedha-sādhanam
nārikelāsthi-bhallāta-tāla-vaṃśa-karīra-jam |
bhasmādbhiḥ srāvayet tābhir bhāvayet karabhāsthi-jam
cūrṇaṃ śukreṣv a-sādhyeṣu tad vaivarṇya-ghnam añjanam |
sādhyeṣu sādhanāyālam idam eva ca śīlitam
ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam |
samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet
vraṇaṃ go-māṃsa-cūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca |
sapta-rātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇa-bhāge same sthire
snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīra-sarpiṣā |
tathāpi punar-ādhmāne bheda-cchedādikāṃ kriyām
11.57cv tathāpi punar-ādhmāte
yuktyā kuryād yathā nāti-cchedena syāt nimajjanam || 57ū̆ab ||
11.57ū̆av yuktyā yuñjyād yathā nāti-
nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathā-svaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt |
na hīyate labdha-balā tathāntas tīkṣṇāñjanair dṛk satataṃ prayuktaiḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0