અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 77

2.62ચ્વ્ મદ્યૈશ્ ચ તૈસ્ તૈશ્ ચ મનો-ઽનુકૂલૈર્
કલ્પસ્થાન
વમનં મૃદુ-કોષ્ઠેન ક્ષુદ્-વતાલ્પ-કફેન વા ।
અતિ-તીક્ષ્ણ-હિમ-સ્તોકમ્ અ-જીર્ણે દુર્-બલેન વા

પીતં પ્રયાત્ય્ અધસ્ તસ્મિન્ન્ ઇષ્ટ-હાનિર્ મલોદયઃ ।
વામયેત્ તં પુનઃ સ્નિગ્ધં સ્મરન્ પૂર્વમ્ અતિક્રમમ્

3.2દ્વ્ સ્મરન્ પૂર્વમ્ અનુ-ક્રમમ્
અ-જીર્ણિનઃ શ્લેષ્મ-વતો વ્રજત્ય્ ઊર્ધ્વં વિરેચનમ્ ।
અતિ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-લવણમ્ અ-હૃદ્યમ્ અતિ-ભૂરિ વા

તત્ર પૂર્વોદિતા વ્યાપત્ સિદ્ધિશ્ ચ ન તથાપિ ચેત્ ।
આશયે તિષ્ઠતિ તતસ્ તૃતીયં નાવચારયેત્

અન્ય-ત્ર સાત્મ્યાદ્ ધૃદ્યાદ્ વા ભેષજાન્ નિર્-અપાયતઃ ।
અ-સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ન-દેહસ્ય પુરાણં રૂક્ષમ્ ઔષધમ્

3.5અવ્ અન્ય-ત્ર સાત્મ્યાદ્ ધૃદ્યાદ્ ચ 3.5ચ્વ્ અ-સ્નિગ્ધા-સ્વિન્ન-દેહસ્ય
દોષાન્ ઉત્ક્લેશ્ય નિર્હર્તુમ્ અ-શક્તં જનયેદ્ ગદાન્ ।
વિભ્રંશં શ્વયથું હિધ્માં તમસો દર્શનં તૃષમ્

3.6ચ્વ્ ચિદ્-ભ્રંશં શ્વયથું હિધ્માં
પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં કણ્ડૂમ્ ઊર્વોઃ સાદં વિ-વર્ણ-તામ્ ।
સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય વાત્ય્-અલ્પં દીપ્તાગ્નેર્ જીર્ણમ્ ઔષધમ્

3.7ચ્વ્ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય ચાત્ય્-અલ્પં
શીતૈર્ વા સ્તબ્ધમ્ આમે વા સમુત્ક્લેશ્યાહરન્ મલાન્ ।
તાન્ એવ જનયેદ્ રોગાન્ અ-યોગઃ સર્વ એવ સઃ

3.8અવ્ શીતૈર્ વા સ્તબ્ધમ્ આમૈર્ વા 3.8બ્વ્ સમુત્ક્લેશ્યાહરેન્ મલાન્ 3.8બ્વ્
સમુત્ક્લેશ્ય હરેન્ મલાન્
તં તૈલ-લવણાભ્યક્તં સ્વિન્નં પ્રસ્તર-સંકરૈઃ ।
નિરૂઢઃ જાઙ્ગલ-રસૈર્ ભોજયિત્વાનુવાસયેત્

3.9બ્વ્ સ્વિન્નં સંસ્તર-સંકરૈઃ 3.9બ્વ્ સ્વિન્નં સંસ્તર-શઙ્કરૈઃ
ફલ-માગધિકા-દારુ-સિદ્ધ-તૈલેન માત્રયા ।
સ્નિગ્ધં વાત-હરૈઃ સ્નેહૈઃ પુનસ્ તીક્ષ્ણેન શોધયેત્

બહુ-દોષસ્ય રૂક્ષસ્ય મન્દાગ્નેર્ અલ્પમ્ ઔષધમ્ ।
સોદાવર્તસ્ય ચોત્ક્લેશ્ય દોષાન્ માર્ગાન્ નિરુધ્ય તૈઃ

3.11દ્વ્ દોષાન્ માર્ગં નિરુધ્ય તૈઃ
ભૃશમ્ આધ્માપયેન્ નાભિં પૃષ્ઠ-પાર્શ્વ-શિરો-રુજમ્ ।
શ્વાસં વિણ્-મૂત્ર-વાતાનાં સઙ્ગં કુર્યાચ્ ચ દારુણમ્

3.12અવ્ ભૃશમ્ આધ્માપયેન્ નાભિ- 3.12બ્વ્ -પૃષ્ઠ-પાર્શ્વ-શિરો-રુજમ્
અભ્યઙ્ગ-સ્વેદ-વર્ત્ય્-આદિ સ-નિરૂહાનુવાસનમ્ ।
ઉદાવર્ત-હરમ્ સર્વં કર્માધ્માતસ્ય શસ્યતે

પઞ્ચ-મૂલ-યવ-ક્ષાર-વચા-ભૂતિક-સૈન્ધવૈઃ ।
યવાગૂઃ સુ-કૃતા શૂલ-વિબન્ધાનાહ-નાશની

3.14અવ્ પઞ્ચ-કોલ-યવ-ક્ષાર-
પિપ્પલી-દાડિમ-ક્ષાર-હિઙ્ગુ-શુણ્ઠ્ય્-અમ્લ-વેતસાન્ ।
સ-સૈન્ધવાન્ પિબેન્ મદ્યૈઃ સર્પિષોષ્ણોદકેન વા

પ્રવાહિકા-પરિસ્રાવ-વેદના-પરિકર્તને ।
પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાન્ મારુતાદયઃ

3.16અવ્ પ્રવાહિકા-પરિસ્રાવે 3.16બ્વ્ વેદના-પરિકર્તને
કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં કુર્વન્તિ હૃદ્-ગ્રહમ્ ।
હિધ્મા-પાર્શ્વ-રુજા-કાસ-દૈન્ય-લાલાક્ષિ-વિભ્રમૈઃ

જિહ્વાં ખાદતિ નિઃ-સંજ્ઞો દન્તાન્ કટકટાયયન્ ।
ન ગચ્છેદ્ વિભ્રમં તત્ર વામયેદ્ આશુ તં ભિષક્

3.18બ્વ્ દન્તાન્ કટકટાયતે
મધુરૈઃ પિત્ત-મૂર્છાર્તં કટુભિઃ કફ-મૂર્છિતમ્ ।
પાચનીયૈસ્ તતશ્ ચાસ્ય દોષ-શેષં વિપાચયેત્

3.19ચ્વ્ પાચનીયૈસ્ તતશ્ ચાશુ 3.19દ્વ્ દોષ-શેષં ચ પાચયેત્
કાયાગ્નિં ચ બલં ચાસ્ય ક્રમેણાભિપ્રવર્ધયેત્ ।
પવનેનાતિ-વમતો હૃદયં યસ્ય પીડ્યતે

3.20બ્વ્ ક્રમેણાભિપ્રવર્તયેત્
તસ્મૈ સ્નિગ્ધામ્લ-લવણાન્ દદ્યાત્ પિત્ત-કફે ઽન્ય-થા ।
પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા

3.21અવ્ તસ્મૈ સ્નિગ્ધામ્લ-લવણં
રુદ્ધો ઽતિ વા વિશુદ્ધસ્ય ગૃહ્ણાત્ય્ અઙ્ગાનિ મારુતઃ ।
સ્તમ્ભ-વેપથુ-નિસ્તોદ-સાદોદ્વેષ્ટાર્તિ-ભેદનૈઃ

3.22અવ્ રુદ્ધો વાતિ વિશુદ્ધસ્ય 3.22દ્વ્ -સાદોદ્વેષ્ટાધિભેદનૈઃ
તત્ર વાત-હરં સર્વં સ્નેહ-સ્વેદાદિ શસ્યતે ।
બહુ-તીક્ષ્ણં ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુ-કોષ્ઠસ્ય ભેષજમ્

હૃત્વાશુ વિટ્-પિત્ત-કફાન્ ધાતૂન્ આસ્રાવયેદ્ દ્રવાન્ ।
તત્રાતિ-યોગે મધુરૈઃ શેષમ્ ઔષધમ્ ઉલ્લિખેત્

3.24બ્વ્ ધાતૂન્ પ્રસ્રાવયેદ્ દ્રવાન્
યોજ્યો ઽતિ-વમને રેકો વિરેકે વમનં મૃદુ ।
પરિષેકાવગાહાદ્યૈઃ સુ-શીતૈઃ સ્તમ્ભયેચ્ ચ તમ્

3.25અવ્ યોજ્યો ઽતિ રેકો વમિતે
અઞ્જનં ચન્દનોશીરમ્ અજાસૃક્-શર્કરોદકમ્ ।
લાજ-ચૂર્ણૈઃ પિબેન્ મન્થમ્ અતિ-યોગ-હરં પરમ્

3.26અવ્ અઞ્જનં ચન્દનોશીર- 3.26બ્વ્ -મજ્જાસૃક્-શર્કરોદકમ્
વમનસ્યાતિ-યોગે તુ શીતામ્બુ-પરિષેચિતઃ ।
પિબેત્ ફલ-રસૈર્ મન્થં સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરમ્

સોદ્ગારાયાં ભૃશં છર્દ્યાં મૂર્વાયા ધાન્ય-મુસ્તયોઃ ।
સ-મધૂકાઞ્જનં ચૂર્ણં લેહયેન્ મધુ-સંયુતમ્

3.28બ્વ્ મૂર્છાયાં ધાન્ય-મુસ્તયોઃ
વમતો ઽન્તઃ પ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયાં કવડ-ગ્રહાઃ ।
સ્નિગ્ધામ્લ-લવણા હૃદ્યા યૂષ-માંસ-રસા હિતાઃ

3.29ચ્વ્ સ્નિગ્ધામ્લ-લવણા હૃદ્યાશ્ 3.29દ્વ્ છાગ-માંસ-રસા હિતાઃ
ફલાન્ય્ અમ્લાનિ ખાદેયુસ્ તસ્ય ચાન્યે ઽગ્રતો નરાઃ ।
નિઃસૃતાં તુ તિલ-દ્રાક્ષા-કલ્ક-લિપ્તાં પ્રવેશયેત્

3.30બ્વ્ તસ્ય ચાન્યે ઽગ્રતો જનાઃ 3.30બ્વ્ તસ્ય ચૈવાગ્રતો નરાઃ 3.30દ્વ્
-કલ્ક-લિપ્તાં પ્રયોજયેત્
વાગ્-ગ્રહાનિલ-રોગેષુ ઘૃત-માંસોપસાધિતામ્ ।
યવાગૂં તનુકાં દદ્યાત્ સ્નેહ-સ્વેદૌ ચ કાલ-વિત્

અતિ-યોગાચ્ ચ ભૈષજ્યં જીવં હરતિ શોણિતમ્ ।
તજ્ જીવાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ આદત્તે જીવિતં યતઃ

3.32દ્વ્ આધત્તે જીવનં નૃણામ્
શુને કાકાય વા દદ્યાત્ તેનાન્નમ્ અસૃજા સહ ।
ભુક્તે ઽ-ભુક્તે વદેજ્ જીવં પિત્તં વા ભેષજેરિતમ્

3.33ચ્વ્ ભુક્તા-ભુક્તં વદેજ્ જીવં 3.33ચ્વ્ ભુક્તે તસ્મિન્ વદેજ્ જીવમ્ 3.33ચ્વ્
ભુક્ત્વા-ભુક્તે વદેજ્ જીવં
3.33દ્વ્ અ-ભુક્તે પિત્તમ્ આદિશેત્
શુક્લં વા ભાવિતં વસ્ત્રમ્ આવાનં કોષ્ણ-વારિણા ।
પ્રક્ષાલિતં વિ-વર્ણં સ્યાત્ પિત્તે શુદ્ધં તુ શોણિતે

3.34દ્વ્ પિત્તં શુદ્ધં તુ શોણિતં
તૃષ્ણા-મૂર્છા-મદાર્તસ્ય કુર્યાદ્ આ-મરણાત્ ક્રિયામ્ ।
રક્ત-પિત્તાતિસાર-ઘ્નીં તસ્યાશુ પ્રાણ-રક્ષણીમ્

3.35બ્વ્ કુર્યાદ્ આ-મરણ-ક્રિયામ્ 3.35દ્વ્ તસ્યાપિ પ્રાણ-રક્ષણીમ્
મૃગ-ગો-મહિષાજાનાં સદ્યસ્કં જીવતામ્ અસૃક્ ।
પિબેજ્ જીવાભિસંધાનં જીવં તદ્ ધ્ય્ આશુ ગચ્છતિ

3.36દ્વ્ જીવં તદ્ ધ્ય્ આશુ યચ્છતિ
તદ્ એવ દર્ભ-મૃદિતં રક્તં વસ્તૌ નિષેચયેત્ ।
શ્યામા-કાશ્મર્ય-મધુક-દૂર્વોશીરૈઃ શૃતં પયઃ

ઘૃત-મણ્ડાઞ્જન-યુતં વસ્તિં વા યોજયેદ્ ધિમમ્ ।
પિચ્છા-વસ્તિં સુ-શીતં વા ઘૃત-મણ્ડાનુવાસનમ્

ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈશ્ ચ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્ ।
વિ-સંજ્ઞં શ્રાવયેત્ સામ-વેણુ-ગીતાદિ-નિસ્વનમ્