Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 74

21.83bv yadā pakvāśayaṃ sthitaḥ
Cikitsāsthāna
vāta-śoṇitino raktaṃ snigdhasya bahu-śo haret |
alpālpaṃ pālayan vāyuṃ yathā-doṣaṃ yathā-balam

rug-rāga-toda-dāheṣu jalaukobhir vinirharet |
śṛṅga-tumbaiś cimicimā-kaṇḍū-rug-dūyanānvitam

pracchānena sirābhir vā deśād deśāntaraṃ vrajat |
aṅga-glānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat

22.3cv aṅga-mlānau tu na srāvyaṃ 22.3dv rūkṣaṃ vātottaraṃ ca yat
gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyu-sirāmayān |
glānim anyāṃś ca vātotthān kuryād vāyur asṛk-kṣayāt

virecyaḥ snehayitvā tu sneha-yuktair virecanaiḥ |
vātottare vāta-rakte purāṇaṃ pāyayed ghṛtam

śrāvaṇī-kṣīra-kākolī-kṣīriṇī-jīvakaiḥ samaiḥ |
siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sa-kṣīraṃ vāta-rakta-nut

drākṣā-madhūka-vāribhyāṃ siddhaṃ vā sa-sitopalam |
ghṛtaṃ pibet tathā kṣīraṃ guḍūcī-sva-rase śṛtam

tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayed vā su-mūrchitam |
balā-śatāvarī-rāsnā-daśa-mūlaiḥ sa-pīlubhiḥ

śyāmairaṇḍa-sthirābhiś ca vātārti-ghnaṃ śṛtaṃ payaḥ |
dhāroṣṇaṃ mūtra-yuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam

paitte paktvā varī-tiktā-paṭola-tri-phalāmṛtāḥ |
pibed ghṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādu-tiktaka-sādhitam

kṣīreṇairaṇḍa-tailaṃ ca prayogeṇa piben naraḥ |
bahu-doṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ

kaṣāyam abhayānāṃ vā pāyayed ghṛta-bharjitam |
kṣīrānu-pānaṃ trivṛtā-cūrṇaṃ drākṣā-rasena vā

nirhared vā malaṃ tasya sa-ghṛtaiḥ kṣīra-vastibhiḥ |
na hi vasti-samaṃ kiñ-cid vāta-rakta-cikitsitam

viśeṣāt pāyu-pārśvoru-parvāsthi-jaṭharārtiṣu |
mustā-dhātrī-haridrāṇāṃ pibet kvāthaṃ kapholbaṇe

22.14cv musta-drākṣā-haridrāṇāṃ
sa-kṣaudraṃ tri-phalāyā vā guḍūcīṃ vā yathā tathā |
yathārha-sneha-pītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet

22.15bv guḍūcīṃ vā yathā-balam 22.15bv guḍūcīṃ vā yathā-yatham
tri-phalā-vyoṣa-pattrailā-tvakkṣīrī-citrakaṃ vacām |
viḍaṅgaṃ pippalī-mūlaṃ romaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam

22.16dv romaśaṃ vṛṣakaṃ tvacam
ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ sama-bhāgāni peṣayet |
kalye liptvāyasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayed idam

vātāsre sarva-doṣe 'pi paraṃ śūlānvite hitam |
kokilākṣaka-niryūhaḥ pītas tac chāka-bhojinā

22.18dv pītas tac chāka-bhakṣiṇā
kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vāta-raktaṃ niyacchati |
pañca-mūlasya dhātryā vā rasair lelītakīṃ vasām

khuḍaṃ su-rūḍham apy aṅge brahma-cārī piban jayet |
ity ābhyantaram uddiṣṭaṃ karma bāhyam ataḥ param

tri-phalāṣṭa-palaṃ kvāthya pāda-śeṣaṃ jalāḍhake |
ṣo-ḍaśaiva palāny atra prakṣipec chuddha-gugguloḥ || 20.1+1 ||
tatas tasmin ghanī-bhūte kalkī-kṛtya dvi-kārṣikāḥ |
pathyā-viḍaṅga-kaṭukā guḍūcī pala-saṃmitā || 20.1+2 ||
karṣāṃśe trivṛtā dantī khāded iṣṭānu-pānataḥ |
vividham api vāta-raktaṃ sruta-śuṣka-sphuṭitam api hanti || 20.1+3 ||
vraṇa-kāsa-kuṣṭha-gulma-śvayathūdara-pāṇḍu-meham arśāṃsi |
abhibhūya jarā-doṣaṃ karoti kaiśorakaṃ kāyam || 20.1+4 ||
āranālāḍhake tailaṃ pāda-sarja-rasaṃ śṛtam |
prabhūte khajitaṃ toye jvara-dāhārti-nut param

sa-madhūcchiṣṭa-mañjiṣṭhaṃ sa-sarja-rasa-śārivam |
piṇḍa-tailaṃ tad abhyaṅgād vāta-rakta-rujāpaham

daśa-mūla-śṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūla-nivāraṇam |
pariṣeko 'nila-prāye tad-vat koṣṇena sarpiṣā

snehair madhura-siddhair vā caturbhiḥ pariṣecayet |
stambhākṣepaka-śūlārtaṃ koṣṇair dāhe tu śītalaiḥ

tad-vad gavyāvika-cchāgaiḥ kṣīrais taila-vimiśritaiḥ |
niḥkvāthair jīvanīyānāṃ pañca-mūlasya vā laghoḥ

drākṣekṣu-rasa-madyāni dadhi-mastv-amla-kāñjikam |
sekārthaṃ taṇḍula-kṣaudra-śarkarāmbhaś ca śasyate

priyāḥ priyaṃ-vadāḥ nāryāś candanārdra-kara-stanāḥ |
sparśa-śītāḥ sukha-sparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam

sa-rāge sa-ruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet |
prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-dārvī-madhuka-candanaiḥ

sitopalairakā-saktu-masūrośīra-padmakaiḥ |
lepo rug-dāha-vīsarpa-rāga-śopha-nibarhaṇaḥ

22.29av sa-sitopala-kāsekṣu- 22.29bv -masūrairaka-saktubhiḥ
vāta-ghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudga-pāyasaḥ |
tila-sarṣapa-piṇḍaiś ca śūla-ghnam upanāhanam

22.30cv tila-sarṣapa-piṇḍaś ca
audaka-prasahānūpa-vesavārāḥ su-saṃskṛtāḥ |
jīvanīyauṣadhaiḥ sneha-yuktāḥ syur upanāhane

22.31cv jīvanīyauṣadha-sneha-
stambha-toda-rug-āyāma-śophāṅga-graha-nāśanāḥ |
jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sa-payaskā vasāpi vā

ghṛtaṃ sahacarān mūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ |
lepaḥ piṣṭās tilās tad-vad bhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ

kṣīra-piṣṭa-kṣumāṃ lepam eraṇḍasya phalāni vā |
kuryāc chūla-nivṛtty-arthaṃ śatāhvāṃ vānile 'dhike

22.34av kṣīra-piṣṭām umāṃ lepam
mūtra-kṣāra-surā-pakvaṃ ghṛtam abhyañjane hitam |
siddhaṃ sa-madhu śuktaṃ vā sekābhyaṅge kaphottare

22.35av musta-kṣāra-sitā-pakvaṃ 22.35dv sekābhyaṅgaḥ kaphottare
gṛha-dhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanī-dvayam |
pralepaḥ śūla-nud vāta-rakte vāta-kaphottare

madhu-śigror hitaṃ tad-vad bījaṃ dhānyāmla-saṃyutam |
muhūrta-liptam amlaiś ca siñced vāta-kaphottare

uttānaṃ lepanābhyaṅga-pariṣekāvagāhanaiḥ |
virekāsthāpana-sneha-pānair gambhīram ācaret

vāta-śleṣmottare koṣṇā lepādyās tatra śītalaiḥ |
vidāha-śopha-ruk-kaṇḍū-vivṛddhiḥ stambhanād bhavet

pitta-raktottare vāta-rakte lepādayo himāḥ |
uṣṇaiḥ ploṣoṣa-rug-rāga-svedāvadaraṇodbhavaḥ

madhuyaṣṭyāḥ pala-śataṃ kaṣāye pāda-śeṣite |
tailāḍhakaṃ sama-kṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ

sthirā-tāmalakī-dūrvā-payasyābhīru-candanaiḥ |
loha-haṃsapadī-māṃsī-dvi-medā-madhuparṇibhiḥ

kākolī-kṣīra-kākolī-śatapuṣparddhi-padmakaiḥ |
jīvakarṣabha-jīvantī-tvak-pattra-nakha-vālakaiḥ

prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-śārivaindrī-vitunnakaiḥ |
catuṣ-prayogaṃ vātāsṛk-pitta-dāha-jvarārti-nut

22.44cv catuṣ-prayogāt tad dhanti 22.44dv tailaṃ māruta-śoṇitam
sopadravaṃ sāṅga-śūlaṃ sarva-gātrānugaṃ tathā |
vātāsṛk-pitta-dāhārti-jvara-ghnaṃ bala-varṇa-kṛt || 44+1 ||
balā-kaṣāya-kalkābhyāṃ tailaṃ kṣīra-samaṃ pacet |
sahasra-śata-pākaṃ tad vātāsṛg-vāta-roga-nut

rasāyanaṃ mukhya-tamam indriyāṇāṃ prasādanam |
jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛg-doṣa-nāśanam

kupite mārga-saṃrodhān medaso vā kaphasya vā |
ati-vṛddhyānile śastaṃ nādau snehana-bṛṃhaṇam

kṛtvā tatrāḍhya-vātoktaṃ vāta-śoṇitikaṃ tataḥ |
bheṣajaṃ snehanaṃ kuryād yac ca rakta-prasādanam

prāṇādi-kope yuga-pad yathoddiṣṭaṃ yathāmayam |
yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syād yathā-balam

nīte nir-āma-tāṃ sāme sveda-laṅghana-pācanaiḥ |
rūkṣaiś cālepa-sekādyaiḥ kuryāt kevala-vāta-nut

śoṣākṣepaṇa-saṃkoca-stambha-svapana-kampanam |
hanu-sraṃso 'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ khuḍa-vāta-tā

saṃdhi-cyutiḥ pakṣa-vadho medo-majjāsthi-gā gadāḥ |
ete sthānasya gāmbhīryāt sidhyeyur yatnato navāḥ

tasmāj jayen navān etān balino nir-upadravān |
vāyau pittāvṛte śītām uṣṇāṃ ca bahu-śaḥ kriyām

vyatyāsād yojayet sarpir jīvanīyaṃ ca pāyayet |
dhanva-māṃsaṃ yavāḥ śālir virekaḥ kṣīra-vān mṛduḥ

sa-kṣīrā vastayaḥ kṣīraṃ pañca-mūla-balā-śṛtam |
kāle 'nuvāsanaṃ tailair madhurauṣadha-sādhitaiḥ

22.55cv kāle 'nuvāsanaṃ tailaṃ 22.55dv madhurauṣadha-sādhitam
yaṣṭīmadhu-balā-taila-ghṛta-kṣīraiś ca secanam |
pañca-mūla-kaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā

22.56dv vāriṇā śītalena ca
kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛga-pakṣiṇaḥ |
svedās tīkṣṇā nirūhāś ca vamanaṃ sa-virecanam

purāṇa-sarpis tailaṃ ca tila-sarṣapa-jaṃ hitam |
saṃsṛṣṭe kapha-pittābhyāṃ pittam ādau vinirjayet

kārayed rakta-saṃsṛṣṭe vāta-śoṇitikīṃ kriyām |
svedābhyaṅga-rasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam

22.59dv sneho māṃsāvṛte hitaḥ
prameha-medo-vāta-ghnam āḍhya-vāte bhiṣag-jitam |
mahā-sneho 'sthi-majja-sthe pūrvoktaṃ retasāvṛte

annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu |
mūtrāvṛte mūtralāni svedāś cottara-vastayaḥ

22.61dv svedā uttara-vastayaḥ
eraṇḍa-tailaṃ varcaḥ-sthe vasti-snehāś ca bhedinaḥ |
kapha-pittā-viruddhaṃ yad yac ca vātānulomanam

sarva-sthānāvṛte 'py āśu tat kāryaṃ mātariśvani |
an-abhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhi-kāraṇam

22.63av sarva-sthānāvṛte cāśu 22.63av sarva-sthānāvṛte tv āśu
yāpanā vastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ |
prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam

22.64dv mṛdu kāya-virecanam
rasāyanānāṃ sarveṣām upayogaḥ praśasyate |
śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddha-gugguloḥ

leho vā bhārgavas tad-vad ekā-daśa-sitāśitaḥ |
apāne tv āvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam

22.66bv ekā-daśa-sitāsitaḥ
vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśaya-viśodhanam |
iti saṃkṣepataḥ proktam āvṛtānāṃ cikitsitam

prāṇādīnāṃ bhiṣak kuryād vitarkya svayam eva tat |
udānaṃ yojayed ūrdhvam apānaṃ cānulomayet

samānaṃ śamayed vidvāṃs tri-dhā vyānaṃ tu yojayet |
prāṇo rakṣyaś caturbhyo 'pi tat-sthitau deha-saṃsthitiḥ

22.69bv tri-dhā vyānaṃ ca yojayet
svaṃ svaṃ sthānaṃ nayed evaṃ vṛtān vātān vi-mārga-gān |
sarvaṃ cāvaraṇam pitta-rakta-saṃsarga-varjitam

rasāyana-vidhānena laśuno hanti śīlitaḥ |
pittāvṛte pitta-haraṃ marutaś cānulomanam

raktāvṛte 'pi tad-vac ca khuḍoktaṃ yac ca bheṣajam |
rakta-pittānila-haraṃ vividhaṃ ca rasāyanam

yathā-nidānaṃ nirdiṣṭam iti samyak cikitsitam |
āyur-veda-phalaṃ sthānam etat sadyo 'rti-nāśanāt

22.73dv etat sadyo 'rti-nāśanam
cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣag-jitam |
bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtam auṣadham