Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 78

78.1

3.39bv stambhayitvā prayojayet
Kalpasthāna
balāṃ guḍūcīṃ tri-phalāṃ sa-rāsnāṃ dvi-pañca-mūlaṃ ca palonmitāni |
aṣṭau phalāny ardha-tulāṃ ca māṃsāc chāgāt paced apsu caturtha-śeṣam

78.2

pūto yavānī-phala-bilva-kuṣṭha-vacā-śatāhvā-ghana-pippalīnām |
kalkair guḍa-kṣaudra-ghṛtaiḥ sa-tailair yuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaś ca

78.3

4.2av pūtaṃ yavānī-phala-bilva-kuṣṭha-
vastiḥ paraṃ sarva-gada-pramāthī svasthe hito jīvana-bṛṃhaṇaś ca |
vastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarva-tra dadyād amum eva tatra

78.4

4.3cv vastau ca yasmin kathito na kalkaḥ
dvi-pañca-mūlasya raso 'mla-yuktaḥ sa-cchāga-māṃsasya sa-pūrva-peṣyaḥ |
tri-sneha-yuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānila-vyādhi-haraḥ pradiṣṭaḥ

78.5

4.4bv sa-cchāga-māṃsasya sa-pūrva-kalkaḥ
balā-paṭolī-laghu-pañca-mūla-trāyantikairaṇḍa-yavāt su-siddhāt |
prastho rasāc chāga-rasārdha-yuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prastha-samaḥ sa yāvat

78.6

priyaṅgu-kṛṣṇā-ghana-kalka-yuktaḥ sa-taila-sarpir-madhu-saindhavaś ca |
syād dīpano māṃsa-bala-pradaś ca cakṣur-balaṃ copadadhāti sadyaḥ

78.7

eraṇḍa-mūlāt tri-palaṃ palāśāt tathā palāṃśaṃ laghu-pañca-mūlam |
rāsnā-balā-chinnaruhāśvagandhā-punarnavāragvadha-devadāru

78.8

4.7bv tathā palāṃśaṃ laghu-pañca-mūlāt
phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayed aṣṭama-śeṣite 'smin |
vacā-śatāhvā-hapuṣā-priyaṅgu-yaṣṭī-kaṇā-vatsaka-bīja-mustam

78.9

dadyāt su-piṣṭaṃ saha-tārkṣya-śailam akṣa-pramāṇaṃ lavaṇāṃśa-yuktam |
sa-mākṣikas taila-yutaḥ sa-mūtro vastir jayel lekhana-dīpano 'sau

78.10

4.9dv vastir jayed dīpana-pācano 'sau
jaṅghoru-pāda-trika-pṛṣṭha-koṣṭha-hṛd-guhya-śūlaṃ guru-tāṃ vibandham |
gulmāśma-vardhma-grahaṇī-gudotthāṃs tās tāṃś ca rogān kapha-vāta-jātān

78.11

4.10cv gulmāśma-vardhma-grahaṇī-vikārāṃs 4.10dv tāṃs tāṃś ca rogān
kapha-vāta-jāṃś ca
yaṣṭy-āhva-lodhrābhaya-candanaiś ca śṛtaṃ payo 'gryaṃ kamalotpalaiś ca |
sa-śarkarā-kṣaudra-ghṛtaṃ su-śītaṃ pittāmayān hanti sa-jīvanīyam

78.12

4.11cv sa-śarkaraṃ kṣaudra-yutaṃ su-śītaṃ 4.11dv pittāmayaṃ hanti
sa-jīvanīyam
rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikām anantāṃ balāṃ kanīyas-tṛṇa-pañca-mūlyau |
gopāṅganā-candana-padmakarddhi-yaṣṭy-āhva-lodhrāṇi palārdhakāni

78.13

4.12cv gopāṅganā-candana-padmakāhva-
niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo 'rdhāḍhakam ambu-hīnam |
jīvanti-medarddhi-varī-vidārī-vīrā-dvi-kākoli-kaserukābhiḥ

78.14

sitopalā-jīvaka-padma-reṇu-prapauṇḍarīkotpala-puṇḍarīkaiḥ |
lodhrātmaguptā-madhuyaṣṭikābhir nāgāhva-muñjātaka-candanaiś ca

78.15

4.14cv lohātmaguptā-madhuyaṣṭikābhir
piṣṭair ghṛta-kṣaudra-yutair nirūhaṃ sa-saindhavaṃ śītalam eva dadyāt |
pratyāgate dhanva-rasena śālīn kṣīreṇa vādyāt pariṣikta-gātraḥ

78.16

dāhātisāra-pradarāsra-pitta-hṛt-pāṇḍu-rogān viṣama-jvaraṃ ca |
sa-gulma-mūtra-graha-kāmalādīn sarvāmayān pitta-kṛtān nihanti

78.17

4.16av dāhātisāra-pradarāmla-pitta- 4.16bv -hṛt-pāṇḍu-rogān viṣama-jvarāṃś ca
4.16bv -hṛt-pāṇḍu-rogān viṣamān jvarāṃś ca
kośātakāragvadha-devadāru-mūrvā-śvadaṃṣṭrā-kuṭajārka-pāṭhāḥ |
paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ

78.18

tān sarṣapailā-madanaiḥ sa-kuṣṭhair akṣa-pramāṇaiḥ prasṛtaiś ca yuktān |
kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya

78.19

4.18dv kṣārasya tailasya ca sarṣapasya
dadyān nirūhaṃ kapha-rogitāya mandāgnaye cāśana-vidviṣe ca |
vakṣye mṛdūn sneha-kṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu

78.20

athemān su-kumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn |
karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak

78.21

4.20cv karmaṇā viplutānāṃ tu
kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhu-taila-ghṛtāt trayaḥ |
khajena mathito vastir vāta-ghno bala-varṇa-kṛt

78.22

ekaikaḥ prasṛtas taila-prasannā-kṣaudra-sarpiṣām |
bilvādi-mūla-kvāthād dvau kaulatthād dvau sa vāta-jit

78.23

4.22av ekaikaḥ prasṛtis taila-
paṭola-nimba-bhūtīka-rāsnā-saptacchadāmbhasaḥ |
prasṛtaḥ pṛthag ājyāc ca vastiḥ sarṣapa-kalka-vān

78.24

4.23av paṭola-nimba-pūtīka- 4.23bv -rāsnā-saptacchadāmbhasām 4.23cv
prasṛtāḥ pṛthag ājyāc ca
sa pañca-tikto 'bhiṣyanda-kṛmi-kuṣṭha-prameha-hā |
catvāras taila-go-mūtra-dadhi-maṇḍāmla-kāñjikāt

78.25

4.24bv -kṛmi-kuṣṭha-pramoha-hā 4.24bv -kṛmi-kuṣṭha-prameha-jit
prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭair viṭ-saṅgānāha-bhedanaḥ |
payasyekṣu-sthirā-rāsnā-vidārī-kṣaudra-sarpiṣām

78.26

4.25bv viṭ-saṅgānāha-bhedanāḥ 4.25bv viṭ-saṅgānāha-bhedinaḥ 4.25dv
-vidārī-kṣaudra-sarpiṣaḥ
ekaikaḥ prasṛto vastiḥ kṛṣṇā-kalko vṛṣa-tva-kṛt |
siddha-vastīn ato vakṣye sarva-dā yān prayojayet

78.27

nir-vyāpado bahu-phalān bala-puṣṭi-karān sukhān |
madhu-taile same karṣaḥ saindhavād dvi-picur miśiḥ

78.28

eraṇḍa-mūla-kvāthena nirūho mādhutailikaḥ |
rasāyanaṃ pramehārśaḥ-kṛmi-gulmāntra-vṛddhi-nut

78.29

4.28bv nirūho madhu-tailikaḥ 4.28dv -kṛmi-gulmāntra-vṛddhi-hṛt
sa-yaṣṭīmadhukaś caiṣa cakṣuṣyo rakta-pitta-jit |
yāpano ghana-kalkena madhu-taila-rasājya-vān

78.30

pāyu-jānūru-vṛṣaṇa-vasti-mehana-śūla-jit |
prasṛtāṃśair ghṛta-kṣaudra-vasā-tailaiḥ prakalpayet

78.31

4.30av pāyu-jaṅghoru-vṛṣaṇa-
yāpanaṃ saindhavārdhākṣa-hapuṣārdha-palānvitam |
eraṇḍa-mūla-niḥkvātho madhu-tailaṃ sa-saindhavam

78.32

4.31dv madhu-tailaṃ sa-saindhavaḥ
eṣa yukta-ratho vastiḥ sa-vacā-pillalī-phalaḥ |
sa kvātho madhu-ṣaḍgranthā-śatāhvā-hiṅgu-saindhavam

78.33

4.32cv tat-kvātho madhu-ṣaḍgranthā- 4.32dv -śatāhvā-hiṅgu-saindhavaḥ
suradāru ca rāsnā ca vastir doṣa-haraḥ śivaḥ |
pañca-mūlasya niḥkvāthas tailaṃ māgadhikā madhu

78.34

4.33av suradāru vacā rāsnā 4.33bv vastir doṣa-haraś ca saḥ 4.33bv vastir
doṣa-haraḥ paraḥ
sa-saindhavaḥ sa-madhukaḥ siddha-vastir iti smṛtaḥ |
dvi-pañca-mūla-tri-phalā-phala-bilvāni pācayet

78.35

go-mūtre tena piṣṭaiś ca pāṭhā-vatsaka-toyadaiḥ |
sa-phalaiḥ kṣaudra-tailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca

78.36

4.35dv kṣāreṇa lavaṇena vā
yukto vastiḥ kapha-vyādhi-pāṇḍu-roga-viṣūciṣu |
śukrānila-vibandheṣu vasty-āṭope ca pūjitaḥ

78.37

4.36dv vasty-āṭopeṣu pūjitaḥ
mustā-pāṭhāmṛtairaṇḍa-balā-rāsnā-punarnavāḥ |
mañjiṣṭhāragvadhośīra-trāyamāṇākṣa-rohiṇīḥ

78.38

4.37bv -balā-rāsnā-punarnavam 4.37dv -trāyamāṇākṣa-rohiṇi
kanīyaḥ pañca-mūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam |
jalāḍhake pacet tac ca pāda-śeṣaṃ parisrutam

78.39

kṣīra-dvi-prastha-saṃyuktaṃ kṣīra-śeṣaṃ punaḥ pacet |
sa-pāda-jāṅgala-rasaḥ sa-sarpir-madhu-saindhavaḥ

78.40

piṣṭair yaṣṭī-miśi-śyāmā-kaliṅgaka-rasāñjanaiḥ |
vastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgni-bala-śukra-vivardhanaḥ

78.41

vātāsṛṅ-moha-mehārśo-gulma-viṇ-mūtra-saṃgrahān |
viṣama-jvara-vīsarpa-vardhmādhmāna-pravāhikāḥ

78.42

4.41av vāta-rakta-pramehārśo- 4.41av vātāsṛṅ-meha-medo-'rśo- 4.41bv
-gulma-viṇ-mūtra-saṃgraham
vaṅkṣaṇoru-kaṭī-kukṣi-manyā-śrotra-śiro-rujaḥ |
hanyād asṛg-daronmāda-śopha-kāsāśma-kuṇḍalān

78.43

cakṣuṣyaḥ putra-do rājā yāpanānāṃ rasāyanam |
mṛgāṇāṃ laghu-vadrāṇāṃ daśa-mūlasya cāmbhasā

78.44

4.43bv yāpanānāṃ rasāyanaḥ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-babhrūṇāṃ 4.43cv
mṛgāṇāṃ laghu-barhāṇāṃ
4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vaḍrāṇāṃ 4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vabhrāṇāṃ 4.43cv
mṛgāṇāṃ laghu-babhrāṇāṃ
4.43cv mṛgāṇāṃ laghu-vargāṇāṃ
hapuṣā-miśi-gāṅgeyī-kalkair vāta-haraḥ param |
nirūho 'ty-artha-vṛṣyaś ca mahā-sneha-samanvitaḥ

78.45

4.44bv -kalkair vāta-haraiḥ param 4.44bv -kalko vāta-haraḥ param
mayūraṃ pakṣa-pittāntra-pāda-viṭ-tuṇḍa-varjitam |
laghunā pañca-mūlena pālikena samanvitam

78.46

paktvā kṣīra-jale kṣīra-śeṣaṃ sa-ghṛta-mākṣikam |
tad vidārī-kaṇā-yaṣṭī-śatāhvā-phala-kalka-vat

78.47

4.46dv -śatāhvā-phala-kalka-vān
vastir īṣat-paṭu-yutaḥ paramaṃ bala-śukra-kṛt |
kalpaneyaṃ pṛthak kāryā tittiri-prabhṛtiṣv api

78.48

4.47bv paramaṃ bala-varṇa-kṛt
viṣkireṣu samasteṣu pratuda-prasaheṣu ca |
jala-cāriṣu tad-vac ca matsyeṣu kṣīra-varjitā

78.49

godhā-nakula-mārjāra-śalyakondura-jaṃ palam |
pṛthag daśa-palaṃ kṣīre pañca-mūlaṃ ca sādhayet

78.50

tat payaḥ phala-vaidehī-kalka-dvi-lavaṇānvitam |
sa-sitā-taila-madhv-ājyo vastir yojyo rasāyanam

78.51

4.50cv sa-sitā-taila-madhv-ājyaṃ 4.50cv sa-sitā-taila-madhv-ājyaṃ
vyāyāma-mathitoraska-kṣīṇendriya-balaujasām |
vibaddha-śukra-viṇ-mūtra-khuḍa-vāta-vikāriṇām

78.52

4.51cv vibandha-śukra-viṇ-mūtra-
gaja-vāji-ratha-kṣobha-bhagna-jarjaritātmanām |
punar-nava-tvaṃ kurute vājī-karaṇam uttamam

78.53

4.52dv vājī-karaṇa-sat-tamam
siddhena payasā bhojyam ātmaguptoccaṭekṣuraiḥ |
snehāṃś cā-yantraṇān siddhān siddha-dravyaiḥ prakalpayet

78.54

4.53cv snehāṃś cāḍhya-guṇān siddhān
doṣa-ghnāḥ sa-parīhārā vakṣyante sneha-vastayaḥ |
daśa-mūlaṃ balāṃ rāsnām aśvagandhāṃ punarnavām

78.55

4.54av doṣa-ghnā niṣ-parīhārā
guḍūcyairaṇḍa-bhūtīka-bhārgī-vṛṣaka-rohiṣam |
śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam

78.56

4.55av guḍūcyairaṇḍa-pūtīka- 4.55dv kākanāsāṃ palāṃśikam 4.55dv
kākanāsāṃ palāṃśikām
yava-māṣātasī-kola-kulatthān prasṛtonmitān |
vahe vipācya toyasya droṇa-śeṣeṇa tena ca

78.57

pacet tailāḍhakaṃ peṣyair jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ |
anuvāsanam ity etat sarva-vāta-vikāra-nut

78.58

4.57av pacet tailāḍḥakaṃ kalkair 4.57dv sarva-vāta-vikāra-jit
ānūpānāṃ vasā tad-vaj jīvanīyopasādhitā |
śatāhvā-ciribilvāmlais tailaṃ siddhaṃ samīraṇe

78.59

4.58cv śatāhvā-yava-bilvāmlais 4.58dv tailaṃ tad-vat samīraṇe
saindhavenāgni-varṇena taptaṃ cānila-jid ghṛtam |
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām

78.60

śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm |
svaguptāṃ kṣīra-kākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām

78.61

piṣṭvā taila-ghṛtaṃ kṣīre sādhayet tac-catur-guṇe |
bṛṃhaṇaṃ vāta-pitta-ghnaṃ bala-śukrāgni-vardhanam

78.62

4.61av piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre 4.61bv sādhayet ca catur-guṇe
rajaḥ-śukrāmaya-haraṃ putrīyaṃ cānuvāsanam |
saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā

78.63

4.62av rajaḥ-śukrānila-haraṃ 4.62bv putrīyam anuvāsanam
hrīveraṃ madhukaṃ bhārgī devadāru sa-kaṭphalam |
nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī

78.64

4.63av hrīveraṃ padmakaṃ bhārgī
viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇur nīlinī sthirā |
bilvājamoda-capalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ

78.65

4.64av viḍaṅgātiviṣā-śyāmā 4.64cv bilvājamodā-capalā 4.64cv bilvājamode
capalā
sādhyam eraṇḍa-tailaṃ vā tailaṃ vā kapha-roga-nut |
vardhmodāvarta-gulmārśaḥ-plīha-mehāḍhya-mārutān

78.66

4.65av sādhyam eraṇḍa-jaṃ tailaṃ 4.65bv kapha-vāta-ja-roga-nut
ānāham aśmarīṃ cāśu hanyāt tad anuvāsanam |
sādhitaṃ pañca-mūlena tailaṃ bilvādinātha-vā

78.67

kapha-ghnaṃ kalpayet tailaṃ dravyair vā kapha-ghātibhiḥ |
phalair aṣṭa-guṇaiś cāmlaiḥ siddham anvāsanaṃ kaphe

78.68

4.67cv phalair aṣṭa-guṇe cāmle
mṛdu-vasti-jaḍī-bhūte tīkṣṇo 'nyo vastir iṣyate |
tīkṣṇair vikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ

78.69

4.68av mṛdu-vastau jaḍī-bhūte
tīkṣṇa-tvaṃ mūtra-pīlv-agni-lavaṇa-kṣāra-sarṣapaiḥ |
prāpta-kālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyais tu mārdavam

78.70

4.69av tīkṣṇa-tvaṃ mūtra-bilvāgni- 4.69dv kṣīrājyādyaiś ca mārdavam
4.69dv kṣīrādyaiś caiva mārdavam
4.69dv ghṛta-kṣīrais tu mārdavam
bala-kāla-roga-doṣa-prakṛtīḥ pravibhajya yojito vastiḥ |
svaiḥ svair auṣadha-vargaiḥ svān svān rogān nivartayati

78.71

4.70bv -prakṛtīḥ pravivīkṣya yojito vastiḥ 4.70dv svān svān doṣān nivartayati
uṣṇārtānāṃ śītāñ chītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃś ca |
tad-yogyauṣadha-yuktān vastīn saṃtarkya yuñjīta

78.72

vastīn na bṛṃhaṇīyān dadyād vyādhiṣu viśodhanīyeṣu |
medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭha-mehārtāḥ

78.73

4.72bv dadyād vyādhiṣu ca śodhanīyeṣu
na kṣīṇa-kṣata-dur-bala-mūrchita-kṛśa-śuṣka-śuddha-dehānām |
dadyād viśodhanīyān doṣa-nibaddhāyuṣo ye ca

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc