અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 86

5.53ચ્વ્ યથોક્તમ્ ઇહ તત્ સર્વં
ઉત્તરસ્થાન
ઉન્માદાઃ ષટ્ પૃથગ્-દોષ-નિચયાધિ-વિષોદ્ભવાઃ ।
ઉન્માદો નામ મનસો દોષૈર્ ઉન્માર્ગ-ગૈર્ મદઃ

શારીર-માનસૈર્ દુષ્ટૈર્ અ-હિતાદ્ અન્ન-પાનતઃ ।
વિકૃતા-સાત્મ્ય-સ-મલાદ્ વિષમાદ્ ઉપયોગતઃ

6.2અવ્ શારીર-માનસૈર્ દોષૈર્ 6.2ચ્વ્ વિકૃતા-સાત્મ્ય-સ-મલ- 6.2દ્વ્ -વિષમાદ્
ઉપયોગતઃ
વિષણ્ણસ્યાલ્પ-સત્-ત્વસ્ય વ્યાધિ-વેગ-સમુદ્ગમાત્ ।
ક્ષીણસ્ય ચેષ્ટા-વૈષમ્યાત્ પૂજ્ય-પૂજા-વ્યતિક્રમાત્

6.3બ્વ્ વ્યાધિ-વેગ-સમુદ્ભવાત્ 6.3બ્વ્ વ્યાધિ-વેગ-સમુદ્ભ્રમાત્
આધિભિર્ ચિત્ત-વિભ્રંશાદ્ વિષેણોપવિષેણ ચ ।
એભિર્ હિ હીન-સત્-ત્વસ્ય હૃદિ દોષાઃ પ્રદૂષિતાઃ

6.4બ્વ્ વિષેણોપવિષેણ વા 6.4ચ્વ્ એભિર્ વિહીન-સત્-ત્વસ્ય
ધિયો વિધાય કાલુષ્યં હૃત્વા માર્ગાન્ મનો-વહાન્ ।
ઉન્માદં કુર્વતે તેન ધી-વિજ્ઞાન-સ્મૃતિ-ભ્રમાત્

દેહો દુઃખ-સુખ-ભ્રષ્ટો ભ્રષ્ટ-સારથિ-વદ્ રથઃ ।
ભ્રમત્ય્ અ-ચિન્તિતારમ્ભસ્ તત્ર વાતાત્ કૃશાઙ્ગ-તા

6.6અવ્ દેહી દુઃખ-સુખ-ભ્રષ્ટો
અ-સ્થાને રોદનાક્રોશ-હસિત-સ્મિત-નર્તનમ્ ।
ગીત-વાદિત્ર-વાગ્-અઙ્ગ-વિક્ષેપાસ્ફોટનાનિ ચ

અ-સામ્ના વેણુ-વીણાદિ-શબ્દાનુકરણં મુહુઃ ।
આસ્યાત્ ફેનાગમો ઽજસ્રમ્ અટનં બહુ-ભાષિ-તા

6.8અવ્ અભીક્ષ્ણં વેણુ-વીણાદિ- 6.8અવ્ આસ્યેન વેણુ-વીણાદિ- 6.8બ્વ્
-શબ્દાદિ-કરણં મુહુઃ
6.8દ્વ્ અટનં બહુ-ભાષિતમ્
અલઙ્કારો ઽન્-અલઙ્કારૈર્ અ-યાનૈર્ ગમનોદ્યમઃ ।
ગૃદ્ધિર્ અભ્યવહાર્યેષુ તલ્-લાભે ચાવમાન-તા

6.9દ્વ્ તલ્-લાભે વાવમાન-તા 6.9દ્વ્ તલ્-લાભેષ્વ્ અવમાન-તા
ઉત્પિણ્ડિતારુણાક્ષિ-ત્વં જીર્ણે ચાન્ને ગદોદ્ભવઃ ।
પિત્તાત્ સંતર્જનં ક્રોધો મુષ્ટિ-લોષ્ટાદ્ય્-અભિદ્રવઃ

6.10અવ્ ઉત્પીડિતારુણાક્ષિ-ત્વં
શીત-ચ્છાયોદકાકાઙ્ક્ષા નગ્ન-ત્વં પીત-વર્ણ-તા ।
અ-સત્ય-જ્વલન-જ્વાલા-તારકા-દીપ-દર્શનમ્

6.11બ્વ્ નેત્ર-ત્વક્-પીત-વર્ણ-તા 6.11ચ્વ્ અ-સતિ જ્વલને જ્વાલા- 6.11ચ્વ્
અ-સત્ય-જ્વલનોલ્કાદિ-
કફાદ્ અ-રોચકશ્ છર્દિર્ અલ્પેહાહાર-વાક્ય-તા ।
સ્ત્રી-કામ-તા રહઃ-પ્રીતિર્ લાલા-સિઙ્ઘાણક-સ્રુતિઃ

બૈભત્સ્યં શૌચ-વિદ્વેષો નિદ્રા શ્વયથુર્ આનને ।
ઉન્માદો બલ-વાન્ રાત્રૌ ભુક્ત-માત્રે ચ જાયતે

સર્વાયતન-સંસ્થાન-સંનિપાતે તદ્-આત્મકમ્ ।
ઉન્માદં દારુણં વિદ્યાત્ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્

6.14બ્વ્ -સંનિપાતાત્ તદ્-આત્મકમ્
ધન-કાન્તાદિ-નાશેન દુઃ-સહેનાભિષઙ્ગ-વાન્ ।
પાણ્ડુર્ દીનો મુહુર્ મુહ્યન્ હાહેતિ પરિદેવતે

રોદિત્ય્ અ-કસ્માન્ મ્રિયતે તદ્-ગુણાન્ બહુ મન્યતે ।
શોક-ક્લિષ્ટ-મના ધ્યાયઞ્ જાગરૂકો વિચેષ્ટતે

6.16અવ્ રોદિત્ય્ અ-કસ્માત્ સ્મયતે
વિષેણ શ્યાવ-વદનો નષ્ટ-ચ્છાયા-બલેન્દ્રિયઃ ।
વેગાન્તરે ઽપિ સંભ્રાન્તો રક્તાક્ષસ્ તં વિવર્જયેત્

6.17બ્વ્ નષ્ટ-ચ્છાયો ઽ-બલેન્દ્રિયઃ
અથાનિલ-જ ઉન્માદે સ્નેહ-પાનં પ્રયોજયેત્ ।
પૂર્વમ્ આવૃત-માર્ગે તુ સ-સ્નેહં મૃદુ શોધનમ્

કફ-પિત્ત-ભવે ઽપ્ય્ આદૌ વમનં સ-વિરેચનમ્ ।
સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય વસ્તિં ચ શિરસઃ સ-વિરેચનમ્

6.19અવ્ કફ-પિત્તોદ્ભવે ઽપ્ય્ આદૌ 6.19ચ્વ્ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય વસ્તીંશ્ ચ
6.19દ્વ્ શિરસશ્ ચ વિરેચનમ્
તથાસ્ય શુદ્ધ-દેહસ્ય પ્રસાદં લભતે મનઃ ।
ઇત્થમ્ અપ્ય્ અનુવૃત્તૌ તુ તીક્ષ્ણં નાવનમ્ અઞ્જનમ્

6.20અવ્ તથૈવ શુદ્ધ-દેહસ્ય
હર્ષણાશ્વાસનોત્ત્રાસ-ભય-તાડન-તર્જનમ્ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાલેપ-ધૂપાન્ પાનં ચ સર્પિષઃ

6.21દ્વ્ -ધૂમાન્ પાનં ચ સર્પિષઃ
યુઞ્જ્યાત્ તાનિ હિ શુદ્ધસ્ય નયન્તિ પ્રકૃતિં મનઃ ।
હિઙ્ગુ-સૌવર્ચલ-વ્યોષૈર્ દ્વિ-પલાંશૈર્ ઘૃતાઢકમ્

સિદ્ધં સ-મૂત્રમ્ ઉન્માદ-ભૂતાપસ્માર-નુત્ પરમ્ ।
દ્વૌ પ્રસ્થૌ સ્વ-રસાદ્ બ્રાહ્મ્યા ઘૃત-પ્રસ્થં ચ સાધિતમ્

વ્યોષ-શ્યામા-ત્રિવૃદ્-દન્તી-શઙ્ખપુષ્પી-નૃપદ્રુમૈઃ ।
સ-સપ્તલા-કૃમિહરૈઃ કલ્કિતૈર્ અક્ષ-સંમિતૈઃ

6.24અવ્ વ્યોષ-શ્યામા-ત્રિવૃદ્-બિમ્બી- 6.24ચ્વ્ સાતલા-કૃમિજિત્-કલ્કૈઃ 6.24દ્વ્ સર્વૈસ્
તૈર્ અક્ષ-સંમિતૈઃ
પલ-વૃદ્ધ્યા પ્રયુઞ્જીત પરં માત્રા ચતુઃ-પલમ્ ।
ઉન્માદ-કુષ્ઠાપસ્માર-હરં વન્ધ્યા-સુત-પ્રદમ્

વાક્-સ્વર-સ્મૃતિ-મેધા-કૃદ્ ધન્યં બ્રાહ્મી-ઘૃતં સ્મૃતમ્ ।
વરા-વિશાલા-ભદ્રૈલા-દેવદાર્વ્-એલવાલુકૈઃ

6.26ચ્વ્ વરા-વિશાલાકૌત્પલા- 6.26ચ્વ્ વરા-વિશાલા-પત્ત્રૈલા-
દ્વિ-શારિવા-દ્વિ-રજની-દ્વિ-સ્થિરા-ફલિની-નતૈઃ ।
બૃહતી-કુષ્ઠ-મઞ્જિષ્ઠા-નાગકેસર-દાડિમૈઃ

વેલ્લ-તાલીશ-પત્ત્રૈલા-માલતી-મુકુલોત્પલૈઃ ।
સ-દન્તી-પદ્મક-હિમૈઃ કર્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્

6.28બ્વ્ -માલતી-કુમુદોત્પલૈઃ 6.28ચ્વ્ રુદન્તી-પદ્મક-હિમૈઃ
પ્રસ્થં ભૂત-ગ્રહોન્માદ-કાસાપસ્માર-પાપ્મસુ ।
પાણ્ડુ-કણ્ડૂ-વિષે શોષે મોહે મેહે ગરે જ્વરે

6.29બ્વ્ -કાસાપસ્માર-પાપ્મ-જિત્ 6.29ચ્વ્ પાણ્ડુ-કણ્ડૂ-વિષે શોફે
અ-રેતસ્ય્ અ-પ્રજસિ વા દૈવોપહત-ચેતસિ ।
અ-મેધસિ સ્ખલદ્-વાચિ સ્મૃતિ-કામે ઽલ્પ-પાવકે

6.30અવ્ અ-રેતસ્ય્ અલ્પ-રજસિ
બલ્યં મઙ્ગલ્યમ્ આયુષ્યં કાન્તિ-સૌભાગ્ય-પુષ્ટિ-દમ્ ।
કલ્યાણકમ્ ઇદં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં પું-સવનેષુ ચ

એભ્યો દ્વિ-શારિવાદીનિ જલે પક્ત્વૈક-વિંશતિમ્ ।
રસે તસ્મિન્ પચેત્ સર્પિર્ ગૃષ્ટિ-ક્ષીર-ચતુર્-ગુણમ્

6.32દ્વ્ ગૃષ્ટિ-ક્ષીરે ચતુર્-ગુણે 6.32દ્વ્ ગૃષ્ટિ-ક્ષીરં ચતુર્-ગુણમ્
વીરા-દ્વિ-મેદા-કાકોલી-કપિકચ્છૂ-વિષાણિભિઃ ।
શૂર્પપર્ણી-યુતૈર્ એતન્ મહા-કલ્યાણકં પરમ્

6.33અવ્ વીરર્દ્ધિ-મેદા-કાકોલી- 6.33દ્વ્ મહા-કલ્યાણકં સ્મૃતમ્
બૃંહણં સંનિપાત-ઘ્નં પૂર્વસ્માદ્ અધિકં ગુણૈઃ ।
જટિલા પૂતના કેશી ચારટી મર્કટી વચા

ત્રાયમાણા જયા વીરા ચોરકઃ કટુ-રોહિણી ।
વયઃસ્થા શૂકરી છત્ત્રા સાતિચ્છત્ત્રા પલઙ્કષા

6.35દ્વ્ અતિચ્છત્ત્રા પલઙ્કષા
મહાપુરુષદન્તા ચ કાયસ્થા નાકુલી-દ્વયમ્ ।
કટમ્ભરા વૃશ્ચિકાલી શાલિપર્ણી ચ તૈર્ ઘૃતમ્

6.36ચ્વ્ કટમ્ભરા-વૃશ્ચિકાલી- 6.36દ્વ્ -સ્થિરાશ્ ચાહૃત્ય તૈર્ ઘૃતમ્
સિદ્ધં ચાતુર્થિકોન્માદ-ગ્રહાપસ્માર-નાશનમ્ ।
મહા-પૈશાચકં નામ ઘૃતમ્ એતદ્ યથામૃતમ્

6.37અવ્ સિદ્ધં ચતુર્થકોન્માદ- 6.37અવ્ સિદ્ધં ચાતુર્થકોન્માદ-
બુદ્ધિ-મેધા-સ્મૃતિ-કરં બાલાનાં ચાઙ્ગ-વર્ધનમ્ ।
બ્રાહ્મીમ્ ઐન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુ જટાં મુરામ્

6.38અવ્ સ્મૃતિ-બુદ્ધિ-કરં ચૈવ 6.38બ્વ્ બાલાનામ્ અઙ્ગ-વર્ધનમ્
રાસ્નાં વિષઘ્નાં લશુનં વિશલ્યાં સુરસાં વચામ્ ।
જ્યોતિષ્મતીં નાગવિન્નામ્ અનન્તાં સ-હરીતકીમ્

6.39અવ્ રાસ્નાં વિષઘ્નીં લશુનં
કાઙ્ક્ષીં ચ હસ્તિ-મૂત્રેણ પિષ્ટ્વા છાયા-વિશોષીતા ।
વર્તિર્ નસ્યાઞ્જનાલેપ-ધૂપૈર્ ઉન્માદ-સૂદની

6.40અવ્ કાચ્છીં ચ હસ્તિ-મૂત્રેણ 6.40અવ્ સૌરાષ્ટ્રીં બસ્ત-મૂત્રેણ 6.40દ્વ્
-ધૂપૈર્ ઉન્માદ-નાશિની
અવપીડાશ્ ચ વિવિધાઃ સર્ષપાઃ સ્નેહ-સંયુતાઃ ।
કટુ-તૈલેન ચાભ્યઙ્ગો ધ્માપયેચ્ ચાસ્ય તદ્ રજઃ

સ-હિઙ્ગુસ્ તીક્ષ્ણ-ધૂમશ્ ચ સૂત્ર-સ્થાનોદિતો હિતઃ ।
શૃગાલ-શલ્યકોલૂક-જલૌકા-વૃષ-બસ્ત-જૈઃ

6.42અવ્ સ-હિઙ્ગુ તીક્ષ્ણ-ધૂમશ્ ચ 6.42દ્વ્ -જલૂકા-વૃષ-બસ્ત-જૈઃ 6.42દ્વ્
-જલૌકા-વૃક-બસ્ત-જૈઃ
મૂત્ર-પિત્ત-શકૃદ્-રોમ-નખ-ચર્મભિર્ આચરેત્ ।
ધૂપ-ધૂમાઞ્જનાભ્યઙ્ગ-પ્રદેહ-પરિષેચનમ્

ધૂપયેત્ સતતં ચૈનં શ્વ-ગો-મત્સ્યૈઃ સુ-પૂતિભિઃ ।
વાત-શ્લેષ્માત્મકે પ્રાયઃ પૈત્તિકે તુ પ્રશસ્યતે

તિક્તકં જીવનીયં ચ સર્પિઃ સ્નેહશ્ ચ મિશ્રકઃ ।
શીતાનિ ચાન્ન-પાનાનિ મધુરાણિ લઘૂનિ ચ

વિધ્યેત્ સિરાં યથોક્તાં વા તૃપ્તં મેદ્યામિષસ્ય વા ।
નિવાતે શાયયેદ્ એવં મુચ્યતે મતિ-વિભ્રમાત્

6.46અવ્ વિધ્યેત્ સિરાં યથોક્તાં ચ
પ્રક્ષિપ્યા-સલિલે કૂપે શોષયેદ્ વા બુભુક્ષયા ।
આશ્વાસયેત્ સુહૃત્ તં વા વાક્યૈર્ ધર્માર્થ-સંહિતૈઃ

6.47ચ્વ્ આશ્વાસયેત્ સુહૃદ્ભિસ્ તં
બ્રૂયાદ્ ઇષ્ટ-વિનાશં વા દર્શયેદ્ અદ્ભુતાનિ વા ।
બદ્ધં સર્ષપ-તૈલાક્તં ન્યસેદ્ વોત્તાનમ્ આતપે

6.48અવ્ બ્રૂયાદ્ ઇષ્ટસ્ય નાશં વા 6.48દ્વ્ ન્યસ્તં ચોત્તાનમ્ આતપે
કપિકચ્છ્વાથ-વા તપ્તૈર્ લોહ-તૈલ-જલૈઃ સ્પૃશેત્ ।
કશાભિસ્ તાડયિત્વા વા બદ્ધં શ્વભ્રે વિનિઃક્ષિપેત્

6.49દ્વ્ બદ્ધ્વા શ્વભ્રે વિનિઃક્ષિપેત્
અથ-વા વીત-શસ્ત્રાશ્મ-જને સંતમસે ગૃહે ।
સર્પેણોદ્ધૃત-દંષ્ટ્રેણ દાન્તૈઃ સિંહૈર્ ગજૈશ્ ચ તમ્

ત્રાસયેચ્ છસ્ત્ર-હસ્તૈર્ વા કિરાતારાતિ-તસ્કરૈઃ ॥ 50+(1)અબ્ ॥
6.50+(1)બ્વ્ તસ્કરૈઃ શત્રુભિસ્ તથા
અથ-વા રાજ-પુરુષા બહિર્ નીત્વા સુ-સંયતમ્ ।
ભાપયેયુર્ વધેનૈનં તર્જયન્તો નૃપાજ્ઞયા

દેહ-દુઃખ-ભયેભ્યો હિ પરં પ્રાણ-ભયં મતમ્ ।
તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ

6.52દ્વ્ સર્વતો ઽપસૃતં મનઃ
સિદ્ધા ક્રિયા પ્રયોજ્યેયં દેશ-કાલાદ્ય્-અપેક્ષયા ।
ઇષ્ટ-દ્રવ્ય-વિનાશાત્ તુ મનો યસ્યોપહન્યતે

6.53અવ્ સિદ્ધાઃ ક્રિયા પ્રયોક્તવ્યા
તસ્ય તત્-સદૃશ-પ્રાપ્તિ-સાન્ત્વાશ્વાસૈઃ શમં નયેત્ ।
કામ-શોક-ભય-ક્રોધ-હર્ષેર્ષ્યા-લોભ-સંભવાન્

6.54અવ્ તસ્ય તત્-સદૃશ-પ્રાપ્તિઃ 6.54બ્વ્ -સાન્ત્વાશ્વાસૈઃ પ્રસાદયેત્ 6.54બ્વ્
-પ્રિયાશ્વાસૈઃ પ્રદર્શયેત્
6.54બ્વ્ સાન્ત્વાશ્વાસૈઃ શમં નયેત્
પરસ્-પર-પ્રતિ-દ્વન્દ્વૈર્ એભિર્ એવ શમં નયેત્ ।
ભૂતાનુબન્ધમ્ ઈક્ષેત પ્રોક્ત-લિઙ્ગાધિકાકૃતિમ્

6.55ચ્વ્ ભૂતાનુબદ્ધમ્ ઈક્ષેત
યદ્ય્ ઉન્માદે તતઃ કુર્યાદ્ ભૂત-નિર્દિષ્ટમ્ ઔષધમ્ ।
બલિં ચ દદ્યાત્ પલલં યાવકં સક્તુ-પિણ્ડિકામ્

6.56અવ્ યદ્ય્ ઉન્માદે ચ તત્ કુર્યાદ્
સ્નિગ્ધં મધુરમ્ આહારં તણ્ડુલાન્ રુધિરોક્ષિતાન્ ।
પક્વામકાનિ માંસાનિ સુરાં મૈરેયમ્ આસવમ્

6.57ચ્વ્ પક્વામાહ્વાનિ માંસાનિ 6.57દ્વ્ સુરા-મૈરેયમ્ આસવમ્
અતિમુક્તસ્ય પુષ્પાણિ જાત્યાઃ સહચરસ્ય ચ ।
ચતુષ્-પથે ગવાં તીર્થે નદીનાં સંગમેષુ ચ

નિવૃત્તામિષ-મદ્યો યો હિતાશી પ્રયતઃ શુચિઃ ।
નિજાગન્તુભિર્ ઉન્માદૈઃ સત્-ત્વ-વાન્ ન સ યુજ્યતે

6.59અવ્ નિવૃત્તામિષ-મદ્યો ઽપિ
પ્રસાદ ઇન્દ્રિયાર્થાનાં બુદ્ધ્ય્-આત્મ-મનસાં તથા ।
ધાતૂનાં પ્રકૃતિ-સ્થ-ત્વં વિગતોન્માદ-લક્ષણમ્