Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 82
śudhyate vāg ghavir-līḍhaiḥ sa-kuṣṭha-kaṇa-jīrakaiḥ || 49ū̆ab ||
1.49ū̆av śudhyate vāg ghṛtālīḍhaiḥ
Uttarasthāna
tri-vidhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhaya-vartanaḥ |
svāsthyaṃ tābhyām a-duṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ roga-saṃbhavaḥ
yad adbhir eka-tāṃ yāti na ca doṣair adhiṣṭhitam |
tad viśuddhaṃ payo vātād duṣṭaṃ tu plavate 'mbhasi
2.2dv duṣṭaṃ tu plavate jale
kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varco-mūtra-vibandha-kṛt |
pittād uṣṇāmla-kaṭukaṃ pīta-rājy apsu dāha-kṛt
kaphāt sa-lavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam |
saṃsṛṣṭa-liṅgaṃ saṃsargāt tri-liṅgaṃ sāṃnipātikam
yathā-sva-liṅgāṃs tad vyādhīn janayaty upayojitam |
śiśos tīkṣṇam abhīkṣṇaṃ ca rodanāl lakṣayed rujam
2.5cv śiśos tīkṣṇam a-tīkṣṇaṃ ca
sa yaṃ spṛśed bhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanā-kṣamaḥ |
tatra vidyād rujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣi-nimīlanāt
2.6av svayaṃ spṛśed bhṛśaṃ deśaṃ 2.6bv yatra ca sparśanā-kṣamam
hṛdi jihvauṣṭha-daśana-śvāsa-muṣṭi-nipīḍanaiḥ |
koṣṭhe vibandha-vamathu-stana-daṃśāntra-kūjanaiḥ
2.7bv -śvāsa-muṣṭi-nipīḍitaiḥ 2.7dv -stanya-dveṣāntra-kūjanaiḥ
ādhmāna-pṛṣṭha-namana-jaṭharonnamanair api |
vastau guhye ca viṇ-mūtra-saṅgottrāsa-dig-īkṣaṇaiḥ
atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryād yathā-doṣaṃ yathāmayam |
tatra vātātmake stanye daśa-mūlaṃ try-ahaṃ pibet
atha-vāgni-vacā-pāṭhā-kaṭukā-kuṣṭha-dīpyakam |
sa-bhārgī-dāru-sarala-vṛścikālī-kaṇoṣaṇam
tataḥ pibed anya-tamaṃ vāta-vyādhi-haraṃ ghṛtam |
anu cāccha-surām evaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet
2.11bv vāta-vyādhi-hitaṃ ghṛtam
vasti-karma tataḥ kuryāt svedādīṃś cānilāpahān |
rāsnājamodā-sarala-devadāru-rajo-'nvitam
bālo lihyād ghṛtaṃ tair vā vipakvaṃ sa-sitopalam |
pitta-duṣṭe 'mṛtābhīru-paṭolī-nimba-candanam
dhātrī kumāraś ca pibet kvāthayitvā sa-śārivam |
atha-vā tri-phalā-musta-bhūnimba-kaṭu-rohiṇīḥ
śārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam |
ghṛtāny ebhiś ca siddhāni pitta-ghnaṃ ca virecanam
śītāṃś cābhyaṅga-lepādīn yuñjyāc chleṣmātmake punaḥ |
yaṣṭy-āhva-saindhava-yutaṃ kumāraṃ pāyayed ghṛtam
sindhūttha-pippalī-mad vā piṣṭaiḥ kṣaudra-yutair atha |
rāṭha-puṣpaiḥ stanau limpec chiśoś ca daśana-cchadau
2.17av sindhūttha-pippalī-madya- 2.17av sindhūttha-pippalī-mustā- 2.17av
sindhūttha-pippalī-mūrvā-
2.17bv -piṣṭaiḥ kṣaudra-yutair atha
sukham evaṃ vamed bālaḥ tīkṣṇair dhātrīṃ tu vāmayet |
athācarita-saṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet
tad-vat tagara-pṛthvīkā-suradāru-kaliṅgakān |
atha-vātiviṣā-musta-ṣaḍgranthā-pañca-kolakam
2.19bv -suradāru-kaliṅgakam 2.19dv -ṣaḍgranthā-pañca-kolakān
stanye tri-doṣa-maline dur-gandhy āmaṃ jalopamam |
vibaddham acchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate
śakṛn nānā-vyathā-varṇaṃ mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam |
jvarā-rocaka-tṛṭ-chardi-śuṣkodgāra-vijṛmbhikāḥ
aṅga-bhaṅgo 'ṅga-vikṣepaḥ kūjanaṃ vepathur bhramaḥ |
ghrāṇākṣi-mukha-pākādyā jāyante 'nye 'pi taṃ gadam
2.22bv kvaṇanaṃ vepathur bhramaḥ
kṣīrālasakam ity āhur atyayaṃ cāti-dāruṇam |
tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet
vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayed gaṇam |
niśādiṃ vātha-vā mādrī-pāṭhā-tiktā-ghanāmayān
pāṭhā-śuṇṭhy-amṛtā-tikta-tiktā-devāhva-śārivāḥ |
sa-musta-mūrvendrayavāḥ stanya-doṣa-harāḥ param
anubandhe yathā-vyādhi pratikurvīta kāla-vit |
dantodbhedaś ca rogāṇāṃ sarveṣām api kāraṇam
viśeṣāj jvara-viḍ-bheda-kāsa-cchardi-śiro-rujām |
abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate
pṛṣṭha-bhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodbhave |
dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñ-cin na dūyate
2.28cv dantodbhave ca bālānāṃ
yathā-doṣaṃ yathā-rogaṃ yathodrekaṃ yathā-bhayam |
vibhajya deśa-kālādīṃs tatra yojyaṃ bhiṣag-jitam
2.29bv yathodrekaṃ yathā-balam 2.29bv yathodrekaṃ yathā-vayaḥ 2.29bv
yathodrekaṃ yathāśayam
ta eva doṣā dūṣyāś ca jvarādyā vyādhayaś ca yat |
atas tad eva bhaiṣajyaṃ mātrā tv asya kanīyasī
2.30bv jvarādyā vyādhayaś ca te
saukumāryālpa-kāya-tvāt sarvānnān-upasevanāt |
snigdhā eva sadā bālā ghṛta-kṣīra-niṣevaṇāt
2.31bv sarvānnān-upasevanaiḥ
sadyas tān vamanaṃ tasmāt pāyayen mati-mān mṛdu |
stanyasya tṛptaṃ vamayet kṣīra-kṣīrānna-sevinam
pīta-vantaṃ tanuṃ peyām annādaṃ ghṛta-saṃyutām |
vastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam
yuñjyād virecanādīṃs tu dhātryā eva yathoditān |
mūrvā-vyoṣa-varā-kola-jambū-tvag-dāru-sarṣapāḥ
2.34av yuñjyād virecanādīṃś ca 2.34cv mūrvā-vyoṣa-vacā-kola- 2.34cv
mūrvā-vyoṣa-varāṅkolla-
sa-pāṭhā madhunā līḍhāḥ stanya-doṣa-harāḥ param |
danta-pālīṃ sa-madhunā cūrṇena pratisārayet
2.35bv stanya-doṣa-nibarhaṇāḥ
pippalyā dhātakī-puṣpa-dhātrī-phala-kṛtena vā |
lāva-tittiri-vallūra-rajaḥ puṣpa-rasa-drutam
2.36bv -dhātrī-phala-rasena vā 2.36dv -rajaḥ puṣpa-rasa-plutam 2.36dv -rajaḥ
puṣpa-rasāplutam
drutaṃ karoti bālānāṃ danta-kesara-van mukham |
vacā-dvi-bṛhatī-pāṭhā-kaṭukātiviṣā-ghanaiḥ
madhuraiś ca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśana-janmani |
rajanī-dāru-sarala-śreyasī-bṛhatī-dvayam
2.38cv rajanī-dāru-saralāḥ 2.38dv śreyasī-bṛhatī-dvayam
pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣika-sarpiṣā |
grahaṇī-dīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam
atīsāra-jvara-śvāsa-kāmalā-pāṇḍu-kāsa-nut |
bālasya sarva-rogeṣu pūjitaṃ bala-varṇa-dam
2.40bv -kāmalā-pāṇḍu-roga-nut
samaṅgā-dhātakī-lodhra-kuṭannaṭa-balā-dvayaiḥ |
mahā-sahā-kṣudra-sahā-mudga-bilva-śalāṭubhiḥ
2.41bv -kuṭannaṭa-balāhvayaiḥ 2.41bv -kuṭannaṭa-vaṭāhvayaiḥ
sa-kārpāsī-phalais toye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam |
kṣīra-mastu-yutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān
vividhān āmayān etad vṛddha-kāśyapa-nirmitam |
dantodbhaveṣu rogeṣu na bālam atiyantrayet
2.43cv dantodbhedottha-rogeṣu
svayam apy upaśāmyanti jāta-dantasya yad-gadāḥ |
aty-ahaḥ-svapna-śītāmbu-ślaiṣmika-stanya-sevinaḥ
2.44dv -ślaiṣmika-stanya-pāyinaḥ
śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasa-vāhiṣu |
a-rocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaś ca jāyate
kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdha-śukla-mukhekṣaṇaḥ |
saindhava-vyoṣa-śārṅgaṣṭā-pāṭhā-giri-kadambakān
2.46dv -pāṭhā-giri-kadambakam
śuṣyato madhu-sarpirbhyām a-rucy-ādiṣu yojayet |
aśoka-rohiṇī-yuktaṃ pañca-kolaṃ ca cūrṇitam
badarī-dhātakī-dhātrī-cūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam |
sthirā-vacā-dvi-bṛhatī-kākolī-pippalī-nataiḥ
2.48bv -cūrṇaṃ vā sarpiṣāplutam
niculotpala-varṣābhū-bhārgī-mustaiś ca kārṣikaiḥ |
siddhaṃ prasthārdham ājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param
siṃhy-aśvagandhā-surasā-kaṇā-garbhaṃ ca tad-guṇam |
yaṣṭy-āhva-pippalī-lodhra-padmakotpala-candanaiḥ
tālīśa-śārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣa-jid ghṛtam |
śṛṅgī-madhūlikā-bhārgī-pippalī-devadārubhiḥ
aśvagandhā-dvi-kākolī-rāsnarṣabhaka-jīvakaiḥ |
śūrpaparṇī-viḍaṅgaiś ca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam
śaśottamāṅga-niryūhe śuṣyataḥ puṣṭi-kṛt param |
vacā-vayaḥsthā-tagara-kāyasthā-corakaiḥ śṛtam
basta-mūtra-surābhyāṃ ca tailam abhyañjane hitam |
lākṣā-rasa-samaṃ taila-prasthaṃ mastu catur-guṇam
2.54bv tailān mastu catur-guṇam 2.54cv lākṣā-rasa-samaṃ tailaṃ 2.54dv
prasthaṃ mastu catur-guṇam
aśvagandhā-niśā-dāru-kauntī-kuṣṭhābda-candanaiḥ |
sa-mūrvā-rohiṇī-rāsnā-śatāhvā-madhukaiḥ samaiḥ
siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailam abhyañjanād idam |
balyaṃ jvara-kṣayonmāda-śvāsāpasmāra-vāta-nut
yakṣa-rākṣasa-bhūta-ghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate |
madhunātiviṣā-śṛṅgī-pippalīr lehayec chiśum
ekāṃ vātiviṣāṃ kāsa-jvara-cchardir-upadrutam |
pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhu-sarpiṣā
2.58bv -jvara-cchardibhir arditam 2.58cv pītaṃ pītaṃ ca vamati 2.58dv yaḥ
stanyaṃ madhu-sarpiṣā
dvi-vārtākī-phala-rasaṃ pañca-kolaṃ ca lehayet |
pippalī-pañca-lavaṇaṃ kṛmijit-pāribhadrakam
2.59cv pippalī-pañca-lavaṇa- 2.59dv -kṛmijit-pāribhadrakam 2.59dv viḍaṅgaṃ
pāribhadrakam
tad-val lihyāt tathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā roma-carmaṇām |
lābhataḥ śalyaka-śvāvid-godharkṣa-śikhi-janmanām
khadirārjuna-tālīśa-kuṣṭha-candana-je rase |
sa-kṣīraṃ sādhitaṃ sarpir vamathuṃ viniyacchati
hanu-mūla-gato vāyur danta-deśāsthi-go-caraḥ |
yadā śiśoḥ prakupito nottiṣṭhanti tadā dvi-jāḥ || 61+(1) ||
2.61+(1)av hanu-mūlāśrito vāyur 2.61+(1)bv danta-deśān viśoṣayet 2.61+(1)bv
danta-deśān viśodhayet
rūkṣāśino vātikasya cālayaty anilaḥ sirāḥ |
hanv-āśrayāḥ prasuptasya dantaiḥ śabdaṃ karoty ataḥ || 61+(2) ||
sa-danto jāyate yas tu dantāḥ prāg yasya cottarāḥ |
kurvīta tasminn utpāte śāntiṃ taṃ ca dvi-jātaye
2.62dv śāntikaṃ ca dvi-jātaye
dadyāt sa-dakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet |
tālu-māṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālu-kaṇṭakam
2.63bv sainikeśaṃ ca pūjayet
tena tālu-pradeśasya nimna-tā mūrdhni jāyate |
tālu-pātaḥ stana-dveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛd-dravam
tṛḍ-āsya-kaṇḍv-akṣi-rujā grīvā-dur-dhara-tā vamiḥ |
tatrotkṣipya yava-kṣāra-kṣaudrābhyāṃ pratisārayet
tālu tad-vat kaṇā-śuṇṭhī-go-śakṛd-rasa-saindhavaiḥ |
śṛṅgavera-niśā-bhṛṅgaṃ kalkitaṃ vaṭa-pallavaiḥ
baddhvā go-śakṛtā liptam kukūle svedayet tataḥ |
rasena limpet tālv-āsyaṃ netre ca pariṣecayet
harītakī-vacā-kuṣṭha-kalkaṃ mākṣika-saṃyutam |
pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālu-kaṇṭakāt
malopalepāt svedād vā gude rakta-kaphodbhavaḥ |
tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍū-mān jāyate bhūry-upadravaḥ
ke-cit taṃ mātṛkā-doṣaṃ vadanty anye 'hi-pūtanam |
pṛṣṭhārur guda-kuṭṭaṃ ca ke-cic ca tam a-nāmikam
2.70av ke-cic ca tam a-nāmakam 2.70bv vadanty anye 'pi pūtanam 2.70bv
vadanty anye tu pūtanam
2.70bc vadanty anye hi pūtanam 2.70cv pṛṣṭhārur guda-kaṇḍūṃ ca 2.70cv
pṛṣṭhārur guda-kiṭṭaṃ ca
2.70cv pṛṣṭhārur guda-kuṣṭhaṃ ca
tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pitta-śleṣma-harauṣadhaiḥ |
śṛta-śītaṃ ca śītāmbu-yuktam antara-pānakam
2.71cv sita-śītaṃ ca śītāmbu-
sa-kṣaudra-tārkṣya-śailena vraṇaṃ tena ca lepayet |
tri-phalā-badarī-plakṣa-tvak-kvātha-pariṣecitam
kāsīsa-rocanā-tuttha-manohvāla-rasāñjanaiḥ |
lepayed amla-piṣṭair vā cūrṇitair vāvacūrṇayet
su-ślakṣṇair atha-vā yaṣṭī-śaṅkha-sauvīrakāñjanaiḥ |
śārivā-śaṅkhanābhibhyām asanasya tvacātha-vā
rāga-kaṇḍūtkaṭe kuryād rakta-srāvaṃ jalaukasā |
sarvaṃ ca pitta-vraṇa-jic chasyate guda-kuṭṭake
2.75dv chasyate guda-kiṭṭake
pāṭhā-vella-dvi-rajanī-musta-bhārgī-punarnavaiḥ |
sa-bilva-try-ūṣaṇaiḥ sarpiḥ vṛścikālī-yutaiḥ śṛtam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0