અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 81

6.29અવ્ તુલા પલ-શતં તાસાં
સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમ્ આગ્નેયં વૈન્ધ્યમ્ ઔષધમ્ ॥ 29ઊઅબ્ ॥
6.29ઊઅવ્ સૌમ્યં તત્રાદ્યમ્ આગ્નેયં 6.29ઊબ્વ્ વૈન્ધ્યમ્ ઔષધમ્ ઈરિતમ્
ઉત્તરસ્થાન
જાત-માત્રં વિશોધ્યોલ્બાદ્ બાલં સૈન્ધવ-સર્પિષા ।
પ્રસૂતિ-ક્લેશિતં ચાનુ બલા-તૈલેન સેચયેત્

અશ્મનોર્ વાદનં ચાસ્ય કર્ણ-મૂલે સમાચરેત્ ।
અથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે મન્ત્રમ્ ઉચ્ચારયેદ્ ઇમમ્

અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાત્ સંભવસિ હૃદયાદ્ અભિજાયસે ।
આત્મા વૈ પુત્ર-નામાસિ સંજીવ શરદાં શતમ્

1.3દ્વ્ સંજીવ શરદઃ શતમ્
શતાયુઃ શત-વર્ષો ઽસિ દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નુહિ ।
નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિર્ અહશ્ ચ ત્વાભિરક્ષતુ

1.4દ્વ્ અહશ્ ચત્વારિ રક્ષતુ
સ્વસ્થી-ભૂતસ્ય નાભિં ચ સૂત્રેણ ચતુર્-અઙ્ગુલાત્ ।
બદ્ધ્વોર્ધ્વં વર્ધયિત્વા ચ ગ્રીવાયામ્ અવસઞ્જયેત્

1.5ચ્વ્ બદ્ધ્વોર્ધ્વં વર્ધયિત્વા તુ 1.5દ્વ્ ગ્રીવાયામ્ અવસજ્જયેત્
નાભિં ચ કુષ્ઠ-તૈલેન સેચયેત્ સ્નાપયેદ્ અનુ ।
ક્ષીરિ-વૃક્ષ-કષાયેણ સર્વ-ગન્ધોદકેન વા

1.6અવ્ નાભિં તુ કુષ્ઠ-તૈલેન 1.6બ્વ્ સેચયેત્ સ્નપયેદ્ અનુ
કોષ્ણેન તપ્ત-રજત-તપનીય-નિમજ્જનૈઃ ।
તતો દક્ષિણ-તર્જન્યા તાલૂન્નમ્યાવગુણ્ઠયેત્

શિરસિ સ્નેહ-પિચુના પ્રાશ્યં ચાસ્ય પ્રયોજયેત્ ।
હરેણુ-માત્રં મેધાયુર્-બલાર્થમ્ અભિમન્ત્રિતમ્

1.8બ્વ્ પ્રાશં ચાસ્ય પ્રયોજયેત્
ઐન્દ્રી-બ્રાહ્મી-વચા-શઙ્ખપુષ્પી-કલ્કં ઘૃતં મધુ ।
ચામીકર-વચા-બ્રાહ્મી-તાપ્ય-પથ્યા રજી-કૃતાઃ

1.9દ્વ્ -કુષ્ઠ-પથ્યા રજી-કૃતાઃ
લિહ્યાન્ મધુ-ઘૃતોપેતા હેમ-ધાત્રી-રજો ઽથ-વા ।
ગર્ભામ્ભઃ સૈન્ધવ-વતા સર્પિષા વામયેત્ તતઃ

1.10ચ્વ્ ગર્ભામ્ભઃ સૈન્ધવ-વચા- 1.10દ્વ્ -સર્પિષા વામયેત્ તતઃ
પ્રાજાપત્યેન વિધિના જાત-કર્માણિ કારયેત્ ।
સિરાણાં હૃદય-સ્થાનાં વિવૃત-ત્વાત્ પ્રસૂતિતઃ

તૃતીયે ઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે ।
પ્રથમે દિવસે તસ્માત્ ત્રિ-કાલં મધુ-સર્પિષી

અનન્તા-મિશ્રિતે મન્ત્ર-પાવિતે પ્રાશયેચ્ છિશુમ્ ।
દ્વિતીયે લક્ષ્મણા-સિદ્ધં તૃતીયે ચ ઘૃતં તતઃ

પ્રાઙ્-નિષિદ્ધ-સ્તનસ્યાસ્ય તત્-પાણિ-તલ-સંમિતમ્ ।
સ્તન્યાનુ-પાનં દ્વૌ કાલૌ નવ-નીતં પ્રયોજયેત્

માતુર્ એવ પિબેત્ સ્તન્યં તદ્ ધ્ય્ અલં દેહ-વૃદ્ધયે ।
સ્તન્ય-ધાત્ર્યાવ્ ઉભે કાર્યે તદ્-અ-સંપદિ વત્સલે

1.15બ્વ્ તત્ પરં દેહ-વૃદ્ધયે
અ-વ્યઙ્ગે બ્રહ્મ-ચારિણ્યૌ વર્ણ-પ્રકૃતિતઃ સમે ।
ની-રુજે મધ્ય-વયસૌ જીવદ્-વત્સે ન લોલુપે

હિતાહાર-વિહારેણ યત્નાદ્ ઉપચરેચ્ ચ તે ।
શુક્-ક્રોધ-લઙ્ઘનાયાસાઃ સ્તન્ય-નાશસ્ય હેતવઃ

સ્તન્યસ્ય સીધુ-વર્જ્યાનિ મદ્યાન્ય્ આનૂપ-જા રસાઃ ।
ક્ષીરં ક્ષીરિણ્ય ઓષધ્યઃ શોકાદેશ્ ચ વિપર્યયઃ

1.18ચ્વ્ ક્ષીરં ક્ષીરિણ્ય્ ઔષધયઃ
વિરુદ્ધાહાર-ભુક્તાયાઃ ક્ષુધિતાયા વિ-ચેતસઃ ।
પ્રદુષ્ટ-ધાતોર્ ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં રોગ-કરં શિશોઃ

1.19અવ્ વિરુદ્ધાહાર-ચેષ્ટાયાઃ
સ્તન્યા-ભાવે પયશ્ છાગં ગવ્યં વા તદ્-ગુણં પિબેત્ ।
હ્રસ્વેન પઞ્ચ-મૂલેન સ્થિરાભ્યાં વા સિતા-યુતમ્

1.20ચ્વ્ મૂલૈઃ સિદ્ધં બૃહત્ય્-આદ્યૈઃ
ષષ્ઠીં નિશાં વિશેષેણ કૃત-રક્ષા-બલિ-ક્રિયાઃ ।
જાગૃયુર્ બાન્ધવાસ્ તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્

દશમે દિવસે પૂર્ણે વિધિભિઃ સ્વ-કુલોચિતૈઃ ।
કારયેત્ સૂતિકોત્થાનં નામ બાલસ્ય ચાર્ચિતમ્

1.22બ્વ્ વિધિ-વત્ સ્વ-કુલોચિતૈઃ
બિભ્રતો ઽઙ્ગૈર્ મનોહ્વાલ-રોચનાગુરુ-ચન્દનમ્ ।
નક્ષત્ર-દેવતા-યુક્તં બાન્ધવં વા સમાક્ષરમ્

તતઃ પ્રકૃતિ-ભેદોક્ત-રૂપૈર્ આયુઃ-પરીક્ષણમ્ ।
પ્રાગ્-ઉદક્-શિરસઃ કુર્યાદ્ બાલસ્ય જ્ઞાન-વાન્ ભિષક્

શુચિ-ધૌતોપધાનાનિ નિર્-વલીનિ મૃદૂનિ ચ ।
શય્યાસ્તરણ-વાસાંસિ રક્ષો-ઘ્નૈર્ ધૂપિતાનિ ચ

કાકો વિશસ્તઃ શસ્તશ્ ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ ।
જીવત્-ખડ્ગાદિ-શૃઙ્ગોત્થાન્ સદા બાલઃ શુભાન્ મણીન્

1.26અવ્ કઙ્કો વિશસ્તઃ શસ્તશ્ ચ 1.26ચ્વ્ જીવત્-ખડ્ગાદિ-શૃઙ્ગ-સ્થાન્
ધારયેદ્ ઔષધીઃ શ્રેષ્ઠાઃ બ્રાહ્મ્ય્-ઐન્દ્રી-જીવકાદિકાઃ ।
હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાત્ સતતં વચામ્

1.27અવ્ ધારયેચ્ ચૌષધીઃ શ્રેષ્ઠા 1.27અવ્ ધારયેદ્ ઔષધીશ્ ચેષ્ટા
આયુર્-મેધા-સ્મૃતિ-સ્વાસ્થ્ય-કરીં રક્ષો-ઽભિરક્ષિણીમ્ ।
ષટ્-સપ્તાષ્ટમ-માસેષુ ની-રુજસ્ય શુભે ઽહનિ

1.28ચ્વ્ ષટ્-સપ્તાષ્ટસુ માસેષુ
કર્ણૌ હિમાગમે વિધ્યેદ્ ધાત્ર્ય્-અઙ્ક-સ્થસ્ય સાન્ત્વયન્ ।
પ્રાગ્ દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્ વામં તુ યોષિતઃ

દક્ષિણેન દધત્ સૂચીં પાલીમ્ અન્યેન પાણિના ।
મધ્યતઃ કર્ણ-પીઠસ્ય કિઞ્-ચિદ્ ગણ્ડાશ્રયં પ્રતિ

જરાયુ-માત્ર-પ્રચ્છન્ને રવિ-રશ્મ્ય્-અવભાસિતે ।
ઘૃતસ્ય નિશ્-ચલં સમ્યગ્ અલક્તક-રસાઙ્કિતે

વિધ્યેદ્ દૈવ-કૃતે ચ્છિદ્રે સકૃદ્ એવર્જુ લાઘવાત્ ।
નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ સિરાસ્ તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ

કાલિકા-મર્મરી-રક્તાસ્ તદ્-વ્યધાદ્ રાગ-રુગ્-જ્વરાઃ ।
સ-શોફ-દાહ-સંરમ્ભ-મન્યા-સ્તમ્ભાપતાનકાઃ

1.33બ્વ્ તદ્-બાધાદ્ રાગ-રુગ્-જ્વરાઃ
તેષાં યથામયં કુર્યાદ્ વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્ ।
સ્થાને વ્યધાન્ ન રુધિરં ન રુગ્-રાગાદિ-સંભવઃ

1.34ચ્વ્ સ્થાન-વ્યધાન્ ન રુધિરં
સ્નેહાક્તં સૂચ્ય્-અનુસ્યૂતં સૂત્રં ચાનુ નિધાપયેત્ ।
આમ-તૈલેન સિઞ્ચેચ્ ચ બહલાં તદ્-વદ્ આરયા

વિધ્યેત્ પાલીં હિત-ભુજઃ સંચાર્યાથ સ્થવીયસી ।
વર્તિસ્ ત્ર્ય્-અહાત્ તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ

1.36બ્વ્ સંચાર્યાન્યા સ્થવીયસી 1.36ચ્વ્ વર્તિસ્ ત્ર્ય્-અહાત્ તતો રૂઢાં
અથૈનં જાત-દશનં ક્રમેણાપનયેત્ સ્તનાત્ ।
પૂર્વોક્તં યોજયેત્ ક્ષીરમ્ અન્નં ચ લઘુ બૃંહણમ્

1.37અવ્ જાત-દન્તં શિશું શીતે 1.37બ્વ્ ક્રમ-શો ઽપનયેત્ સ્તનાત્
પ્રિયાલ-મજ્જ-મધુક-મધુ-લાજ-સિતોપલૈઃ ।
અપ-સ્તનસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ

દીપનો બાલ-બિલ્વૈલા-શર્કરા-લાજ-સક્તુભિઃ ।
સંગ્રાહી ધાતકી-પુષ્પ-શર્કરા-લાજ-તર્પણૈઃ

રોગાંશ્ ચાસ્ય જયેત્ સૌમ્યૈર્ ભેષજૈર્ અ-વિષાદકૈઃ ।
અન્ય-ત્રાત્યયિકાદ્ વ્યાધેર્ વિરેકં સુ-તરાં ત્યજેત્

1.40બ્વ્ ભેષજૈર્ અ-વિષાદિકૈઃ 1.40બ્વ્ ભેષજૈર્ અ-વિપાદિકૈઃ 1.40બ્વ્ ભેષજૈર્
અ-વિપાદકૈઃ
ત્રાસયેન્ ના-વિધેયં તં ત્રસ્તં ગૃહ્ણન્તિ હિ ગ્રહાઃ ।
વસ્ત્ર-વાતાત્ પર-સ્પર્શાત્ પાલયેલ્ લઙ્ઘનાચ્ ચ તમ્

1.41અવ્ ત્રાસયેન્ ના-વિધેયં ચ 1.41ચ્વ્ વસ્ત્ર-પાતાત્ ખર-સ્પર્શાત્ 1.41ચ્વ્
વસ્ત્ર-પાતાત્ પર-સ્પર્શાત્
1.41દ્વ્ પાલયેલ્ લઙ્ઘિતાચ્ ચ તમ્
બ્રાહ્મી-સિદ્ધાર્થક-વચા-શારિવા-કુષ્ઠ-સૈન્ધવૈઃ ।
સ-કણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-કૃદ્ ઘૃતમ્

આયુષ્યં પાપ્મ-રક્ષો-ઘ્નં ભૂતોન્માદ-નિબર્હણમ્ ।
વચેન્દુલેખા-મણ્ડૂકી-શઙ્ખપુષ્પી-શતાવરીઃ

1.43ચ્વ્ વચેન્દુલેખા મણ્ડૂકી 1.43દ્વ્ શઙ્ખપુષ્પી શતાવરી
બ્રહ્મસોમામૃતા-બ્રાહ્મીઃ કલ્કી-કૃત્ય પલાંશિકાઃ ।
અષ્ટાઙ્ગં વિપચેત્ સર્પિઃ પ્રસ્થં ક્ષીર-ચતુર્-ગુણમ્

1.44અવ્ બ્રહ્મસોમાંર્તા બ્રાહ્મી 1.44બ્વ્ કલ્કી-કૃત્ય પલાંશિકૈઃ 1.44દ્વ્
પ્રસ્થં ક્ષીરં ચતુર્-ગુણમ્
તત્ પીતં ધન્યમ્ આયુષ્યં વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-બુદ્ધિ-કૃત્ ।
અજા-ક્ષીરાભયા-વ્યોષ-પાઠોગ્રા-શિગ્રુ-સૈન્ધવૈઃ

1.45બ્વ્ વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-કૃત્ પરમ્ 1.45બ્વ્ વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-વહ્નિ-કૃત્ 1.45દ્વ્
-પાઠોગ્રા-શક્ર-સૈન્ધવૈઃ
સિદ્ધં સારસ્વતં સર્પિર્ વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-વહ્નિ-કૃત્ ।
વચામૃતા-શઠી-પથ્યા-શઙ્ખિની-વેલ્લ-નાગરૈઃ

1.46બ્વ્ વાઙ્-મેધા-સ્મૃતિ-બુદ્ધિ-કૃત્ 1.46ચ્વ્ વચામૃતા-વરી-પથ્યા-
અપામાર્ગેણ ચ ઘૃતં સાધિતં પૂર્વ-વદ્ ગુણૈઃ ।
હેમ શ્વેત-વચા કુષ્ઠમ્ અર્કપુષ્પી સ-કાઞ્ચના

1.47ચ્વ્ હેમ શ્વેત-વચા કુષ્ઠં 1.47દ્વ્ શઙ્ખપુષ્પી સ-કાઞ્ચના 1.47દ્વ્
શઙ્ખપુષ્પી સ-રોચના
હેમ મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખઃ કૈડર્યઃ કનકં વચા ।
ચત્વાર એતે પાદોક્તાઃ પ્રાશા મધુ-ઘૃત-પ્લુતાઃ

1.48અવ્ હેમ મત્સ્યાક્ષકઃ ફઞ્જી 1.48બ્વ્ કૈડર્યં કનકં વચા 1.48દ્વ્
પ્રાશ્યા મધુ-ઘૃત-પ્લુતાઃ
વર્ષં લીઢા વપુર્-મેધા-બલ-વર્ણ-કરાઃ શુભાઃ ।
વચા-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સિન્ધૂત્થ-પથ્યા-નાગર-દીપ્યકૈઃ