Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 83
lihāno mātrayā rogair mucyate mṛttikodbhavaiḥ || 77ab ||
vyādher yady asya bhaiṣajyaṃ stanas tena pralepitaḥ || 77cd ||
sthito muhūrtaṃ dhauto 'nu pītas taṃ taṃ jayed gadam || 77ef ||
2.77fv pītas tat taṃ jayed gadam
Uttarasthāna
purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūla-pāṇinā |
manuṣya-vigrahāḥ pañca sapta strī-vigrahā grahāḥ
skando viśākho meṣākhyaḥ śva-grahaḥ pitṛ-saṃjñitaḥ |
śakuniḥ pūtanā śīta-pūtanā-dṛṣṭi-pūtanā
3.2av skando viśākho meṣāsyaḥ
mukha-maṇḍitikā tad-vad revatī śuṣka-revatī |
teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ
3.3av mukha-maṇḍanikā tad-vad 3.3av mukha-maṇḍinikā tad-vad
sāmānyaṃ rūpam uttrāsa-jṛmbhā-bhrū-kṣepa-dīna-tāḥ |
phena-srāvordhva-dṛṣṭy-oṣṭha-danta-daṃśa-prajāgarāḥ
3.4bv -jṛmbhā-bhrūtkṣepa-dīna-tāḥ
rodanaṃ kūjanaṃ stanya-vidveṣaḥ svara-vaikṛtam |
nakhair a-kasmāt paritaḥ sva-dhātry-aṅga-vilekhanam
tatraika-nayana-srāvī śiro vikṣipate muhuḥ |
hataika-pakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sa-svedo nata-kandharaḥ
3.6bv śiro vikṣepate muhuḥ 3.6bv śiro vikṣipyate muhuḥ
danta-khādī stana-dveṣī trasyan roditi vi-svaram |
vakra-vaktro vaman lālāṃ bhṛśam ūrdhvaṃ nirīkṣate
3.7bv trasan roditi vi-svaram 3.7cv vakra-vaktro vamel lālāṃ
vasāsṛg-gandhir udvigno baddha-muṣṭi-śakṛc chiśuḥ |
calitaikākṣi-gaṇḍa-bhrūḥ saṃraktobhaya-locanaḥ
skandārtas tena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam |
saṃjñā-nāśo muhuḥ keśa-luñcanaṃ kandharā-natiḥ
3.9bv maraṇaṃ vā bhaved drutam 3.9cv saṃjñā-nāśo bhavet keśa-
vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛn-mūtra-pravartanam |
phenodvamanam ūrdhvekṣā hasta-bhrū-pāda-nartanam
stana-sva-jihvā-saṃdaṃśa-saṃrambha-jvara-jāgarāḥ |
pūya-śoṇita-gandhaś ca skandāpasmāra-lakṣaṇam
ādhmānaṃ pāṇi-pādasya spandanaṃ phena-nirvamaḥ |
tṛṇ-muṣṭi-bandhātīsāra-svara-dainya-vi-varṇa-tāḥ
3.12av ādhmānaṃ pāṇi-pādāsya- 3.12bv -spandanaṃ phena-nirvamaḥ 3.12bv
spandanaṃ phena-nirgamaḥ
3.12bv spandanaṃ hananaṃ bhramaḥ
kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsa-hidhmā-prajāgarāḥ |
oṣṭha-daṃśāṅga-saṃkoca-stambha-bastābha-gandha-tāḥ
3.13av kūjanaṃ śvasanaṃ chardiḥ 3.13av kūjanaṃ stambhanaṃ chardiḥ 3.13av
kūjanaṃ svananaṃ chardiḥ
ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ madhye vinamanaṃ jvaraḥ |
mūrchaika-netra-śophaś ca naigameṣa-grahākṛtiḥ
kampo hṛṣita-roma-tvaṃ svedaś cakṣur-nimīlanam |
bahir-āyāmanaṃ jihvā-daṃśo 'ntaḥ-kaṇṭha-kūjanam
3.15av kampo harṣita-roma-tvaṃ
dhāvanaṃ viṭ-sa-gandha-tvaṃ krośanaṃ ca śva-vac chuni |
roma-harṣo muhus trāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ
3.16bv krośanaṃ śvāna-vac chuni 3.16cv roma-harṣo muhuḥ śvāsaḥ
kāsātīsāra-vamathu-jṛmbhā-tṛṭ-śava-gandha-tāḥ |
aṅgeṣv ākṣepa-vikṣepa-śoṣa-stambha-vi-varṇa-tāḥ
muṣṭi-bandhaḥ srutiś cākṣṇor bālasya syuḥ pitṛ-grahe |
srastāṅga-tvam atīsāro jihvā-tālu-gale vraṇāḥ
sphoṭāḥ sa-dāha-ruk-pākāḥ saṃdhiṣu syuḥ punaḥ punaḥ |
niśy ahni pravilīyante pāko vaktre gude 'pi vā
bhayaṃ śakuni-gandha-tvaṃ jvaraś ca śakuni-grahe |
pūtanāyāṃ vamiḥ kampas tandrā rātrau prajāgaraḥ
hidhmādhmānaṃ śakṛd-bhedaḥ pipāsā mūtra-nigrahaḥ |
srasta-hṛṣṭāṅga-roma-tvaṃ kāka-vat pūti-gandhi-tā
śīta-pūtanayā kampo rodanaṃ tiryag-īkṣaṇam |
tṛṣṇāntra-kūjo 'tīsāro vasā-vad visra-gandha-tā
pārśvasyaikasya śīta-tvam uṣṇa-tvam aparasya ca |
andha-pūtanayā chardir jvaraḥ kāso 'lpa-nidra-tā
3.23dv jvaraḥ kāso 'lpa-vahni-tā
varcaso bheda-vaivarṇya-daurgandhyāny aṅga-śoṣaṇam |
dṛṣṭeḥ sādāti-ruk-kaṇḍū-pothakī-janma-śūna-tāḥ
3.24cv dṛṣṭi-prasādo ruk-kaṇḍū- 3.24cv dṛṣṭi-sādo 'kṣi-ruk-kaṇḍū- 3.24cv
dṛṣṭi-sādo 'ti-ruk kaṇḍūḥ
3.24cv dṛṣṭi-sādo 'ti-ruk-kaṇḍū- 3.24cv dṛṣṭeḥ sādo 'kṣi-ruk-kaṇḍū- 3.24dv
pothakī-janma śūna-tā
3.24dv -pothakī-janma śūna-tā 3.24dv -pothakī-janma śūnya-tā
hidhmodvega-stana-dveṣa-vaivarṇya-svara-tīkṣṇa-tāḥ |
vepathur matsya-gandha-tvam atha-vā sāmla-gandha-tā
3.25bv -vaivarṇyaṃ svara-tīkṣṇa-tā 3.25cv vamathur matsya-gandha-tvam
mukha-maṇḍitayā pāṇi-pādāsya-ramaṇīya-tā |
sirābhir asitābhābhir ācitodara-tā jvaraḥ
3.26av mukha-maṇḍikayā pāṇi- 3.26bv -pādasya ramaṇīya-tā
a-rocako 'ṅga-glapanaṃ go-mūtra-sama-gandha-tā |
revatyāṃ śyāva-nīla-tvaṃ karṇa-nāsākṣi-mardanam
3.27cv revatyā śyāva-nīla-tvaṃ
kāsa-hidhmākṣi-vikṣepa-vakra-vaktra-tva-rakta-tāḥ |
basta-gandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam
jāyate śuṣka-revatyāṃ kramāt sarvāṅga-saṃkṣayaḥ |
keśa-śāto 'nna-vidveṣaḥ svara-dainyaṃ vi-varṇa-tā
3.29av jāyate śuṣka-revatyā
nānā-varṇa-purīṣa-tvam udare granthayaḥ sirāḥ || 29+1ab ||
rodanaṃ gṛdhra-gandha-tvaṃ dīrgha-kālānuvartanam |
udare granthayo vṛttā yasya nānā-vidhaṃ śakṛt
jihvāyā nimna-tā madhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet |
bhuñjāno 'nnaṃ bahu-vidhaṃ yo bālaḥ parihīyate
3.31av jihvāyāṃ nimna-tā madhye
tṛṣṇā-gṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣka-revatī |
hiṃsā-raty-arcanākāṅkṣā graha-grahaṇa-kāraṇam
tatra hiṃsātmake bālo mahān vā sruta-nāsikaḥ |
kṣata-jihvaḥ kvaṇed bāḍham a-sukhī sāśru-locanaḥ
3.33cv kṣata-jihvaḥ kvaṇan bāḍham 3.33cv kṣata-jihvaḥ kvaṇed gāḍham
3.33cv kṣata-jihvo vamed bāḍham
3.33dv a-sukhī sāsra-locanaḥ
dur-varṇo hīna-vacanaḥ pūti-gandhiś ca jāyate |
kṣāmo mūtra-purīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate
3.34bv pūti-gandhis tu jāyate 3.34dv gṛhṇāti na jugupsate
hastau codyamya saṃrabdho hanty ātmānaṃ tathā param |
tad-vac ca śastra-kāṣṭhādyair agniṃ vā dīptam āviśet
3.35av hastau codyamya saṃkruddho
apsu majjet patet kūpe kuryād anyac ca tad-vidham |
tṛḍ-dāha-mohān pūyasya cchardanaṃ ca pravartayet
3.36cv tṛḍ-dāha-mohāḥ pūyasya
raktaṃ ca sarva-mārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet |
rahaḥ-strī-rati-saṃlāpa-gandha-srag-bhūṣaṇa-priyaḥ
3.37bv riṣṭotpattiś ca taṃ tyajet
hṛṣṭaḥ śāntaś ca duḥ-sādhyo rati-kāmena pīḍitaḥ |
dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭha-gala-tālukaḥ
3.38cv dīnaḥ parimṛśed vaktraṃ
śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyaty āyāti dīna-tām |
annam annābhilāṣe 'pi dattaṃ nāti bubhukṣate
gṛhītaṃ bali-kāmena taṃ vidyāt sukha-sādhanam |
hantu-kāmaṃ jayed dhomaiḥ siddha-mantra-pravartitaiḥ
3.40av gṛhītaṃ maha-kāmena
itarau tu yathā-kāmaṃ rati-baly-ādi-dānataḥ |
atha sādhya-grahaṃ bālaṃ vivikte śaraṇe sthitam
trir ahnaḥ sikta-saṃmṛṣṭe sadā saṃnihitānale |
vikīrṇa-bhūti-kusuma-pattra-bījānna-sarṣape
3.42av trir ahnaṃ sikta-saṃmṛṣṭe 3.42av trir ahnaḥ sikta-saṃsṛṣṭe 3.42av trir
ahni sikta-saṃmṛṣṭe
3.42av trir ahni sikta-saṃsṛṣṭe 3.42cv vikīrṇa-bhūri-kusuma-
rakṣo-ghna-taila-jvalita-pradīpa-hata-pāpmani |
vyavāya-madya-piśita-nivṛtta-paricārake
3.43bv -pradīpe hata-pāpmani
purāṇa-sarpiṣābhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā |
sādhitena balā-nimba-vaijayantī-nṛpadrumaiḥ
pāribhadraka-kaṭvaṅga-jambū-varuṇa-kaṭtṛṇaiḥ |
kapotavaṅkāpāmārga-pāṭalā-madhu-śigrubhiḥ
3.45dv -pāṭalī-madhuśigrubhiḥ 3.45dv -mālatī-madhuśigrubhiḥ
kākajaṅghā-mahāśvetā-kapittha-kṣīri-pādapaiḥ |
sa-kadamba-karañjaiś ca dhūpaṃ snātasya cācaret
3.46bv -kapittha-kṣīra-pādapaiḥ
dvīpi-vyāghrāhi-siṃharkṣa-carmabhir ghṛta-miśritaiḥ |
pūti-daśāṅga-siddhārtha-vacā-bhallāta-dīpyakaiḥ
3.47cv pūti-daśāṅgī-siddhārtha-
sa-kuṣṭhaiḥ sa-ghṛtair dhūpaḥ sarva-graha-vimokṣaṇaḥ |
sarṣapā nimba-pattrāṇi mūlam aśvakhurā vacā
3.48av sa-kuṣṭhaiḥ sādhito dhūpaḥ 3.48dv mūtram aśvakhurā vacā 3.48dv
mūlam aśvakhuraṃ vacā
bhūrja-pattraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarva-graha-nivāraṇaḥ |
anantāmrāsthi-tagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ
3.49bv sarva-graha-nibarhaṇaḥ 3.49cv anantāmrāsthi-tagara- 3.49dv -maricaṃ
madhuro gaṇaḥ
śṛgālavinnā mustā ca kalkitais tair ghṛtaṃ pacet |
daśa-mūla-rasa-kṣīra-yuktaṃ tad graha-jit param
rāsnā-dvy-aṃśumatī-vṛddha-pañca-mūla-balā-ghanāt |
kvāthe sarpiḥ pacet piṣṭaiḥ śārivā-vyoṣa-citrakaiḥ
3.51av rāsnā-dvy-aṃśumatī-pattra- 3.51av rāsnā-dvy-aṃśumatī-lodhra- 3.51bv
-pañca-mūla-vacā-ghanāt
pāṭhā-viḍaṅga-madhuka-payasyā-hiṅgu-dārubhiḥ |
sa-granthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśos tat satataṃ hitam
3.52dv śiśos tu satataṃ hitam
sarva-roga-graha-haraṃ dīpanaṃ bala-varṇa-dam |
śārivā-surabhi-brāhmī-śaṅkhinī-kuṣṭha-sarṣapaiḥ
3.53bv dīpanaṃ bala-vardhanam 3.53dv -śaṅkhinī-kṛṣṇa-sarṣapaiḥ
vacāśvagandhā-surasa-yuktaiḥ sarpir vipācayet |
tan nāśayed grahān sarvān pānenābhyañjanena ca
3.54av vacāśvagandhā-surasā-
go-śṛṅga-carma-vālāhi-nirmokaṃ vṛṣa-daṃśa-viṭ |
nimba-pattrājya-kaṭukā-madanaṃ bṛhatī-dvayam
3.55av go-śṛṅga-carma-vālāsthi- 3.55av go-śṛṅga-roma-vālāhi-
kārpāsāsthi-yava-cchāga-roma-devāhva-sarṣapam |
mayūra-pattra-śrīvāsaṃ tuṣa-keśaṃ sa-rāmaṭham
3.56av kārpāsāsthi-yava-vacā- 3.56av kārpāsāsthi-vacā-bilva- 3.56av
kārpāsāsthi-vacā-lodhra-
3.56av mayūra-piccha-śrīvāsa- 3.56av mayūra-piccha-śrīvāsaṃ 3.56bv
-lodhra-devāhva-sarṣapam
3.56bv -devāhvaṃ yava-sarṣapam 3.56cv mayūra-pattra-śrīvāsa- 3.56dv
-nara-keśaṃ sa-rāmaṭham
mṛd-bhāṇḍe basta-mūtreṇa bhāvitaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam |
dhūpanaṃ ca hitaṃ sarva-bhūteṣu viṣama-jvare
3.57cv dhūpanārthaṃ hitaṃ sarva-
ghṛtāni bhūta-vidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca |
yuñjyāt tathā baliṃ homaṃ snapanaṃ mantra-tantra-vit
pūti-karañja-tvak-pattraṃ kṣīribhyo barbarād api |
tumbī-viśālāraluka-śamī-bilva-kapitthataḥ
3.59av pūti-karañja-tvak-pattra- 3.59av pūti-karañjāt tvak-pattraṃ 3.59bv
-kṣīribhyo vedarād api
3.59bv -mūlebhyo barbarād api 3.59bv -mūlebhyo vardharād api 3.59dv
-śamī-bilva-kapitthakam
utkvāthya toyaṃ tad rātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam |
anubandhān yathā-kṛcchraṃ grahāpāye 'py upadravān
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0