Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 75

Kalpasthāna
vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛn-mūlaṃ virecane |
nityam anyasya tu vyādhi-viśeṣeṇa viśiṣṭa-tā

phalāni nāti-pāṇḍūni na cāti-haritāny api |
ādāyāhni praśatarkṣe madhye grīṣma-vasantayoḥ

1.2av phalāni tāni pāṇḍūni 1.2bv na cāti-haritāni ca 1.2bv na cāti-haritāny
atha
pramṛjya kuśa-muttolyāṃ kṣiptvā baddhvā pralepayet |
go-mayenānu muttolīṃ dhānya-madhye nidhāpayet

1.3av pramṛjya kuśa-pūtolyāṃ 1.3cv go-mayenānu pūtolīṃ
mṛdu-bhūtāni madhv-iṣṭa-gandhāni kuśa-veṣṭanāt |
niṣkṛṣṭāni gate 'ṣṭāhe śoṣayet tāny athātape

1.4av mṛdu-bhūtāni madyeṣṭa- 1.4cv niṣkṛṣṭāni gatāṣṭāhe 1.4cv niṣkṛṣya
nirgate 'ṣṭāhe
1.4cv niṣkṛṣya vigate 'ṣṭāhe
teṣāṃ tataḥ su-śuṣkāṇām uddhṛtya phala-pippalīḥ |
dadhi-madhv-ājya-palalair mṛditvā śoṣayet punaḥ

1.5cv dadhi-madhv-āmbu-palalair
tataḥ su-guptaṃ saṃsthāpya kārya-kāle prayojayet |
athādāya tato mātrāṃ jarjarī-kṛtya vāsayet

śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale |
karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā

1.7cv jīmūtakasya bimbyā vā
śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpy-udake 'tha-vā |
tataḥ pibet kaṣāyaṃ taṃ prātar mṛdita-gālitam

1.8bv pratyakpuṣpodake 'tha-vā 1.8bv pratyakpuṣpodakena vā
sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet |
śleṣma-jvara-pratiśyāya-gulmāntar-vidradhīṣu ca

1.9bv sādhu tena yathā vamet 1.9bv sādhu tena tato vamet
pracchardayed viśeṣeṇa yāvat pittasya darśanam |
phala-pippalī-cūrṇaṃ vā kvāthena svena bhāvitam

tri-bhāga-tri-phalā-cūrṇaṃ kovidārādi-vāriṇā |
pibej jvarā-ruci-ṣṭheva-granthy-apacy-arbudodarī

1.11cv pibej jvara-gara-ṣṭhīva- 1.11cv pibej jvara-gara-ṣṭheva- 1.11cv pibej
jvara-gara-sveda-
1.11cv pibej jvarā-ruci-ṣṭhīva- 1.11cv pibej jvarā-ruciṣv evaṃ 1.11dv
granthy-apacy-arbudodarī
pitte kapha-sthāna-gate jīmūtādi-jalena tat |
hṛd-dāhe 'dho-'sra-pitte ca kṣīraṃ tat-pippalī-śṛtam

kṣaireyīṃ vā kapha-cchardi-praseka-tamakeṣu tu |
dadhy-uttaraṃ vā dadhi vā tac-chṛta-kṣīra-saṃbhavam

1.13bv -praseka-tamakeṣu ca
phalādi-kvātha-kalkābhyāṃ siddhaṃ tat-siddha-dugdha-jam |
sarpiḥ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyad-dehe ca vāmanam

1.14dv śuṣka-dehe ca vāmanam 1.14dv śuṣyad-dehe tu vāmanam
sva-rasaṃ phala-majjño vā bhallātaka-vidhi-śṛtam |
ā-darvī-lepanāt siddhaṃ līḍhvā pracchardayet sukham

taṃ lehaṃ bhakṣya-bhojyeṣu tat-kaṣāyāṃś ca yojayet |
vatsakādi-pratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phala-majja-jaḥ

nimbārkānya-tara-kvātha-samāyukto niyacchati |
baddha-mūlān api vyādhīn sarvān saṃtarpaṇodbhavān

1.17dv śleṣma-saṃtarpaṇodbhavān
rāṭha-puṣpa-phala-ślakṣṇa-cūrṇair mālyaṃ su-rūkṣitam |
vamen maṇḍa-rasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī

1.18bv -cūrṇair mālyaṃ virūkṣitam 1.18bv -cūrṇair mālyaṃ su-rūṣitam 1.18bv
-cūrṇair mālāṃ su-rūṣitām
1.18cv vamen naro rasādīnāṃ
evam eva phalā-bhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā |
jīmūtādyāś ca phala-vaj jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ

1.19av evam eva phalā-lābhe
prayoktavyaṃ jvara-śvāsa-kāsa-hidhmādi-rogiṇām |
payaḥ puṣpe 'sya nirvṛtte phale peyā payas-kṛtā

romaśe kṣīra-saṃtānaṃ dadhy-uttaram a-romaśe |
śṛte payasi dadhy-amlaṃ jātaṃ harita-pāṇḍuke

1.21dv jāte harita-pāṇḍuke 1.21dv jāte harita-pāṇḍure 1.21dv jātaṃ
harita-pāṇḍure
āsutya vāruṇī-maṇḍaṃ piben mṛdita-gālitam |
kaphād a-rocake kāse pāṇḍu-tve rāja-yakṣmaṇi

iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbī-kośātakīṣv api |
paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇi-janmanām

1.23dv phalānāṃ veṇu-janmanām 1.23dv phalānāṃ coṇi-janmanām
cūrṇasya payasā śuktiṃ vāta-pittārditaḥ pibet |
dve vā trīṇy api vāpothya kvāthe tiktottamasya vā

1.24cv dve vā trīṇy atha-vāpothya
āragvadhādi-navakād āsutyānya-tamasya vā |
vimṛdya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ pitta-śleṣma-jvarī pibet

1.25cv vimṛjya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ
jīmūta-kalkaṃ cūrṇaṃ vā pibec chītena vāriṇā |
jvare paitte kavoṣṇena kapha-vātāt kaphād api

1.26av jīmūta-cūrṇaṃ kalkaṃ vā
kāsa-śvāsa-viṣa-cchardi-jvarārte kapha-karśite |
ikṣvākur vamane śastaḥ pratāmyati ca mānave

1.27bv -jvarārte kapha-karṣite 1.27cv ikṣvākur vamane śreṣṭhaḥ
phala-puṣpa-vihīnasya pravālais tasya sādhitam |
pitta-śleṣma-jvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet

1.28bv pravālais tena sādhitam 1.28dv pittodreke prayojayet
hṛta-madhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi |
syāt tadā kapha-je kāse śvāse vamyaṃ ca pāyayet

1.29av hṛta-madhye phale pakve 1.29dv śvāse vamyāṃ ca pāyayet
mastunā vā phalān madhyaṃ pāṇḍu-kuṣṭha-viṣārditaḥ |
tena takraṃ vipakvaṃ vā pibet sa-madhu-saindhavam

1.30bv pāṇduḥ kuṣṭhī viṣārditaḥ
bhāvayitvāja-dugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet |
viṣa-gulmodara-granthi-gaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca

saktubhir vā piben manthaṃ tumbī-sva-rasa-bhāvitaiḥ |
kaphodbhave jvare kāse gala-rogeṣv a-rocake

gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsa-rasaiḥ pibet |
naraḥ sādhu vamaty evaṃ na ca daurbalyam aśnute

1.33av gulme jvare praseke ca
tumbyāḥ phala-rasaiḥ śuṣkaiḥ sa-puṣpair avacūrṇitam |
chardayen mālyam āghrāya gandha-saṃpat-sukhocitaḥ

1.34av tumbyāḥ phala-rasaiḥ śuṣkaṃ 1.34dv gandhaṃ samyak sukhocitaḥ
1.34dv gandha-saṃpat-sukhocitam
1.34dv gandhaṃ samyak sukhocitam
kāsa-gulmodara-gare vāte śleṣmāśaya-sthite |
kaphe ca kaṇṭha-vaktra-sthe kapha-saṃcaya-jeṣu ca

1.35dv kapha-saṃcaya-jeṣu tu
dhāmārgavo gadeṣv iṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca |
jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī

kākolī śrāvaṇī medā mahāmedā madhūlikā |
tad-rajobhiḥ pṛthag lehā dhāmārgava-rajo-'nvitāḥ

kāse hṛdaya-dāhe ca śastā madhu-sitā-drutāḥ |
te sukhāmbho-'nu-pānāḥ syuḥ pittoṣma-sahite kaphe

1.38bv śastā madhu-sitā-yutāḥ 1.38bv śastā madhu-sitānvitāḥ
dhānya-tumburu-yūṣeṇa kalkas tasya viṣāpahaḥ |
bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase

1.39cv bimbyāḥ punarnavāyāś ca
ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet |
tac-chṛta-kṣīra-jaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ

kṣveḍo 'ti-kaṭu-tīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate |
kuṣṭha-pāṇḍv-āmaya-plīha-śopha-gulma-garādiṣu

1.41bv pragāḍheṣu ca śasyate
pṛthak phalādi-ṣaṭkasya kvāthe māṃsam anūpa-jam |
kośātakyā samaṃ siddhaṃ tad-rasaṃ lavaṇaṃ pibet

1.42cv kośātakyāḥ samaṃ siddhaṃ
phalādi-pippalī-tulyaṃ siddhaṃ kṣveḍa-rase 'tha-vā |
kṣveḍa-kvāthaṃ pibet siddhaṃ miśram ikṣu-rasena vā

1.43bv siddhaṃ kṣveḍa-rasena vā 1.43cv kṣveḍa-kvāthe pibet siddhaṃ
kauṭajaṃ su-kumāreṣu pitta-rakta-kaphodaye |
jvare visarpe hṛd-roge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam

1.44av kuṭajaṃ su-kumāreṣu
sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā |
pāyayet kauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayātha-vā

saptāhaṃ vārka-dugdhāktaṃ tac-cūrṇaṃ pāyayet pṛthak |
phala-jīmūtakekṣvāku-jīvantī-jīvakodakaiḥ

1.46av saptāhaṃ cārka-dughāktaṃ
vamanauṣadha-mukhyānām iti kalpa-dig īritā |
bījenānena mati-mān anyāny api ca kalpayet