Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 76
1.47cv vidhinānena mati-mān 1.47dv anyān api ca kalpayet 1.47dv anyān api
ca yojayet
Kalpasthāna
kaṣāya-madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt |
kapha-pitta-praśamanī raukṣyāc cānila-kopanī
2.1av kaṣāyā madhurā rūkṣā 2.1dv raukṣyāt sānila-kopanī 2.1dv raukṣyād
anila-kopanī
sedānīm auṣadhair yuktā vāta-pitta-kaphāpahaiḥ |
kalpa-vaiśeṣyam āsādya jāyate sarva-roga-jit
dvi-dhā khyātaṃ ca tan-mūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt |
trivṛd-ākhyaṃ vara-taraṃ nir-apāyaṃ sukhaṃ tayoḥ
su-kumāre śiśau vṛddhe mṛdu-koṣṭhe ca tad dhitam |
mūrchā-saṃmoha-hṛt-kaṇṭha-kaṣaṇa-kṣaṇana-pradam
2.4dv -karṣaṇa-kṣaṇana-pradam
śyāmaṃ tīkṣṇāśu-kāri-tvād atas tad api śasyate |
krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśa-kṣamiṇi cāture
2.5cv krūre koṣṭhe bahu-doṣe 2.5cv krūre koṣṭhe mahā-doṣe
gambhīrānugataṃ ślakṣṇam a-tiryag-visṛtaṃ ca yat |
gṛhītvā visṛjet kāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet
2.6bv a-tiryag-vistṛtaṃ ca yat
atha kāle tataś cūrṇaṃ kiñ-cin nāgara-saindhavam |
vātāmaye pibed amlaiḥ paitte sājya-sitā-madhu
2.7av atha kāle ca tac-cūrṇaṃ 2.7av atha kāle tu tac-cūrṇaṃ 2.7av atha kāle
trivṛc-cūrṇaṃ
2.7av atha kālena tac-cūrṇaṃ 2.7cv vātāmayī pibed amlaiḥ 2.7dv pitte
sājya-sitā-madhu
kṣīra-drākṣekṣu-kāśmarya-svādu-skandha-varā-rasaiḥ |
kaphāmaye pīlu-rasa-mūtra-madyāmla-kāñjikaiḥ
pañca-kolādi-cūrṇaiś ca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ |
trivṛt-kalka-kaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sa-sito himaḥ
2.9cv trivṛt-kalka-kaṣāyeṇa 2.9dv yuktaṃ yuñjyāt kaphāpahaiḥ
madhu-tri-jāta-saṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam |
ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt
2.10cv ajagandhā tukākṣīrī
cūrṇitaṃ madhu-sarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate |
saṃnipāta-jvara-stambha-pipāsā-dāha-pīḍitaḥ
2.11av tac-cūrṇaṃ madhu-sarpirbhyāṃ
limped antas trivṛtayā dvi-dhā kṛtvekṣu-gaṇḍikām |
ekī-kṛtya ca tat svinnaṃ puṭa-pākena bhakṣayet
2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-gaṇḍikāḥ 2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-kaṇḍikām
2.12bv dvi-dhā kṛtvekṣu-kāṇḍikām
2.12cv ekī-kṛtaṃ ca tat svinnaṃ 2.12cv ekī-kṛtya ca su-svinnaṃ 2.12cv
ekī-kṛtya tu tat svinnaṃ
bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī tais trivṛtaiś ca śarkarā |
cūrṇaṃ phala-rasa-kṣaudra-saktubhis tarpaṇaṃ pibet
2.13av tvag-elābhyāṃ samā nīlī
vāta-pitta-kaphottheṣu rogeṣv alpānaleṣu ca |
nareṣu su-kumāreṣu nir-apāyaṃ virecanam
viḍaṅga-taṇḍula-varā-yāva-śūka-kaṇās trivṛt |
sarvato 'rdhena tal līḍhaṃ madhv-ājyena guḍena vā
gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakam a-rocakam |
kapha-vāta-kṛtāṃś cānyān parimārṣṭi gadān bahūn
viḍaṅga-pippalī-mūla-tri-phalā-dhānya-citrakān |
marīcendrayavājājī-pippalī-hasti-pippalīḥ
2.17bv -tri-phalā-dhānya-citrakam 2.17dv -pippalī-hasti-pippali
dīpyakaṃ pañca-lavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak |
tila-taila-trivṛc-cūrṇa-bhāgau cāṣṭa-palonmitau
2.18dv -bhāgāv aṣṭa-palonmitau
dhātrī-phala-rasa-prasthāṃs trīn guḍārdha-tulānvitān |
paktvā mṛdv-agninā khādet tato mātrām a-yantraṇaḥ
2.19bv trīn guḍārdha-tulonmitān 2.19dv tato mātrām a-yantritaḥ
mandāgni-tvaṃ jvaraṃ mūrchāṃ mūtra-kṛcchram a-rocakam || 19+1ab ||
kuṣṭhārśaḥ-kāmalā-gulma-mehodara-bhagandarān |
grahaṇī-pāṇḍu-rogāṃś ca hanti puṃ-savanaś ca saḥ
guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣv ṛtuṣu yaugikaḥ |
vyoṣa-tri-jātakāmbhoda-kṛmighnāmalakais trivṛt
sarvaiḥ samā sama-sitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ |
mūtra-kṛcchra-jvara-cchardi-kāsa-śoṣa-bhrama-kṣaye
2.22av sarvaiḥ samānā sa-sitā 2.22bv kṣaudreṇa guṭikī-kṛtā
bhakṣayet prātar utthāya śītaṃ cānu pibej jalam || 22.1+1ab ||
tāpe pāṇḍv-āmaye 'lpe 'gnau śastāḥ sarva-viṣeṣu ca |
a-vipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pitta-rogiṇām
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśva-bheṣajam |
kṣaudra-drākṣā-rasopetaṃ varṣā-kāle virecanam
trivṛd-durālabhā-musta-śarkarodīcya-candanam |
drākṣāmbunā sa-yaṣṭy-āhva-sātalaṃ jala-dātyaye
2.25cv drākṣāmbunā sa-yaṣṭy-āhvaṃ 2.25dv -śītalaṃ jala-dātyaye 2.25dv
śītalaṃ jala-dātyaye
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhām ajājīṃ saralaṃ vacām |
svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇam uṣṇāmbunā pibet
trivṛtā śarkarā-tulyā grīṣma-kāle virecanam |
trivṛt-trāyanti-hapuṣā-sātalā-kaṭu-rohiṇīḥ
svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya go-mūtre bhāvayet try-aham |
eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ mala-doṣa-hṛt
śyāmā-trivṛd-durālabhā-hasti-pippalī-vatsakam |
nīlinī-kaṭukā-mustā-śreṣṭhā-yuktaṃ su-cūrṇitam
rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇām api sarva-dā |
jvara-hṛd-roga-vātāsṛg-udāvartādi-rogiṣu
saindhavaṃ pippalī-mūlam abhayā dvi-guṇottaram |
cūrṇam uṣṇāmbunā peyaṃ svasthe sukha-virecanam || 30.1+1 ||
2.30.1+1cv cūrṇam uṣṇāmbunā pītaṃ
rājavṛkṣo 'dhikaṃ pathyo mṛdur madhura-śītalaḥ |
bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe su-kumāre ca mānave
yojyo mṛdv-an-apāyi-tvād viśeṣāc caturaṅgulaḥ |
phala-kāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet
teṣāṃ guṇa-vatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet |
sapta-rātrāt samuddhṛtya śoṣayed ātape tataḥ
2.33dv śoṣayec cātape tataḥ 2.33dv śoṣayed ātape punaḥ
tato majjānam uddhṛtya śucau pātre nidhāpayet |
drākṣā-rasena taṃ dadyād dāhodāvarta-pīḍite
catur-varṣe sukhaṃ bāle yāvad dvā-daśa-vārṣike |
caturaṅgula-majjño vā kaṣāyaṃ pāyayed dhimam
dadhi-maṇḍa-surā-maṇḍa-dhātrī-phala-rasaiḥ pṛthak |
sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā
dantī-kaṣāye tan-majjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet |
tam ariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣam eva vā
tvacaṃ tilvaka-mūlasya tyaktvābhyantara-valkalam |
viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayet tataḥ
lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet |
kaṣāye daśa-mūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ
2.39av lodhrasya tu kaṣāyeṇa
śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇi-talaṃ pibet |
mastu-mūtra-surā-maṇḍa-kola-dhātrī-phalāmbubhiḥ
2.40av śuṣka-cūrṇaṃ tataḥ kuryāt 2.40av śuṣka-cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā 2.40av
śuṣkaṃ cūrṇaṃ tataḥ kṛtvā
tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca sa-śarkaraḥ |
sa-ghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam
2.41dv sa ca śreṣṭho virecanam
sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntam api saṃcayam |
āśv eva kaṣṭa-vibhraṃśān naiva tāṃ kalpayed ataḥ
2.42cv āśv eva kaṣṭa-vibhraṃśāṃ 2.42cv āśv eva koṣṭha-vibhraṃśān 2.42dv
naiva tāṃ kalpayet tataḥ
mṛdau koṣṭhe '-bale bāle sthavire dīrgha-rogiṇi |
kalpyā gulmodara-gara-tvag-roga-madhu-mehiṣu
pāṇḍau dūṣī-viṣe śophe doṣa-vibhrānta-cetasi |
sā śreṣṭhā kaṇṭakais tīkṣṇair bahubhiś ca samācitā
dvi-varṣāṃ vā tri-varṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ |
tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīram uddhārayet tataḥ
bilvādīnāṃ bṛhatyor vā kvāthena samam eka-śaḥ |
miśrayitvā sudhā-kṣīraṃ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet
pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastu-mūtra-surādibhiḥ |
trivṛtādīn nava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sa-sātalām
saptāhaṃ snuk-payaḥ-pītān rasenājyena vā pibet |
tad-vad vyoṣottamā-kumbha-nikumbhāgnīn guḍāmbunā
2.48dv -nikumbhādīn guḍāmbunā
nāti-śuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nis-tuṣī-kṛtam |
saptalāyās tathā mūlaṃ te tu tīkṣṇa-vikāṣiṇī
śleṣmāmayodara-gara-śvayathv-ādiṣu kalpayet |
akṣa-mātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirā-lavaṇānvitam
hṛd-roge vāta-kapha-je tad-vad gulme 'pi yojayet |
danti-danta-sthiraṃ sthūlaṃ mūlaṃ dantī-dravanti-jam
2.51bv tad-vad gulme prayojay et
ā-tāmra-śyāva-tīkṣṇoṣṇam āśu-kāri vikāśi ca |
guru prakopi vātasya pitta-śleṣma-vilāyanam
2.52bv āśu-kāri vikāṣi ca
tat kṣaudra-pippalī-liptaṃ svedyaṃ mṛd-darbha-veṣṭitam |
śoṣyaṃ mandātape 'gny-arkau hato hy asya vikāśi-tām
2.53av tat kṣaudra-pippalī-miśraṃ 2.53av tat kṣaudra-pippalī-yuktaṃ 2.53dv
hato hy asya vikāṣi-tām
tat piben mastu-madirā-takra-pīlu-rasāsavaiḥ |
abhiṣyaṇṇa-tanur gulmī pramehī jaṭharī garī
2.54cv abhiṣyanda-tanur gulmī 2.54cv abhiṣyandi-tanur gulmī
go-mṛgāja-rasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmi-koṣṭhī bhagandarī |
siddhaṃ tat kvātha-kalkābhyāṃ daśa-mūla-rasena ca
visarpa-vidradhy-alajī-kakṣā-dāhān jayed ghṛtam |
tailaṃ tu gulma-mehārśo-vibandha-kapha-mārutān
mahā-snehaḥ śakṛc-chukra-vāta-saṅgānila-vyathāḥ |
virecane mukhya-tamā navaite trivṛtādayaḥ
2.57av mahā-snehaś ca viṭ-śukra-
harītakīm api trivṛd-vidhānenopakalpayet |
guḍasyāṣṭa-pale pathyā viṃśatiḥ syāt palaṃ palam
dantī-citrakayoḥ karṣau pippalī-trivṛtor daśa |
prakalpya modakān ekaṃ daśame daśame 'hani
uṣṇāmbho 'nupibet khādet tān sarvān vidhināmunā |
ete niṣ-parihārāḥ syuḥ sarva-vyādhi-nibarhaṇāḥ
2.60av uṣṇāmbho 'nupiban khādet
viśeṣād grahaṇī-pāṇḍu-kaṇḍū-koṭhārśasāṃ hitāḥ |
alpasyāpi mahārtha-tvaṃ prabhūtasyālpa-karma-tām
2.61bv -kaṇḍū-koṣṭhāṛśasāṃ hitāḥ 2.61bv -kaṇḍū-kuṣṭhāṛśasāṃ hitāḥ
kuryāt saṃśleṣa-viśleṣa-kāla-saṃskāra-yuktibhiḥ || 61ū̆ab ||
2.61ū̆bv -kāla-saṃskāra-yuktitaḥ
tvak-kesarāmrātaka-dāḍimailā-sitopalā-mākṣika-mātuluṅgaiḥ |
madyena tais taiś ca mano-'nukūlair yuktāni deyāni virecanāni
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0