Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 77
2.62cv madyaiś ca tais taiś ca mano-'nukūlair
Kalpasthāna
vamanaṃ mṛdu-koṣṭhena kṣud-vatālpa-kaphena vā |
ati-tīkṣṇa-hima-stokam a-jīrṇe dur-balena vā
pītaṃ prayāty adhas tasminn iṣṭa-hānir malodayaḥ |
vāmayet taṃ punaḥ snigdhaṃ smaran pūrvam atikramam
3.2dv smaran pūrvam anu-kramam
a-jīrṇinaḥ śleṣma-vato vrajaty ūrdhvaṃ virecanam |
ati-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇam a-hṛdyam ati-bhūri vā
tatra pūrvoditā vyāpat siddhiś ca na tathāpi cet |
āśaye tiṣṭhati tatas tṛtīyaṃ nāvacārayet
anya-tra sātmyād dhṛdyād vā bheṣajān nir-apāyataḥ |
a-snigdha-svinna-dehasya purāṇaṃ rūkṣam auṣadham
3.5av anya-tra sātmyād dhṛdyād ca 3.5cv a-snigdhā-svinna-dehasya
doṣān utkleśya nirhartum a-śaktaṃ janayed gadān |
vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam
3.6cv cid-bhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ
piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūm ūrvoḥ sādaṃ vi-varṇa-tām |
snigdha-svinnasya vāty-alpaṃ dīptāgner jīrṇam auṣadham
3.7cv snigdha-svinnasya cāty-alpaṃ
śītair vā stabdham āme vā samutkleśyāharan malān |
tān eva janayed rogān a-yogaḥ sarva eva saḥ
3.8av śītair vā stabdham āmair vā 3.8bv samutkleśyāharen malān 3.8bv
samutkleśya haren malān
taṃ taila-lavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastara-saṃkaraiḥ |
nirūḍhaḥ jāṅgala-rasair bhojayitvānuvāsayet
3.9bv svinnaṃ saṃstara-saṃkaraiḥ 3.9bv svinnaṃ saṃstara-śaṅkaraiḥ
phala-māgadhikā-dāru-siddha-tailena mātrayā |
snigdhaṃ vāta-haraiḥ snehaiḥ punas tīkṣṇena śodhayet
bahu-doṣasya rūkṣasya mandāgner alpam auṣadham |
sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ
3.11dv doṣān mārgaṃ nirudhya taiḥ
bhṛśam ādhmāpayen nābhiṃ pṛṣṭha-pārśva-śiro-rujam |
śvāsaṃ viṇ-mūtra-vātānāṃ saṅgaṃ kuryāc ca dāruṇam
3.12av bhṛśam ādhmāpayen nābhi- 3.12bv -pṛṣṭha-pārśva-śiro-rujam
abhyaṅga-sveda-varty-ādi sa-nirūhānuvāsanam |
udāvarta-haram sarvaṃ karmādhmātasya śasyate
pañca-mūla-yava-kṣāra-vacā-bhūtika-saindhavaiḥ |
yavāgūḥ su-kṛtā śūla-vibandhānāha-nāśanī
3.14av pañca-kola-yava-kṣāra-
pippalī-dāḍima-kṣāra-hiṅgu-śuṇṭhy-amla-vetasān |
sa-saindhavān piben madyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā
pravāhikā-parisrāva-vedanā-parikartane |
pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahān mārutādayaḥ
3.16av pravāhikā-parisrāve 3.16bv vedanā-parikartane
kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛd-graham |
hidhmā-pārśva-rujā-kāsa-dainya-lālākṣi-vibhramaiḥ
jihvāṃ khādati niḥ-saṃjño dantān kaṭakaṭāyayan |
na gacched vibhramaṃ tatra vāmayed āśu taṃ bhiṣak
3.18bv dantān kaṭakaṭāyate
madhuraiḥ pitta-mūrchārtaṃ kaṭubhiḥ kapha-mūrchitam |
pācanīyais tataś cāsya doṣa-śeṣaṃ vipācayet
3.19cv pācanīyais tataś cāśu 3.19dv doṣa-śeṣaṃ ca pācayet
kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet |
pavanenāti-vamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate
3.20bv krameṇābhipravartayet
tasmai snigdhāmla-lavaṇān dadyāt pitta-kaphe 'nya-thā |
pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā
3.21av tasmai snigdhāmla-lavaṇaṃ
ruddho 'ti vā viśuddhasya gṛhṇāty aṅgāni mārutaḥ |
stambha-vepathu-nistoda-sādodveṣṭārti-bhedanaiḥ
3.22av ruddho vāti viśuddhasya 3.22dv -sādodveṣṭādhibhedanaiḥ
tatra vāta-haraṃ sarvaṃ sneha-svedādi śasyate |
bahu-tīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdu-koṣṭhasya bheṣajam
hṛtvāśu viṭ-pitta-kaphān dhātūn āsrāvayed dravān |
tatrāti-yoge madhuraiḥ śeṣam auṣadham ullikhet
3.24bv dhātūn prasrāvayed dravān
yojyo 'ti-vamane reko vireke vamanaṃ mṛdu |
pariṣekāvagāhādyaiḥ su-śītaiḥ stambhayec ca tam
3.25av yojyo 'ti reko vamite
añjanaṃ candanośīram ajāsṛk-śarkarodakam |
lāja-cūrṇaiḥ piben mantham ati-yoga-haraṃ param
3.26av añjanaṃ candanośīra- 3.26bv -majjāsṛk-śarkarodakam
vamanasyāti-yoge tu śītāmbu-pariṣecitaḥ |
pibet phala-rasair manthaṃ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram
sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānya-mustayoḥ |
sa-madhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayen madhu-saṃyutam
3.28bv mūrchāyāṃ dhānya-mustayoḥ
vamato 'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavaḍa-grahāḥ |
snigdhāmla-lavaṇā hṛdyā yūṣa-māṃsa-rasā hitāḥ
3.29cv snigdhāmla-lavaṇā hṛdyāś 3.29dv chāga-māṃsa-rasā hitāḥ
phalāny amlāni khādeyus tasya cānye 'grato narāḥ |
niḥsṛtāṃ tu tila-drākṣā-kalka-liptāṃ praveśayet
3.30bv tasya cānye 'grato janāḥ 3.30bv tasya caivāgrato narāḥ 3.30dv
-kalka-liptāṃ prayojayet
vāg-grahānila-rogeṣu ghṛta-māṃsopasādhitām |
yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt sneha-svedau ca kāla-vit
ati-yogāc ca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam |
taj jīvādānam ity uktam ādatte jīvitaṃ yataḥ
3.32dv ādhatte jīvanaṃ nṛṇām
śune kākāya vā dadyāt tenānnam asṛjā saha |
bhukte '-bhukte vadej jīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam
3.33cv bhuktā-bhuktaṃ vadej jīvaṃ 3.33cv bhukte tasmin vadej jīvam 3.33cv
bhuktvā-bhukte vadej jīvaṃ
3.33dv a-bhukte pittam ādiśet
śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastram āvānaṃ koṣṇa-vāriṇā |
prakṣālitaṃ vi-varṇaṃ syāt pitte śuddhaṃ tu śoṇite
3.34dv pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitaṃ
tṛṣṇā-mūrchā-madārtasya kuryād ā-maraṇāt kriyām |
rakta-pittātisāra-ghnīṃ tasyāśu prāṇa-rakṣaṇīm
3.35bv kuryād ā-maraṇa-kriyām 3.35dv tasyāpi prāṇa-rakṣaṇīm
mṛga-go-mahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatām asṛk |
pibej jīvābhisaṃdhānaṃ jīvaṃ tad dhy āśu gacchati
3.36dv jīvaṃ tad dhy āśu yacchati
tad eva darbha-mṛditaṃ raktaṃ vastau niṣecayet |
śyāmā-kāśmarya-madhuka-dūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ
ghṛta-maṇḍāñjana-yutaṃ vastiṃ vā yojayed dhimam |
picchā-vastiṃ su-śītaṃ vā ghṛta-maṇḍānuvāsanam
gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiś ca stambhayitvā praveśayet |
vi-saṃjñaṃ śrāvayet sāma-veṇu-gītādi-nisvanam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0