અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 91

10.31બ્વ્ સાસ્ર-નાડી-વ્રણાવૃતમ્
પઞ્ચેત્ય્ ઉક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યા-સાધ્ય-વિભાગતઃ ॥ 31ઊઅબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
ઉપનાહં ભિષક્ સ્વિન્નં ભિન્નં વ્રીહિ-મુખેન ચ ।
લેખયેન્ મણ્ડલાગ્રેણ તતશ્ ચ પ્રતિસારયેત્

11.1બ્વ્ ભિન્નં વ્રીહિ-મુખેન તુ
પિપ્પલી-ક્ષૌદ્ર-સિન્ધૂત્થૈર્ બધ્નીયાત્ પૂર્વ-વત્ તતઃ ।
પટોલ-પત્ત્રામલક-ક્વાથેનાશ્ચ્યોતયેચ્ ચ તમ્

પર્વણી બડિશેનાત્તા બાહ્ય-સંધિ-ત્રિ-ભાગતઃ ।
વૃદ્ધિ-પત્ત્રેણ વર્ધ્યાર્ધે સ્યાદ્ અશ્રુ-ગતિર્ અન્ય-થા

11.3અવ્ પર્વણી બડિશેનાન્તર્- 11.3બ્વ્ -બાહ્ય-સંધિ-ત્રિ-ભાગતઃ 11.3દ્વ્ સ્યાદ્
અસ્ર-ગતિર્ અન્ય-થા
11.3દ્વ્ સ્યાદ્ અસ્ર-સ્રુતિર્ અન્ય-થા
ચિકિત્સા ચાર્મ-વત્ ક્ષૌદ્ર-સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતા ।
પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્ તતસ્ તમ્ ઉપનાહયેત્

11.4દ્વ્ તતસ્ તદ્ ઉપનાહયેત્
કુર્વીત ચાક્ષિ-પાકોક્તં સર્વં કર્મ યથા-વિધિ ।
સૈન્ધવાર્દ્રક-કાસીસ-લોહ-તામ્રૈઃ સુ-ચૂર્ણિતૈઃ

ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત સ-ક્ષૌદ્રૈર્ વા રસ-ક્રિયામ્ ।
કૃમિ-ગ્રન્થિં કરીષેણ સ્વિન્નં ભિત્ત્વા વિલિખ્ય ચ

ત્રિ-ફલા-ક્ષૌદ્ર-કાસીસ-સૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
પિત્તાભિષ્યન્દ-વચ્ છુક્તિં બલાસાહ્વય-પિષ્ટકે

11.7દ્વ્ બલાસાહ્વય-પિષ્ટકૌ
કફાભિષ્યન્દ-વન્ મુક્ત્વા સિરા-વ્યધમ્ ઉપાચરેત્ ।
બીજપૂર-રસાક્તં ચ વ્યોષ-કટ્ફલમ્ અઞ્જનમ્

જાતી-મુકુલ-સિન્ધૂત્થ-દેવદારુ-મહૌષધૈઃ ।
પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નયા વર્તિઃ શોફ-કણ્ડૂ-ઘ્નમ્ અઞ્જનમ્

11.9દ્વ્ શોફ-કણ્ડૂ-ઘ્નમ્ ઔષધમ્
રક્ત-સ્યન્દ-વદ્ ઉત્પાત-હર્ષ-જાલાર્જુન-ક્રિયા ।
સિરોત્પાતે વિશેષેણ ઘૃત-માક્ષિકમ્ અઞ્જનમ્

સિરા-હર્ષે તુ મધુના શ્લક્ષ્ણ-ઘૃષ્ટં રસાઞ્જનમ્ ।
અર્જુને શર્કરા-મસ્તુ-ક્ષૌદ્રૈર્ આશ્ચ્યોતનં હિતમ્

સ્ફટિકઃ કુઙ્કુમં શઙ્ખો મધુકં મધુનાઞ્જનમ્ ।
મધુના ચાઞ્જનં શઙ્ખઃ ફેનો વા સિતયા સહ

11.12અવ્ સ્ફટિકં કુઙ્કુમં શઙ્ખં 11.12બ્વ્ કાસીસં મધુનાઞ્જનમ્
અર્મોક્તં પઞ્ચ-ધા તત્ર તનુ ધૂમાવિલં ચ યત્ ।
રક્તં દધિ-નિભં યચ્ ચ શુક્ર-વત્ તસ્ય ભેષજમ્

ઉત્તાનસ્યેતરત્ સ્વિન્નં સ-સિન્ધૂત્થેન ચાઞ્જિતમ્ ।
રસેન બીજપૂરસ્ય નિમીલ્યાક્ષિ વિમર્દયેત્

ઇત્થં સંરોષિતાક્ષસ્ય પ્રચલે ઽર્માધિ-માંસકે ।
ઘૃતસ્ય નિશ્-ચલં મૂર્ધ્નિ વર્ત્મનોશ્ ચ વિશેષતઃ

11.15બ્વ્ પ્રબલે ઽર્માધિ-માંસકે
અપાઙ્ગમ્ ઈક્ષમાણસ્ય વૃદ્ધે ઽર્મણિ કનીનકાત્ ।
વલી સ્યાદ્ યત્ર તત્રાર્મ બડિશેનાવલમ્બિતમ્

નાત્ય્-આયતં મુચુણ્ડ્યા વા સૂચ્યા સૂત્રેણ વા તતઃ ।
સમન્તાન્ મણ્ડલાગ્રેણ મોચયેદ્ અથ મોક્ષિતમ્

11.17અવ્ નાત્ય્-આયતં સમુત્પાટ્ય
કનીનકમ્ ઉપાનીય ચતુર્-ભાગાવશેષિતમ્ ।
છિન્દ્યાત્ કનીનકં રક્ષેદ્ વાહિનીશ્ ચાશ્રુ-વાહિનીઃ

11.18ચ્વ્ છિન્દ્યાત્ કનીનકં રક્ષન્ 11.18ચ્વ્ છિન્દ્યાત્ કનીનકં રક્ષ્યે
કનીનક-વ્યધાદ્ અશ્રુ નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે ।
વૃદ્ધે ઽર્મણિ તથાપાઙ્ગાત્ પશ્યતો ઽસ્ય કનીનકમ્

11.19અવ્ કનીનક-વધાદ્ અશ્રુ 11.19અવ્ કનીનક-વધાદ્ આશુ 11.19અવ્
કનીનક-વ્યધાદ્ અ-સ્રુ-
11.19બ્વ્ -નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે
સમ્યક્-છિન્નં મધુ-વ્યોષ-સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતમ્ ।
ઉષ્ણેન સર્પિષા સિક્તમ્ અભ્યક્તં મધુ-સર્પિષા

બધ્નીયાત્ સેચયેન્ મુક્ત્વા તૃતીયાદિ-દિનેષુ ચ ।
કરઞ્જ-બીજ-સિદ્ધેન ક્ષીરેણ ક્વથિતૈસ્ તથા

સ-ક્ષૌદ્રૈર્ દ્વિ-નિશા-લોધ્ર-પટોલી-યષ્ટિ-કિંશુકૈઃ ।
કુરણ્ટ-મુકુલોપેતૈર્ મુઞ્ચેદ્ એવાહ્નિ સપ્તમે

11.22ચ્વ્ કોરણ્ટ-મુકુલોપેતૈર્
સમ્યક્-છિન્ને ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં હીનાતિ-ચ્છેદ-જાન્ ગદાન્ ।
સેકાઞ્જન-પ્રભૃતિભિર્ જયેલ્ લેખન-બૃંહણૈઃ

સિતા-મનઃશિલૈલેય-લવણોત્તમ-નાગરમ્ ।
અર્ધ-કર્ષોન્મિતં તાર્ક્ષ્યં પલાર્ધં ચ મધુ-દ્રુતમ્

11.24દ્વ્ પલાર્ધં ચ મધુ-પ્લુતમ્
અઞ્જનં શ્લેષ્મ-તિમિર-પિલ્લ-શુક્રાર્મ-શોષ-જિત્ ।
ત્રિ-ફલૈક-તમ-દ્રવ્ય-ત્વચં પાનીય-કલ્કિતામ્

11.25બ્વ્ -પિલ્લ-શુક્રાર્મ-કાચ-જિત્
શરાવ-પિહિતાં દગ્ધ્વા કપાલે ચૂર્ણયેત્ તતઃ ।
પૃથક્-શેષૌષધ-રસૈઃ પૃથગ્ એવ ચ ભાવિતા

સા મષી શોષિતા પેષ્યા ભૂયો દ્વિ-લવણાન્વિતા ।
ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અઞ્જનાન્ય્ આહ લેખનાનિ પરં નિમિઃ

સિરા-જાલે સિરા યાસ્ તુ કઠિના લેખનૌષધૈઃ ।
ન સિધ્યન્ત્ય્ અર્મ-વત્ તાસાં પિટિકાનાં ચ સાધનમ્

દોષાનુરોધાચ્ છુક્રેષુ સ્નિગ્ધ-રૂક્ષા વરા ઘૃતમ્ ।
તિક્તમ્ ઊર્ધ્વમ્ અસૃક્-સ્રાવો રેક-સેકાદિ ચેષ્યતે

11.29અવ્ દોષાનુબન્ધાચ્ છુક્રેષુ 11.29બ્વ્ સ્નિગ્ધા રૂક્ષા વરા ઘૃતમ્
11.29બ્વ્ સ્નિગ્ધ-રૂક્ષ-વરા ઘૃતમ્
11.29ચ્વ્ તિક્તમ્ ઊર્ધ્વમ્ અસૃક્-સ્રાવ- 11.29દ્વ્ -રેક-સેકાદિ ચેષ્યતે
ત્રિસ્ ત્રિવૃદ્-વારિણા પક્વં ક્ષત-શુક્રે ઘૃતં પિબેત્ ।
સિરયાનુ હરેદ્ રક્તં જલૌકોભિશ્ ચ લોચનાત્

સિદ્ધેનોત્પલ-કાકોલી-દ્રાક્ષા-યષ્ટી-વિદારિભિઃ ।
સ-સિતેનાજ-પયસા સેચનં સલિલેન વા

રાગાશ્રુ-વેદના-શાન્તૌ પરં લેખનમ્ અઞ્જનમ્ ।
વર્તયો જાતિ-મુકુલ-લાક્ષા-ગૈરિક-ચન્દનૈઃ

પ્રસાદયન્તિ પિત્તાસ્રં ઘ્નન્તિ ચ ક્ષત-શુક્રકમ્ ।
દન્તૈર્ દન્તિ-વરાહોષ્ટ્ર-ગવાશ્વાજ-ખરોદ્ભવૈઃ

11.33અવ્ પ્રસાદયન્તિ પિત્તાસૃક્ 11.33દ્વ્ -ગો-રાસભ-સમુદ્ભવૈઃ
સ-શઙ્ખ-મૌક્તિકામ્ભો-ધિ-ફેનૈર્ મરિચ-પાદિકૈઃ ।
ક્ષત-શુક્રમ્ અપિ વ્યાપિ દન્ત-વર્તિર્ નિવર્તયેત્

તમાલ-પત્ત્રં ગો-દન્ત-શઙ્ખ-ફેનો ઽસ્થિ ગાર્દભમ્ ।
તામ્રં ચ વર્તિર્ મૂત્રેણ સર્વ-શુક્રક-નાશિની

11.35ચ્વ્ તામ્રં ચ બસ્ત-મૂત્રેણ
રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ધાતવસ્ ત્ર્ય્-ઊષણં ત્રુટી ।
કરઞ્જ-બીજં લશુનો વ્રણ-સાદિ ચ ભેષજમ્

સ-વ્રણા-વ્રણ-ગમ્ભીર-ત્વક્-સ્થ-શુક્ર-ઘ્નમ્ અઞ્જનમ્ ।
નિમ્નમ્ ઉન્નમયેત્ સ્નેહ-પાન-નસ્ય-રસાઞ્જનૈઃ

સ-રુજં ની-રુજં તૃપ્તિ-પુટ-પાકેન શુક્રકમ્ ।
શુદ્ધ-શુક્રે નિશા-યષ્ટી-શારિવા-શાબરામ્ભસા

11.38દ્વ્ -શારિવા-સાધિતામ્ભસા
સેચનં લોધ્ર-પોટલ્યા કોષ્ણામ્ભો-મગ્નયાથ-વા ।
બૃહતી-મૂલ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-તામ્ર-સૈન્ધવ-નાગરૈઃ

ધાત્રી-ફલામ્બુના પિષ્ટૈર્ લેપિતં તામ્ર-ભાજનમ્ ।
યવાજ્યામલકી-પત્ત્રૈર્ બહુ-શો ધૂપયેત્ તતઃ

તત્ર કુર્વીત ગુટિકાસ્ તા જલ-ક્ષૌદ્ર-પેષિતાઃ ।
મહા-નીલા ઇતિ ખ્યાતાઃ શુદ્ધ-શુક્ર-હરાઃ પરમ્

સ્થિરે શુક્રે ઘને ચાસ્ય બહુ-શો ઽપહરેદ્ અસૃક્ ।
શિરઃ-કાય-વિરેકાંશ્ ચ પુટ-પાકાંશ્ ચ ભૂરિ-શઃ

કુર્યાન્ મરિચ-વૈદેહી-શિરીષ-ફલ-સૈન્ધવૈઃ ।
હર્ષણં ત્રિ-ફલા-ક્વાથ-પીતેન લવણેન વા

11.43ચ્વ્ ઘર્ષણં ત્રિ-ફલા-ક્વાથ- 11.43ચ્વ્ સર્ષપ-ત્રિ-ફલા-ક્વાથ-
કુર્યાદ્ અઞ્જન-યોગૌ વા શ્લોકાર્ધ-ગદિતાવ્ ઇમૌ ।
શઙ્ખ-કોલાસ્થિ-કતક-દ્રાક્ષા-મધુક-માક્ષિકૈઃ

સુરા-દન્તાર્ણવ-મલૈઃ શિરીષ-કુસુમાન્વિતૈઃ ।
ધાત્રી-ફણિજ્જક-રસે ક્ષારો લાઙ્ગલિકોદ્ભવઃ

11.45અવ્ ખર-દન્તાર્ણવ-મલૈઃ 11.45દ્વ્ ક્ષારો લાઙ્ગલિકા-ભવઃ 11.45દ્વ્
ક્ષારો લાઙ્ગલિકી-ભવઃ
ઉષિતઃ શોષિતશ્ ચૂર્ણઃ શુક્ર-હર્ષણમ્ અઞ્જનમ્ ।
મુદ્ગા વા નિસ્-તુષાઃ પિષ્ટાઃ શઙ્ખ-ક્ષૌદ્ર-સમાયુતાઃ

11.46બ્વ્ શુક્ર-ઘર્ષણમ્ અઞ્જનમ્
સારો મધૂકાન્ મધુ-માન્ મજ્જા વાક્ષાત્ સ-માક્ષિકા ।
ગો-ખરાશ્વોષ્ટ્ર-દશનાઃ શઙ્ખઃ ફેનઃ સમુદ્ર-જઃ

11.47અવ્ સારો મધૂકાત્ સ-મધુર્ 11.47અવ્ સારો મધૂકાન્ મધુના
વર્તિર્ અર્જુન-તોયેન હૃષ્ટ-શુક્રક-નાશિની ।
ઉત્સન્નં વા સ-શલ્યં વા શૂક્રં વાલાદિભિર્ લિખેત્

11.48બ્વ્ પિષ્ટા શુક્રક-નાશિની 11.48બ્વ્ દુષ્ટ-શુક્રક-નાશિની
સિરા-શુક્રે ત્વ્ અ-દૃષ્ટિ-ઘ્ને ચિકિત્સા વ્રણ-શુક્ર-વત્ ।
પુણ્ડ્ર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કાકોલી-સિંહી-લોહ-નિશાઞ્જનમ્

કલ્કિતં છાગ-દુગ્ધેન સ-ઘૃતૈર્ ધૂપિતં યવૈઃ ।
ધાત્રી-પત્ત્રૈશ્ ચ પર્યાયાદ્ વર્તિર્ અત્રાઞ્જનં પરમ્

11.50દ્વ્ વર્તિર્ અત્રાઞ્જનં હિતમ્ 11.50દ્વ્ વર્તિર્ નેત્રાઞ્જનં પરમ્
અ-શાન્તાવ્ અર્મ-વચ્ છસ્ત્રમ્ અજકાખ્યે ચ યોજયેત્ ।
અજકાયામ્ અ-સાધ્યાયાં શુક્રે ઽન્ય-ત્ર ચ તદ્-વિધે

વેદનોપશમં સ્નેહ-પાનાસૃક્-સ્રાવણાદિભિઃ ।
કુર્યાદ્ બીભત્સ-તાં જેતું શુક્રસ્યોત્સેધ-સાધનમ્

11.52દ્વ્ શુક્લ-ત્વોત્સેધ-સાધનમ્
નારિકેલાસ્થિ-ભલ્લાત-તાલ-વંશ-કરીર-જમ્ ।
ભસ્માદ્ભિઃ સ્રાવયેત્ તાભિર્ ભાવયેત્ કરભાસ્થિ-જમ્

ચૂર્ણં શુક્રેષ્વ્ અ-સાધ્યેષુ તદ્ વૈવર્ણ્ય-ઘ્નમ્ અઞ્જનમ્ ।
સાધ્યેષુ સાધનાયાલમ્ ઇદમ્ એવ ચ શીલિતમ્

અજકાં પાર્શ્વતો વિદ્ધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્ ।
સમં પ્રપીડ્યાઙ્ગુષ્ઠેન વસાર્દ્રેણાનુ પૂરયેત્

વ્રણં ગો-માંસ-ચૂર્ણેન બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય ચ ।
સપ્ત-રાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણ-ભાગે સમે સ્થિરે

સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યં નસ્યં ચ ક્ષીર-સર્પિષા ।
તથાપિ પુનર્-આધ્માને ભેદ-ચ્છેદાદિકાં ક્રિયામ્

11.57ચ્વ્ તથાપિ પુનર્-આધ્માતે
યુક્ત્યા કુર્યાદ્ યથા નાતિ-ચ્છેદેન સ્યાત્ નિમજ્જનમ્ ॥ 57ઊઅબ્ ॥
11.57ઊઅવ્ યુક્ત્યા યુઞ્જ્યાદ્ યથા નાતિ-
નિત્યં ચ શુક્રેષુ શૃતં યથા-સ્વં પાને ચ મર્શે ચ ઘૃતં વિદધ્યાત્ ।
ન હીયતે લબ્ધ-બલા તથાન્તસ્ તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્ દૃક્ સતતં પ્રયુક્તૈઃ