Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 81
6.29av tulā pala-śataṃ tāsāṃ
saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyam āgneyaṃ vaindhyam auṣadham || 29ū̆ab ||
6.29ū̆av saumyaṃ tatrādyam āgneyaṃ 6.29ū̆bv vaindhyam auṣadham īritam
Uttarasthāna
jāta-mātraṃ viśodhyolbād bālaṃ saindhava-sarpiṣā |
prasūti-kleśitaṃ cānu balā-tailena secayet
aśmanor vādanaṃ cāsya karṇa-mūle samācaret |
athāsya dakṣiṇe karṇe mantram uccārayed imam
aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase |
ātmā vai putra-nāmāsi saṃjīva śaradāṃ śatam
1.3dv saṃjīva śaradaḥ śatam
śatāyuḥ śata-varṣo 'si dīrgham āyur avāpnuhi |
nakṣatrāṇi diśo rātrir ahaś ca tvābhirakṣatu
1.4dv ahaś catvāri rakṣatu
svasthī-bhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa catur-aṅgulāt |
baddhvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyām avasañjayet
1.5cv baddhvordhvaṃ vardhayitvā tu 1.5dv grīvāyām avasajjayet
nābhiṃ ca kuṣṭha-tailena secayet snāpayed anu |
kṣīri-vṛkṣa-kaṣāyeṇa sarva-gandhodakena vā
1.6av nābhiṃ tu kuṣṭha-tailena 1.6bv secayet snapayed anu
koṣṇena tapta-rajata-tapanīya-nimajjanaiḥ |
tato dakṣiṇa-tarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet
śirasi sneha-picunā prāśyaṃ cāsya prayojayet |
hareṇu-mātraṃ medhāyur-balārtham abhimantritam
1.8bv prāśaṃ cāsya prayojayet
aindrī-brāhmī-vacā-śaṅkhapuṣpī-kalkaṃ ghṛtaṃ madhu |
cāmīkara-vacā-brāhmī-tāpya-pathyā rajī-kṛtāḥ
1.9dv -kuṣṭha-pathyā rajī-kṛtāḥ
lihyān madhu-ghṛtopetā hema-dhātrī-rajo 'tha-vā |
garbhāmbhaḥ saindhava-vatā sarpiṣā vāmayet tataḥ
1.10cv garbhāmbhaḥ saindhava-vacā- 1.10dv -sarpiṣā vāmayet tataḥ
prājāpatyena vidhinā jāta-karmāṇi kārayet |
sirāṇāṃ hṛdaya-sthānāṃ vivṛta-tvāt prasūtitaḥ
tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate |
prathame divase tasmāt tri-kālaṃ madhu-sarpiṣī
anantā-miśrite mantra-pāvite prāśayec chiśum |
dvitīye lakṣmaṇā-siddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ tataḥ
prāṅ-niṣiddha-stanasyāsya tat-pāṇi-tala-saṃmitam |
stanyānu-pānaṃ dvau kālau nava-nītaṃ prayojayet
mātur eva pibet stanyaṃ tad dhy alaṃ deha-vṛddhaye |
stanya-dhātryāv ubhe kārye tad-a-saṃpadi vatsale
1.15bv tat paraṃ deha-vṛddhaye
a-vyaṅge brahma-cāriṇyau varṇa-prakṛtitaḥ same |
nī-ruje madhya-vayasau jīvad-vatse na lolupe
hitāhāra-vihāreṇa yatnād upacarec ca te |
śuk-krodha-laṅghanāyāsāḥ stanya-nāśasya hetavaḥ
stanyasya sīdhu-varjyāni madyāny ānūpa-jā rasāḥ |
kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeś ca viparyayaḥ
1.18cv kṣīraṃ kṣīriṇy auṣadhayaḥ
viruddhāhāra-bhuktāyāḥ kṣudhitāyā vi-cetasaḥ |
praduṣṭa-dhātor garbhiṇyāḥ stanyaṃ roga-karaṃ śiśoḥ
1.19av viruddhāhāra-ceṣṭāyāḥ
stanyā-bhāve payaś chāgaṃ gavyaṃ vā tad-guṇaṃ pibet |
hrasvena pañca-mūlena sthirābhyāṃ vā sitā-yutam
1.20cv mūlaiḥ siddhaṃ bṛhaty-ādyaiḥ
ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛta-rakṣā-bali-kriyāḥ |
jāgṛyur bāndhavās tasya dadhataḥ paramāṃ mudam
daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ sva-kulocitaiḥ |
kārayet sūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam
1.22bv vidhi-vat sva-kulocitaiḥ
bibhrato 'ṅgair manohvāla-rocanāguru-candanam |
nakṣatra-devatā-yuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram
tataḥ prakṛti-bhedokta-rūpair āyuḥ-parīkṣaṇam |
prāg-udak-śirasaḥ kuryād bālasya jñāna-vān bhiṣak
śuci-dhautopadhānāni nir-valīni mṛdūni ca |
śayyāstaraṇa-vāsāṃsi rakṣo-ghnair dhūpitāni ca
kāko viśastaḥ śastaś ca dhūpane trivṛtānvitaḥ |
jīvat-khaḍgādi-śṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn
1.26av kaṅko viśastaḥ śastaś ca 1.26cv jīvat-khaḍgādi-śṛṅga-sthān
dhārayed auṣadhīḥ śreṣṭhāḥ brāhmy-aindrī-jīvakādikāḥ |
hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām
1.27av dhārayec cauṣadhīḥ śreṣṭhā 1.27av dhārayed auṣadhīś ceṣṭā
āyur-medhā-smṛti-svāsthya-karīṃ rakṣo-'bhirakṣiṇīm |
ṣaṭ-saptāṣṭama-māseṣu nī-rujasya śubhe 'hani
1.28cv ṣaṭ-saptāṣṭasu māseṣu
karṇau himāgame vidhyed dhātry-aṅka-sthasya sāntvayan |
prāg dakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣag vāmaṃ tu yoṣitaḥ
dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīm anyena pāṇinā |
madhyataḥ karṇa-pīṭhasya kiñ-cid gaṇḍāśrayaṃ prati
jarāyu-mātra-pracchanne ravi-raśmy-avabhāsite |
ghṛtasya niś-calaṃ samyag alaktaka-rasāṅkite
vidhyed daiva-kṛte cchidre sakṛd evarju lāghavāt |
nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirās tatra hi saṃśritāḥ
kālikā-marmarī-raktās tad-vyadhād rāga-rug-jvarāḥ |
sa-śopha-dāha-saṃrambha-manyā-stambhāpatānakāḥ
1.33bv tad-bādhād rāga-rug-jvarāḥ
teṣāṃ yathāmayaṃ kuryād vibhajyāśu cikitsitam |
sthāne vyadhān na rudhiraṃ na rug-rāgādi-saṃbhavaḥ
1.34cv sthāna-vyadhān na rudhiraṃ
snehāktaṃ sūcy-anusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet |
āma-tailena siñcec ca bahalāṃ tad-vad ārayā
vidhyet pālīṃ hita-bhujaḥ saṃcāryātha sthavīyasī |
vartis try-ahāt tato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ
1.36bv saṃcāryānyā sthavīyasī 1.36cv vartis try-ahāt tato rūḍhāṃ
athainaṃ jāta-daśanaṃ krameṇāpanayet stanāt |
pūrvoktaṃ yojayet kṣīram annaṃ ca laghu bṛṃhaṇam
1.37av jāta-dantaṃ śiśuṃ śīte 1.37bv krama-śo 'panayet stanāt
priyāla-majja-madhuka-madhu-lāja-sitopalaiḥ |
apa-stanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ
dīpano bāla-bilvailā-śarkarā-lāja-saktubhiḥ |
saṃgrāhī dhātakī-puṣpa-śarkarā-lāja-tarpaṇaiḥ
rogāṃś cāsya jayet saumyair bheṣajair a-viṣādakaiḥ |
anya-trātyayikād vyādher virekaṃ su-tarāṃ tyajet
1.40bv bheṣajair a-viṣādikaiḥ 1.40bv bheṣajair a-vipādikaiḥ 1.40bv bheṣajair
a-vipādakaiḥ
trāsayen nā-vidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ |
vastra-vātāt para-sparśāt pālayel laṅghanāc ca tam
1.41av trāsayen nā-vidheyaṃ ca 1.41cv vastra-pātāt khara-sparśāt 1.41cv
vastra-pātāt para-sparśāt
1.41dv pālayel laṅghitāc ca tam
brāhmī-siddhārthaka-vacā-śārivā-kuṣṭha-saindhavaiḥ |
sa-kaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅ-medhā-smṛti-kṛd ghṛtam
āyuṣyaṃ pāpma-rakṣo-ghnaṃ bhūtonmāda-nibarhaṇam |
vacendulekhā-maṇḍūkī-śaṅkhapuṣpī-śatāvarīḥ
1.43cv vacendulekhā maṇḍūkī 1.43dv śaṅkhapuṣpī śatāvarī
brahmasomāmṛtā-brāhmīḥ kalkī-kṛtya palāṃśikāḥ |
aṣṭāṅgaṃ vipacet sarpiḥ prasthaṃ kṣīra-catur-guṇam
1.44av brahmasomāṃrtā brāhmī 1.44bv kalkī-kṛtya palāṃśikaiḥ 1.44dv
prasthaṃ kṣīraṃ catur-guṇam
tat pītaṃ dhanyam āyuṣyaṃ vāṅ-medhā-smṛti-buddhi-kṛt |
ajā-kṣīrābhayā-vyoṣa-pāṭhogrā-śigru-saindhavaiḥ
1.45bv vāṅ-medhā-smṛti-kṛt param 1.45bv vāṅ-medhā-smṛti-vahni-kṛt 1.45dv
-pāṭhogrā-śakra-saindhavaiḥ
siddhaṃ sārasvataṃ sarpir vāṅ-medhā-smṛti-vahni-kṛt |
vacāmṛtā-śaṭhī-pathyā-śaṅkhinī-vella-nāgaraiḥ
1.46bv vāṅ-medhā-smṛti-buddhi-kṛt 1.46cv vacāmṛtā-varī-pathyā-
apāmārgeṇa ca ghṛtaṃ sādhitaṃ pūrva-vad guṇaiḥ |
hema śveta-vacā kuṣṭham arkapuṣpī sa-kāñcanā
1.47cv hema śveta-vacā kuṣṭhaṃ 1.47dv śaṅkhapuṣpī sa-kāñcanā 1.47dv
śaṅkhapuṣpī sa-rocanā
hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā |
catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhu-ghṛta-plutāḥ
1.48av hema matsyākṣakaḥ phañjī 1.48bv kaiḍaryaṃ kanakaṃ vacā 1.48dv
prāśyā madhu-ghṛta-plutāḥ
varṣaṃ līḍhā vapur-medhā-bala-varṇa-karāḥ śubhāḥ |
vacā-yaṣṭy-āhva-sindhūttha-pathyā-nāgara-dīpyakaiḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0