અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 83

લિહાનો માત્રયા રોગૈર્ મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ ॥ 77અબ્ ॥
વ્યાધેર્ યદ્ય્ અસ્ય ભૈષજ્યં સ્તનસ્ તેન પ્રલેપિતઃ ॥ 77ચ્દ્ ॥
સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતો ઽનુ પીતસ્ તં તં જયેદ્ ગદમ્ ॥ 77એf ॥
2.77fવ્ પીતસ્ તત્ તં જયેદ્ ગદમ્
ઉત્તરસ્થાન
પુરા ગુહસ્ય રક્ષાર્થં નિર્મિતાઃ શૂલ-પાણિના ।
મનુષ્ય-વિગ્રહાઃ પઞ્ચ સપ્ત સ્ત્રી-વિગ્રહા ગ્રહાઃ

સ્કન્દો વિશાખો મેષાખ્યઃ શ્વ-ગ્રહઃ પિતૃ-સંજ્ઞિતઃ ।
શકુનિઃ પૂતના શીત-પૂતના-દૃષ્ટિ-પૂતના

3.2અવ્ સ્કન્દો વિશાખો મેષાસ્યઃ
મુખ-મણ્ડિતિકા તદ્-વદ્ રેવતી શુષ્ક-રેવતી ।
તેષાં ગ્રહીષ્યતાં રૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરઃ

3.3અવ્ મુખ-મણ્ડનિકા તદ્-વદ્ 3.3અવ્ મુખ-મણ્ડિનિકા તદ્-વદ્
સામાન્યં રૂપમ્ ઉત્ત્રાસ-જૃમ્ભા-ભ્રૂ-ક્ષેપ-દીન-તાઃ ।
ફેન-સ્રાવોર્ધ્વ-દૃષ્ટ્ય્-ઓષ્ઠ-દન્ત-દંશ-પ્રજાગરાઃ

3.4બ્વ્ -જૃમ્ભા-ભ્રૂત્ક્ષેપ-દીન-તાઃ
રોદનં કૂજનં સ્તન્ય-વિદ્વેષઃ સ્વર-વૈકૃતમ્ ।
નખૈર્ અ-કસ્માત્ પરિતઃ સ્વ-ધાત્ર્ય્-અઙ્ગ-વિલેખનમ્

તત્રૈક-નયન-સ્રાવી શિરો વિક્ષિપતે મુહુઃ ।
હતૈક-પક્ષઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સ-સ્વેદો નત-કન્ધરઃ

3.6બ્વ્ શિરો વિક્ષેપતે મુહુઃ 3.6બ્વ્ શિરો વિક્ષિપ્યતે મુહુઃ
દન્ત-ખાદી સ્તન-દ્વેષી ત્રસ્યન્ રોદિતિ વિ-સ્વરમ્ ।
વક્ર-વક્ત્રો વમન્ લાલાં ભૃશમ્ ઊર્ધ્વં નિરીક્ષતે

3.7બ્વ્ ત્રસન્ રોદિતિ વિ-સ્વરમ્ 3.7ચ્વ્ વક્ર-વક્ત્રો વમેલ્ લાલાં
વસાસૃગ્-ગન્ધિર્ ઉદ્વિગ્નો બદ્ધ-મુષ્ટિ-શકૃચ્ છિશુઃ ।
ચલિતૈકાક્ષિ-ગણ્ડ-ભ્રૂઃ સંરક્તોભય-લોચનઃ

સ્કન્દાર્તસ્ તેન વૈકલ્યં મરણં વા ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
સંજ્ઞા-નાશો મુહુઃ કેશ-લુઞ્ચનં કન્ધરા-નતિઃ

3.9બ્વ્ મરણં વા ભવેદ્ દ્રુતમ્ 3.9ચ્વ્ સંજ્ઞા-નાશો ભવેત્ કેશ-
વિનમ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય શકૃન્-મૂત્ર-પ્રવર્તનમ્ ।
ફેનોદ્વમનમ્ ઊર્ધ્વેક્ષા હસ્ત-ભ્રૂ-પાદ-નર્તનમ્

સ્તન-સ્વ-જિહ્વા-સંદંશ-સંરમ્ભ-જ્વર-જાગરાઃ ।
પૂય-શોણિત-ગન્ધશ્ ચ સ્કન્દાપસ્માર-લક્ષણમ્

આધ્માનં પાણિ-પાદસ્ય સ્પન્દનં ફેન-નિર્વમઃ ।
તૃણ્-મુષ્ટિ-બન્ધાતીસાર-સ્વર-દૈન્ય-વિ-વર્ણ-તાઃ

3.12અવ્ આધ્માનં પાણિ-પાદાસ્ય- 3.12બ્વ્ -સ્પન્દનં ફેન-નિર્વમઃ 3.12બ્વ્
સ્પન્દનં ફેન-નિર્ગમઃ
3.12બ્વ્ સ્પન્દનં હનનં ભ્રમઃ
કૂજનં સ્તનનં છર્દિઃ કાસ-હિધ્મા-પ્રજાગરાઃ ।
ઓષ્ઠ-દંશાઙ્ગ-સંકોચ-સ્તમ્ભ-બસ્તાભ-ગન્ધ-તાઃ

3.13અવ્ કૂજનં શ્વસનં છર્દિઃ 3.13અવ્ કૂજનં સ્તમ્ભનં છર્દિઃ 3.13અવ્
કૂજનં સ્વનનં છર્દિઃ
ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય હસનં મધ્યે વિનમનં જ્વરઃ ।
મૂર્છૈક-નેત્ર-શોફશ્ ચ નૈગમેષ-ગ્રહાકૃતિઃ

કમ્પો હૃષિત-રોમ-ત્વં સ્વેદશ્ ચક્ષુર્-નિમીલનમ્ ।
બહિર્-આયામનં જિહ્વા-દંશો ઽન્તઃ-કણ્ઠ-કૂજનમ્

3.15અવ્ કમ્પો હર્ષિત-રોમ-ત્વં
ધાવનં વિટ્-સ-ગન્ધ-ત્વં ક્રોશનં ચ શ્વ-વચ્ છુનિ ।
રોમ-હર્ષો મુહુસ્ ત્રાસઃ સહસા રોદનં જ્વરઃ

3.16બ્વ્ ક્રોશનં શ્વાન-વચ્ છુનિ 3.16ચ્વ્ રોમ-હર્ષો મુહુઃ શ્વાસઃ
કાસાતીસાર-વમથુ-જૃમ્ભા-તૃટ્-શવ-ગન્ધ-તાઃ ।
અઙ્ગેષ્વ્ આક્ષેપ-વિક્ષેપ-શોષ-સ્તમ્ભ-વિ-વર્ણ-તાઃ

મુષ્ટિ-બન્ધઃ સ્રુતિશ્ ચાક્ષ્ણોર્ બાલસ્ય સ્યુઃ પિતૃ-ગ્રહે ।
સ્રસ્તાઙ્ગ-ત્વમ્ અતીસારો જિહ્વા-તાલુ-ગલે વ્રણાઃ

સ્ફોટાઃ સ-દાહ-રુક્-પાકાઃ સંધિષુ સ્યુઃ પુનઃ પુનઃ ।
નિશ્ય્ અહ્નિ પ્રવિલીયન્તે પાકો વક્ત્રે ગુદે ઽપિ વા

ભયં શકુનિ-ગન્ધ-ત્વં જ્વરશ્ ચ શકુનિ-ગ્રહે ।
પૂતનાયાં વમિઃ કમ્પસ્ તન્દ્રા રાત્રૌ પ્રજાગરઃ

હિધ્માધ્માનં શકૃદ્-ભેદઃ પિપાસા મૂત્ર-નિગ્રહઃ ।
સ્રસ્ત-હૃષ્ટાઙ્ગ-રોમ-ત્વં કાક-વત્ પૂતિ-ગન્ધિ-તા

શીત-પૂતનયા કમ્પો રોદનં તિર્યગ્-ઈક્ષણમ્ ।
તૃષ્ણાન્ત્ર-કૂજો ઽતીસારો વસા-વદ્ વિસ્ર-ગન્ધ-તા

પાર્શ્વસ્યૈકસ્ય શીત-ત્વમ્ ઉષ્ણ-ત્વમ્ અપરસ્ય ચ ।
અન્ધ-પૂતનયા છર્દિર્ જ્વરઃ કાસો ઽલ્પ-નિદ્ર-તા

3.23દ્વ્ જ્વરઃ કાસો ઽલ્પ-વહ્નિ-તા
વર્ચસો ભેદ-વૈવર્ણ્ય-દૌર્ગન્ધ્યાન્ય્ અઙ્ગ-શોષણમ્ ।
દૃષ્ટેઃ સાદાતિ-રુક્-કણ્ડૂ-પોથકી-જન્મ-શૂન-તાઃ

3.24ચ્વ્ દૃષ્ટિ-પ્રસાદો રુક્-કણ્ડૂ- 3.24ચ્વ્ દૃષ્ટિ-સાદો ઽક્ષિ-રુક્-કણ્ડૂ- 3.24ચ્વ્
દૃષ્ટિ-સાદો ઽતિ-રુક્ કણ્ડૂઃ
3.24ચ્વ્ દૃષ્ટિ-સાદો ઽતિ-રુક્-કણ્ડૂ- 3.24ચ્વ્ દૃષ્ટેઃ સાદો ઽક્ષિ-રુક્-કણ્ડૂ- 3.24દ્વ્
પોથકી-જન્મ શૂન-તા
3.24દ્વ્ -પોથકી-જન્મ શૂન-તા 3.24દ્વ્ -પોથકી-જન્મ શૂન્ય-તા
હિધ્મોદ્વેગ-સ્તન-દ્વેષ-વૈવર્ણ્ય-સ્વર-તીક્ષ્ણ-તાઃ ।
વેપથુર્ મત્સ્ય-ગન્ધ-ત્વમ્ અથ-વા સામ્લ-ગન્ધ-તા

3.25બ્વ્ -વૈવર્ણ્યં સ્વર-તીક્ષ્ણ-તા 3.25ચ્વ્ વમથુર્ મત્સ્ય-ગન્ધ-ત્વમ્
મુખ-મણ્ડિતયા પાણિ-પાદાસ્ય-રમણીય-તા ।
સિરાભિર્ અસિતાભાભિર્ આચિતોદર-તા જ્વરઃ

3.26અવ્ મુખ-મણ્ડિકયા પાણિ- 3.26બ્વ્ -પાદસ્ય રમણીય-તા
અ-રોચકો ઽઙ્ગ-ગ્લપનં ગો-મૂત્ર-સમ-ગન્ધ-તા ।
રેવત્યાં શ્યાવ-નીલ-ત્વં કર્ણ-નાસાક્ષિ-મર્દનમ્

3.27ચ્વ્ રેવત્યા શ્યાવ-નીલ-ત્વં
કાસ-હિધ્માક્ષિ-વિક્ષેપ-વક્ર-વક્ત્ર-ત્વ-રક્ત-તાઃ ।
બસ્ત-ગન્ધો જ્વરઃ શોષઃ પુરીષં હરિતં દ્રવમ્

જાયતે શુષ્ક-રેવત્યાં ક્રમાત્ સર્વાઙ્ગ-સંક્ષયઃ ।
કેશ-શાતો ઽન્ન-વિદ્વેષઃ સ્વર-દૈન્યં વિ-વર્ણ-તા

3.29અવ્ જાયતે શુષ્ક-રેવત્યા
નાના-વર્ણ-પુરીષ-ત્વમ્ ઉદરે ગ્રન્થયઃ સિરાઃ ॥ 29+1અબ્ ॥
રોદનં ગૃધ્ર-ગન્ધ-ત્વં દીર્ઘ-કાલાનુવર્તનમ્ ।
ઉદરે ગ્રન્થયો વૃત્તા યસ્ય નાના-વિધં શકૃત્

જિહ્વાયા નિમ્ન-તા મધ્યે શ્યાવં તાલુ ચ તં ત્યજેત્ ।
ભુઞ્જાનો ઽન્નં બહુ-વિધં યો બાલઃ પરિહીયતે

3.31અવ્ જિહ્વાયાં નિમ્ન-તા મધ્યે
તૃષ્ણા-ગૃહીતઃ ક્ષામાક્ષો હન્તિ તં શુષ્ક-રેવતી ।
હિંસા-રત્ય્-અર્ચનાકાઙ્ક્ષા ગ્રહ-ગ્રહણ-કારણમ્

તત્ર હિંસાત્મકે બાલો મહાન્ વા સ્રુત-નાસિકઃ ।
ક્ષત-જિહ્વઃ ક્વણેદ્ બાઢમ્ અ-સુખી સાશ્રુ-લોચનઃ

3.33ચ્વ્ ક્ષત-જિહ્વઃ ક્વણન્ બાઢમ્ 3.33ચ્વ્ ક્ષત-જિહ્વઃ ક્વણેદ્ ગાઢમ્
3.33ચ્વ્ ક્ષત-જિહ્વો વમેદ્ બાઢમ્
3.33દ્વ્ અ-સુખી સાસ્ર-લોચનઃ
દુર્-વર્ણો હીન-વચનઃ પૂતિ-ગન્ધિશ્ ચ જાયતે ।
ક્ષામો મૂત્ર-પુરીષં સ્વં મૃદ્નાતિ ન જુગુપ્સતે

3.34બ્વ્ પૂતિ-ગન્ધિસ્ તુ જાયતે 3.34દ્વ્ ગૃહ્ણાતિ ન જુગુપ્સતે
હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંરબ્ધો હન્ત્ય્ આત્માનં તથા પરમ્ ।
તદ્-વચ્ ચ શસ્ત્ર-કાષ્ઠાદ્યૈર્ અગ્નિં વા દીપ્તમ્ આવિશેત્

3.35અવ્ હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંક્રુદ્ધો
અપ્સુ મજ્જેત્ પતેત્ કૂપે કુર્યાદ્ અન્યચ્ ચ તદ્-વિધમ્ ।
તૃડ્-દાહ-મોહાન્ પૂયસ્ય ચ્છર્દનં ચ પ્રવર્તયેત્

3.36ચ્વ્ તૃડ્-દાહ-મોહાઃ પૂયસ્ય
રક્તં ચ સર્વ-માર્ગેભ્યો રિષ્ટોત્પત્તિં ચ તં ત્યજેત્ ।
રહઃ-સ્ત્રી-રતિ-સંલાપ-ગન્ધ-સ્રગ્-ભૂષણ-પ્રિયઃ

3.37બ્વ્ રિષ્ટોત્પત્તિશ્ ચ તં ત્યજેત્
હૃષ્ટઃ શાન્તશ્ ચ દુઃ-સાધ્યો રતિ-કામેન પીડિતઃ ।
દીનઃ પરિમૃશન્ વક્ત્રં શુષ્કૌષ્ઠ-ગલ-તાલુકઃ

3.38ચ્વ્ દીનઃ પરિમૃશેદ્ વક્ત્રં
શઙ્કિતં વીક્ષતે રૌતિ ધ્યાયત્ય્ આયાતિ દીન-તામ્ ।
અન્નમ્ અન્નાભિલાષે ઽપિ દત્તં નાતિ બુભુક્ષતે

ગૃહીતં બલિ-કામેન તં વિદ્યાત્ સુખ-સાધનમ્ ।
હન્તુ-કામં જયેદ્ ધોમૈઃ સિદ્ધ-મન્ત્ર-પ્રવર્તિતૈઃ

3.40અવ્ ગૃહીતં મહ-કામેન
ઇતરૌ તુ યથા-કામં રતિ-બલ્ય્-આદિ-દાનતઃ ।
અથ સાધ્ય-ગ્રહં બાલં વિવિક્તે શરણે સ્થિતમ્

ત્રિર્ અહ્નઃ સિક્ત-સંમૃષ્ટે સદા સંનિહિતાનલે ।
વિકીર્ણ-ભૂતિ-કુસુમ-પત્ત્ર-બીજાન્ન-સર્ષપે

3.42અવ્ ત્રિર્ અહ્નં સિક્ત-સંમૃષ્ટે 3.42અવ્ ત્રિર્ અહ્નઃ સિક્ત-સંસૃષ્ટે 3.42અવ્ ત્રિર્
અહ્નિ સિક્ત-સંમૃષ્ટે
3.42અવ્ ત્રિર્ અહ્નિ સિક્ત-સંસૃષ્ટે 3.42ચ્વ્ વિકીર્ણ-ભૂરિ-કુસુમ-
રક્ષો-ઘ્ન-તૈલ-જ્વલિત-પ્રદીપ-હત-પાપ્મનિ ।
વ્યવાય-મદ્ય-પિશિત-નિવૃત્ત-પરિચારકે

3.43બ્વ્ -પ્રદીપે હત-પાપ્મનિ
પુરાણ-સર્પિષાભ્યક્તં પરિષિક્તં સુખામ્બુના ।
સાધિતેન બલા-નિમ્બ-વૈજયન્તી-નૃપદ્રુમૈઃ

પારિભદ્રક-કટ્વઙ્ગ-જમ્બૂ-વરુણ-કટ્તૃણૈઃ ।
કપોતવઙ્કાપામાર્ગ-પાટલા-મધુ-શિગ્રુભિઃ

3.45દ્વ્ -પાટલી-મધુશિગ્રુભિઃ 3.45દ્વ્ -માલતી-મધુશિગ્રુભિઃ
કાકજઙ્ઘા-મહાશ્વેતા-કપિત્થ-ક્ષીરિ-પાદપૈઃ ।
સ-કદમ્બ-કરઞ્જૈશ્ ચ ધૂપં સ્નાતસ્ય ચાચરેત્

3.46બ્વ્ -કપિત્થ-ક્ષીર-પાદપૈઃ
દ્વીપિ-વ્યાઘ્રાહિ-સિંહર્ક્ષ-ચર્મભિર્ ઘૃત-મિશ્રિતૈઃ ।
પૂતિ-દશાઙ્ગ-સિદ્ધાર્થ-વચા-ભલ્લાત-દીપ્યકૈઃ

3.47ચ્વ્ પૂતિ-દશાઙ્ગી-સિદ્ધાર્થ-
સ-કુષ્ઠૈઃ સ-ઘૃતૈર્ ધૂપઃ સર્વ-ગ્રહ-વિમોક્ષણઃ ।
સર્ષપા નિમ્બ-પત્ત્રાણિ મૂલમ્ અશ્વખુરા વચા

3.48અવ્ સ-કુષ્ઠૈઃ સાધિતો ધૂપઃ 3.48દ્વ્ મૂત્રમ્ અશ્વખુરા વચા 3.48દ્વ્
મૂલમ્ અશ્વખુરં વચા
ભૂર્જ-પત્ત્રં ઘૃતં ધૂપઃ સર્વ-ગ્રહ-નિવારણઃ ।
અનન્તામ્રાસ્થિ-તગરં મરિચં મધુરો ગણઃ

3.49બ્વ્ સર્વ-ગ્રહ-નિબર્હણઃ 3.49ચ્વ્ અનન્તામ્રાસ્થિ-તગર- 3.49દ્વ્ -મરિચં
મધુરો ગણઃ
શૃગાલવિન્ના મુસ્તા ચ કલ્કિતૈસ્ તૈર્ ઘૃતં પચેત્ ।
દશ-મૂલ-રસ-ક્ષીર-યુક્તં તદ્ ગ્રહ-જિત્ પરમ્

રાસ્ના-દ્વ્ય્-અંશુમતી-વૃદ્ધ-પઞ્ચ-મૂલ-બલા-ઘનાત્ ।
ક્વાથે સર્પિઃ પચેત્ પિષ્ટૈઃ શારિવા-વ્યોષ-ચિત્રકૈઃ

3.51અવ્ રાસ્ના-દ્વ્ય્-અંશુમતી-પત્ત્ર- 3.51અવ્ રાસ્ના-દ્વ્ય્-અંશુમતી-લોધ્ર- 3.51બ્વ્
-પઞ્ચ-મૂલ-વચા-ઘનાત્
પાઠા-વિડઙ્ગ-મધુક-પયસ્યા-હિઙ્ગુ-દારુભિઃ ।
સ-ગ્રન્થિકૈઃ સેન્દ્રયવૈઃ શિશોસ્ તત્ સતતં હિતમ્

3.52દ્વ્ શિશોસ્ તુ સતતં હિતમ્
સર્વ-રોગ-ગ્રહ-હરં દીપનં બલ-વર્ણ-દમ્ ।
શારિવા-સુરભિ-બ્રાહ્મી-શઙ્ખિની-કુષ્ઠ-સર્ષપૈઃ

3.53બ્વ્ દીપનં બલ-વર્ધનમ્ 3.53દ્વ્ -શઙ્ખિની-કૃષ્ણ-સર્ષપૈઃ
વચાશ્વગન્ધા-સુરસ-યુક્તૈઃ સર્પિર્ વિપાચયેત્ ।
તન્ નાશયેદ્ ગ્રહાન્ સર્વાન્ પાનેનાભ્યઞ્જનેન ચ

3.54અવ્ વચાશ્વગન્ધા-સુરસા-
ગો-શૃઙ્ગ-ચર્મ-વાલાહિ-નિર્મોકં વૃષ-દંશ-વિટ્ ।
નિમ્બ-પત્ત્રાજ્ય-કટુકા-મદનં બૃહતી-દ્વયમ્

3.55અવ્ ગો-શૃઙ્ગ-ચર્મ-વાલાસ્થિ- 3.55અવ્ ગો-શૃઙ્ગ-રોમ-વાલાહિ-
કાર્પાસાસ્થિ-યવ-ચ્છાગ-રોમ-દેવાહ્વ-સર્ષપમ્ ।
મયૂર-પત્ત્ર-શ્રીવાસં તુષ-કેશં સ-રામઠમ્

3.56અવ્ કાર્પાસાસ્થિ-યવ-વચા- 3.56અવ્ કાર્પાસાસ્થિ-વચા-બિલ્વ- 3.56અવ્
કાર્પાસાસ્થિ-વચા-લોધ્ર-
3.56અવ્ મયૂર-પિચ્છ-શ્રીવાસ- 3.56અવ્ મયૂર-પિચ્છ-શ્રીવાસં 3.56બ્વ્
-લોધ્ર-દેવાહ્વ-સર્ષપમ્
3.56બ્વ્ -દેવાહ્વં યવ-સર્ષપમ્ 3.56ચ્વ્ મયૂર-પત્ત્ર-શ્રીવાસ- 3.56દ્વ્
-નર-કેશં સ-રામઠમ્
મૃદ્-ભાણ્ડે બસ્ત-મૂત્રેણ ભાવિતં શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણિતમ્ ।
ધૂપનં ચ હિતં સર્વ-ભૂતેષુ વિષમ-જ્વરે

3.57ચ્વ્ ધૂપનાર્થં હિતં સર્વ-
ઘૃતાનિ ભૂત-વિદ્યાયાં વક્ષ્યન્તે યાનિ તાનિ ચ ।
યુઞ્જ્યાત્ તથા બલિં હોમં સ્નપનં મન્ત્ર-તન્ત્ર-વિત્

પૂતિ-કરઞ્જ-ત્વક્-પત્ત્રં ક્ષીરિભ્યો બર્બરાદ્ અપિ ।
તુમ્બી-વિશાલારલુક-શમી-બિલ્વ-કપિત્થતઃ

3.59અવ્ પૂતિ-કરઞ્જ-ત્વક્-પત્ત્ર- 3.59અવ્ પૂતિ-કરઞ્જાત્ ત્વક્-પત્ત્રં 3.59બ્વ્
-ક્ષીરિભ્યો વેદરાદ્ અપિ
3.59બ્વ્ -મૂલેભ્યો બર્બરાદ્ અપિ 3.59બ્વ્ -મૂલેભ્યો વર્ધરાદ્ અપિ 3.59દ્વ્
-શમી-બિલ્વ-કપિત્થકમ્
ઉત્ક્વાથ્ય તોયં તદ્ રાત્રૌ બાલાનાં સ્નપનં શિવમ્ ।
અનુબન્ધાન્ યથા-કૃચ્છ્રં ગ્રહાપાયે ઽપ્ય્ ઉપદ્રવાન્