Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 86
5.53cv yathoktam iha tat sarvaṃ
Uttarasthāna
unmādāḥ ṣaṭ pṛthag-doṣa-nicayādhi-viṣodbhavāḥ |
unmādo nāma manaso doṣair unmārga-gair madaḥ
śārīra-mānasair duṣṭair a-hitād anna-pānataḥ |
vikṛtā-sātmya-sa-malād viṣamād upayogataḥ
6.2av śārīra-mānasair doṣair 6.2cv vikṛtā-sātmya-sa-mala- 6.2dv -viṣamād
upayogataḥ
viṣaṇṇasyālpa-sat-tvasya vyādhi-vega-samudgamāt |
kṣīṇasya ceṣṭā-vaiṣamyāt pūjya-pūjā-vyatikramāt
6.3bv vyādhi-vega-samudbhavāt 6.3bv vyādhi-vega-samudbhramāt
ādhibhir citta-vibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca |
ebhir hi hīna-sat-tvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ
6.4bv viṣeṇopaviṣeṇa vā 6.4cv ebhir vihīna-sat-tvasya
dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hṛtvā mārgān mano-vahān |
unmādaṃ kurvate tena dhī-vijñāna-smṛti-bhramāt
deho duḥkha-sukha-bhraṣṭo bhraṣṭa-sārathi-vad rathaḥ |
bhramaty a-cintitārambhas tatra vātāt kṛśāṅga-tā
6.6av dehī duḥkha-sukha-bhraṣṭo
a-sthāne rodanākrośa-hasita-smita-nartanam |
gīta-vāditra-vāg-aṅga-vikṣepāsphoṭanāni ca
a-sāmnā veṇu-vīṇādi-śabdānukaraṇaṃ muhuḥ |
āsyāt phenāgamo 'jasram aṭanaṃ bahu-bhāṣi-tā
6.8av abhīkṣṇaṃ veṇu-vīṇādi- 6.8av āsyena veṇu-vīṇādi- 6.8bv
-śabdādi-karaṇaṃ muhuḥ
6.8dv aṭanaṃ bahu-bhāṣitam
alaṅkāro 'n-alaṅkārair a-yānair gamanodyamaḥ |
gṛddhir abhyavahāryeṣu tal-lābhe cāvamāna-tā
6.9dv tal-lābhe vāvamāna-tā 6.9dv tal-lābheṣv avamāna-tā
utpiṇḍitāruṇākṣi-tvaṃ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ |
pittāt saṃtarjanaṃ krodho muṣṭi-loṣṭādy-abhidravaḥ
6.10av utpīḍitāruṇākṣi-tvaṃ
śīta-cchāyodakākāṅkṣā nagna-tvaṃ pīta-varṇa-tā |
a-satya-jvalana-jvālā-tārakā-dīpa-darśanam
6.11bv netra-tvak-pīta-varṇa-tā 6.11cv a-sati jvalane jvālā- 6.11cv
a-satya-jvalanolkādi-
kaphād a-rocakaś chardir alpehāhāra-vākya-tā |
strī-kāma-tā rahaḥ-prītir lālā-siṅghāṇaka-srutiḥ
baibhatsyaṃ śauca-vidveṣo nidrā śvayathur ānane |
unmādo bala-vān rātrau bhukta-mātre ca jāyate
sarvāyatana-saṃsthāna-saṃnipāte tad-ātmakam |
unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak parivarjayet
6.14bv -saṃnipātāt tad-ātmakam
dhana-kāntādi-nāśena duḥ-sahenābhiṣaṅga-vān |
pāṇḍur dīno muhur muhyan hāheti paridevate
rodity a-kasmān mriyate tad-guṇān bahu manyate |
śoka-kliṣṭa-manā dhyāyañ jāgarūko viceṣṭate
6.16av rodity a-kasmāt smayate
viṣeṇa śyāva-vadano naṣṭa-cchāyā-balendriyaḥ |
vegāntare 'pi saṃbhrānto raktākṣas taṃ vivarjayet
6.17bv naṣṭa-cchāyo '-balendriyaḥ
athānila-ja unmāde sneha-pānaṃ prayojayet |
pūrvam āvṛta-mārge tu sa-snehaṃ mṛdu śodhanam
kapha-pitta-bhave 'py ādau vamanaṃ sa-virecanam |
snigdha-svinnasya vastiṃ ca śirasaḥ sa-virecanam
6.19av kapha-pittodbhave 'py ādau 6.19cv snigdha-svinnasya vastīṃś ca
6.19dv śirasaś ca virecanam
tathāsya śuddha-dehasya prasādaṃ labhate manaḥ |
ittham apy anuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanam añjanam
6.20av tathaiva śuddha-dehasya
harṣaṇāśvāsanottrāsa-bhaya-tāḍana-tarjanam |
abhyaṅgodvartanālepa-dhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ
6.21dv -dhūmān pānaṃ ca sarpiṣaḥ
yuñjyāt tāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ |
hiṅgu-sauvarcala-vyoṣair dvi-palāṃśair ghṛtāḍhakam
siddhaṃ sa-mūtram unmāda-bhūtāpasmāra-nut param |
dvau prasthau sva-rasād brāhmyā ghṛta-prasthaṃ ca sādhitam
vyoṣa-śyāmā-trivṛd-dantī-śaṅkhapuṣpī-nṛpadrumaiḥ |
sa-saptalā-kṛmiharaiḥ kalkitair akṣa-saṃmitaiḥ
6.24av vyoṣa-śyāmā-trivṛd-bimbī- 6.24cv sātalā-kṛmijit-kalkaiḥ 6.24dv sarvais
tair akṣa-saṃmitaiḥ
pala-vṛddhyā prayuñjīta paraṃ mātrā catuḥ-palam |
unmāda-kuṣṭhāpasmāra-haraṃ vandhyā-suta-pradam
vāk-svara-smṛti-medhā-kṛd dhanyaṃ brāhmī-ghṛtaṃ smṛtam |
varā-viśālā-bhadrailā-devadārv-elavālukaiḥ
6.26cv varā-viśālākautpalā- 6.26cv varā-viśālā-pattrailā-
dvi-śārivā-dvi-rajanī-dvi-sthirā-phalinī-nataiḥ |
bṛhatī-kuṣṭha-mañjiṣṭhā-nāgakesara-dāḍimaiḥ
vella-tālīśa-pattrailā-mālatī-mukulotpalaiḥ |
sa-dantī-padmaka-himaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet
6.28bv -mālatī-kumudotpalaiḥ 6.28cv rudantī-padmaka-himaiḥ
prasthaṃ bhūta-grahonmāda-kāsāpasmāra-pāpmasu |
pāṇḍu-kaṇḍū-viṣe śoṣe mohe mehe gare jvare
6.29bv -kāsāpasmāra-pāpma-jit 6.29cv pāṇḍu-kaṇḍū-viṣe śophe
a-retasy a-prajasi vā daivopahata-cetasi |
a-medhasi skhalad-vāci smṛti-kāme 'lpa-pāvake
6.30av a-retasy alpa-rajasi
balyaṃ maṅgalyam āyuṣyaṃ kānti-saubhāgya-puṣṭi-dam |
kalyāṇakam idaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃ-savaneṣu ca
ebhyo dvi-śārivādīni jale paktvaika-viṃśatim |
rase tasmin pacet sarpir gṛṣṭi-kṣīra-catur-guṇam
6.32dv gṛṣṭi-kṣīre catur-guṇe 6.32dv gṛṣṭi-kṣīraṃ catur-guṇam
vīrā-dvi-medā-kākolī-kapikacchū-viṣāṇibhiḥ |
śūrpaparṇī-yutair etan mahā-kalyāṇakaṃ param
6.33av vīrarddhi-medā-kākolī- 6.33dv mahā-kalyāṇakaṃ smṛtam
bṛṃhaṇaṃ saṃnipāta-ghnaṃ pūrvasmād adhikaṃ guṇaiḥ |
jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā
trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭu-rohiṇī |
vayaḥsthā śūkarī chattrā sāticchattrā palaṅkaṣā
6.35dv aticchattrā palaṅkaṣā
mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulī-dvayam |
kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tair ghṛtam
6.36cv kaṭambharā-vṛścikālī- 6.36dv -sthirāś cāhṛtya tair ghṛtam
siddhaṃ cāturthikonmāda-grahāpasmāra-nāśanam |
mahā-paiśācakaṃ nāma ghṛtam etad yathāmṛtam
6.37av siddhaṃ caturthakonmāda- 6.37av siddhaṃ cāturthakonmāda-
buddhi-medhā-smṛti-karaṃ bālānāṃ cāṅga-vardhanam |
brāhmīm aindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām
6.38av smṛti-buddhi-karaṃ caiva 6.38bv bālānām aṅga-vardhanam
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām |
jyotiṣmatīṃ nāgavinnām anantāṃ sa-harītakīm
6.39av rāsnāṃ viṣaghnīṃ laśunaṃ
kāṅkṣīṃ ca hasti-mūtreṇa piṣṭvā chāyā-viśoṣītā |
vartir nasyāñjanālepa-dhūpair unmāda-sūdanī
6.40av kācchīṃ ca hasti-mūtreṇa 6.40av saurāṣṭrīṃ basta-mūtreṇa 6.40dv
-dhūpair unmāda-nāśinī
avapīḍāś ca vividhāḥ sarṣapāḥ sneha-saṃyutāḥ |
kaṭu-tailena cābhyaṅgo dhmāpayec cāsya tad rajaḥ
sa-hiṅgus tīkṣṇa-dhūmaś ca sūtra-sthānodito hitaḥ |
śṛgāla-śalyakolūka-jalaukā-vṛṣa-basta-jaiḥ
6.42av sa-hiṅgu tīkṣṇa-dhūmaś ca 6.42dv -jalūkā-vṛṣa-basta-jaiḥ 6.42dv
-jalaukā-vṛka-basta-jaiḥ
mūtra-pitta-śakṛd-roma-nakha-carmabhir ācaret |
dhūpa-dhūmāñjanābhyaṅga-pradeha-pariṣecanam
dhūpayet satataṃ cainaṃ śva-go-matsyaiḥ su-pūtibhiḥ |
vāta-śleṣmātmake prāyaḥ paittike tu praśasyate
tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaś ca miśrakaḥ |
śītāni cānna-pānāni madhurāṇi laghūni ca
vidhyet sirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā |
nivāte śāyayed evaṃ mucyate mati-vibhramāt
6.46av vidhyet sirāṃ yathoktāṃ ca
prakṣipyā-salile kūpe śoṣayed vā bubhukṣayā |
āśvāsayet suhṛt taṃ vā vākyair dharmārtha-saṃhitaiḥ
6.47cv āśvāsayet suhṛdbhis taṃ
brūyād iṣṭa-vināśaṃ vā darśayed adbhutāni vā |
baddhaṃ sarṣapa-tailāktaṃ nyased vottānam ātape
6.48av brūyād iṣṭasya nāśaṃ vā 6.48dv nyastaṃ cottānam ātape
kapikacchvātha-vā taptair loha-taila-jalaiḥ spṛśet |
kaśābhis tāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre viniḥkṣipet
6.49dv baddhvā śvabhre viniḥkṣipet
atha-vā vīta-śastrāśma-jane saṃtamase gṛhe |
sarpeṇoddhṛta-daṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhair gajaiś ca tam
trāsayec chastra-hastair vā kirātārāti-taskaraiḥ || 50+(1)ab ||
6.50+(1)bv taskaraiḥ śatrubhis tathā
atha-vā rāja-puruṣā bahir nītvā su-saṃyatam |
bhāpayeyur vadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā
deha-duḥkha-bhayebhyo hi paraṃ prāṇa-bhayaṃ matam |
tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ
6.52dv sarvato 'pasṛtaṃ manaḥ
siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśa-kālādy-apekṣayā |
iṣṭa-dravya-vināśāt tu mano yasyopahanyate
6.53av siddhāḥ kriyā prayoktavyā
tasya tat-sadṛśa-prāpti-sāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet |
kāma-śoka-bhaya-krodha-harṣerṣyā-lobha-saṃbhavān
6.54av tasya tat-sadṛśa-prāptiḥ 6.54bv -sāntvāśvāsaiḥ prasādayet 6.54bv
-priyāśvāsaiḥ pradarśayet
6.54bv sāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet
paras-para-prati-dvandvair ebhir eva śamaṃ nayet |
bhūtānubandham īkṣeta prokta-liṅgādhikākṛtim
6.55cv bhūtānubaddham īkṣeta
yady unmāde tataḥ kuryād bhūta-nirdiṣṭam auṣadham |
baliṃ ca dadyāt palalaṃ yāvakaṃ saktu-piṇḍikām
6.56av yady unmāde ca tat kuryād
snigdhaṃ madhuram āhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān |
pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyam āsavam
6.57cv pakvāmāhvāni māṃsāni 6.57dv surā-maireyam āsavam
atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca |
catuṣ-pathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṃgameṣu ca
nivṛttāmiṣa-madyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ |
nijāgantubhir unmādaiḥ sat-tva-vān na sa yujyate
6.59av nivṛttāmiṣa-madyo 'pi
prasāda indriyārthānāṃ buddhy-ātma-manasāṃ tathā |
dhātūnāṃ prakṛti-stha-tvaṃ vigatonmāda-lakṣaṇam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0