અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 75

કલ્પસ્થાન
વમને મદનં શ્રેષ્ઠં ત્રિવૃન્-મૂલં વિરેચને ।
નિત્યમ્ અન્યસ્ય તુ વ્યાધિ-વિશેષેણ વિશિષ્ટ-તા

ફલાનિ નાતિ-પાણ્ડૂનિ ન ચાતિ-હરિતાન્ય્ અપિ ।
આદાયાહ્નિ પ્રશતર્ક્ષે મધ્યે ગ્રીષ્મ-વસન્તયોઃ

1.2અવ્ ફલાનિ તાનિ પાણ્ડૂનિ 1.2બ્વ્ ન ચાતિ-હરિતાનિ ચ 1.2બ્વ્ ન ચાતિ-હરિતાન્ય્
અથ
પ્રમૃજ્ય કુશ-મુત્તોલ્યાં ક્ષિપ્ત્વા બદ્ધ્વા પ્રલેપયેત્ ।
ગો-મયેનાનુ મુત્તોલીં ધાન્ય-મધ્યે નિધાપયેત્

1.3અવ્ પ્રમૃજ્ય કુશ-પૂતોલ્યાં 1.3ચ્વ્ ગો-મયેનાનુ પૂતોલીં
મૃદુ-ભૂતાનિ મધ્વ્-ઇષ્ટ-ગન્ધાનિ કુશ-વેષ્ટનાત્ ।
નિષ્કૃષ્ટાનિ ગતે ઽષ્ટાહે શોષયેત્ તાન્ય્ અથાતપે

1.4અવ્ મૃદુ-ભૂતાનિ મદ્યેષ્ટ- 1.4ચ્વ્ નિષ્કૃષ્ટાનિ ગતાષ્ટાહે 1.4ચ્વ્ નિષ્કૃષ્ય
નિર્ગતે ઽષ્ટાહે
1.4ચ્વ્ નિષ્કૃષ્ય વિગતે ઽષ્ટાહે
તેષાં તતઃ સુ-શુષ્કાણામ્ ઉદ્ધૃત્ય ફલ-પિપ્પલીઃ ।
દધિ-મધ્વ્-આજ્ય-પલલૈર્ મૃદિત્વા શોષયેત્ પુનઃ

1.5ચ્વ્ દધિ-મધ્વ્-આમ્બુ-પલલૈર્
તતઃ સુ-ગુપ્તં સંસ્થાપ્ય કાર્ય-કાલે પ્રયોજયેત્ ।
અથાદાય તતો માત્રાં જર્જરી-કૃત્ય વાસયેત્

શર્વરીં મધુયષ્ટ્યા વા કોવિદારસ્ય વા જલે ।
કર્બુદારસ્ય બિમ્બ્યા વા નીપસ્ય વિદુલસ્ય વા

1.7ચ્વ્ જીમૂતકસ્ય બિમ્બ્યા વા
શણપુષ્પ્યાઃ સદાપુષ્પ્યાઃ પ્રત્યક્પુષ્પ્ય્-ઉદકે ઽથ-વા ।
તતઃ પિબેત્ કષાયં તં પ્રાતર્ મૃદિત-ગાલિતમ્

1.8બ્વ્ પ્રત્યક્પુષ્પોદકે ઽથ-વા 1.8બ્વ્ પ્રત્યક્પુષ્પોદકેન વા
સૂત્રોદિતેન વિધિના સાધુ તેન તથા વમેત્ ।
શ્લેષ્મ-જ્વર-પ્રતિશ્યાય-ગુલ્માન્તર્-વિદ્રધીષુ ચ

1.9બ્વ્ સાધુ તેન યથા વમેત્ 1.9બ્વ્ સાધુ તેન તતો વમેત્
પ્રચ્છર્દયેદ્ વિશેષેણ યાવત્ પિત્તસ્ય દર્શનમ્ ।
ફલ-પિપ્પલી-ચૂર્ણં વા ક્વાથેન સ્વેન ભાવિતમ્

ત્રિ-ભાગ-ત્રિ-ફલા-ચૂર્ણં કોવિદારાદિ-વારિણા ।
પિબેજ્ જ્વરા-રુચિ-ષ્ઠેવ-ગ્રન્થ્ય્-અપચ્ય્-અર્બુદોદરી

1.11ચ્વ્ પિબેજ્ જ્વર-ગર-ષ્ઠીવ- 1.11ચ્વ્ પિબેજ્ જ્વર-ગર-ષ્ઠેવ- 1.11ચ્વ્ પિબેજ્
જ્વર-ગર-સ્વેદ-
1.11ચ્વ્ પિબેજ્ જ્વરા-રુચિ-ષ્ઠીવ- 1.11ચ્વ્ પિબેજ્ જ્વરા-રુચિષ્વ્ એવં 1.11દ્વ્
ગ્રન્થ્ય્-અપચ્ય્-અર્બુદોદરી
પિત્તે કફ-સ્થાન-ગતે જીમૂતાદિ-જલેન તત્ ।
હૃદ્-દાહે ઽધો-ઽસ્ર-પિત્તે ચ ક્ષીરં તત્-પિપ્પલી-શૃતમ્

ક્ષૈરેયીં વા કફ-ચ્છર્દિ-પ્રસેક-તમકેષુ તુ ।
દધ્ય્-ઉત્તરં વા દધિ વા તચ્-છૃત-ક્ષીર-સંભવમ્

1.13બ્વ્ -પ્રસેક-તમકેષુ ચ
ફલાદિ-ક્વાથ-કલ્કાભ્યાં સિદ્ધં તત્-સિદ્ધ-દુગ્ધ-જમ્ ।
સર્પિઃ કફાભિભૂતે ઽગ્નૌ શુષ્યદ્-દેહે ચ વામનમ્

1.14દ્વ્ શુષ્ક-દેહે ચ વામનમ્ 1.14દ્વ્ શુષ્યદ્-દેહે તુ વામનમ્
સ્વ-રસં ફલ-મજ્જ્ઞો વા ભલ્લાતક-વિધિ-શૃતમ્ ।
આ-દર્વી-લેપનાત્ સિદ્ધં લીઢ્વા પ્રચ્છર્દયેત્ સુખમ્

તં લેહં ભક્ષ્ય-ભોજ્યેષુ તત્-કષાયાંશ્ ચ યોજયેત્ ।
વત્સકાદિ-પ્રતીવાપઃ કષાયઃ ફલ-મજ્જ-જઃ

નિમ્બાર્કાન્ય-તર-ક્વાથ-સમાયુક્તો નિયચ્છતિ ।
બદ્ધ-મૂલાન્ અપિ વ્યાધીન્ સર્વાન્ સંતર્પણોદ્ભવાન્

1.17દ્વ્ શ્લેષ્મ-સંતર્પણોદ્ભવાન્
રાઠ-પુષ્પ-ફલ-શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણૈર્ માલ્યં સુ-રૂક્ષિતમ્ ।
વમેન્ મણ્ડ-રસાદીનાં તૃપ્તો જિઘ્રન્ સુખં સુખી

1.18બ્વ્ -ચૂર્ણૈર્ માલ્યં વિરૂક્ષિતમ્ 1.18બ્વ્ -ચૂર્ણૈર્ માલ્યં સુ-રૂષિતમ્ 1.18બ્વ્
-ચૂર્ણૈર્ માલાં સુ-રૂષિતામ્
1.18ચ્વ્ વમેન્ નરો રસાદીનાં
એવમ્ એવ ફલા-ભાવે કલ્પ્યં પુષ્પં શલાટુ વા ।
જીમૂતાદ્યાશ્ ચ ફલ-વજ્ જીમૂતં તુ વિશેષતઃ

1.19અવ્ એવમ્ એવ ફલા-લાભે
પ્રયોક્તવ્યં જ્વર-શ્વાસ-કાસ-હિધ્માદિ-રોગિણામ્ ।
પયઃ પુષ્પે ઽસ્ય નિર્વૃત્તે ફલે પેયા પયસ્-કૃતા

રોમશે ક્ષીર-સંતાનં દધ્ય્-ઉત્તરમ્ અ-રોમશે ।
શૃતે પયસિ દધ્ય્-અમ્લં જાતં હરિત-પાણ્ડુકે

1.21દ્વ્ જાતે હરિત-પાણ્ડુકે 1.21દ્વ્ જાતે હરિત-પાણ્ડુરે 1.21દ્વ્ જાતં
હરિત-પાણ્ડુરે
આસુત્ય વારુણી-મણ્ડં પિબેન્ મૃદિત-ગાલિતમ્ ।
કફાદ્ અ-રોચકે કાસે પાણ્ડુ-ત્વે રાજ-યક્ષ્મણિ

ઇયં ચ કલ્પના કાર્યા તુમ્બી-કોશાતકીષ્વ્ અપિ ।
પર્યાગતાનાં શુષ્કાણાં ફલાનાં વેણિ-જન્મનામ્

1.23દ્વ્ ફલાનાં વેણુ-જન્મનામ્ 1.23દ્વ્ ફલાનાં ચોણિ-જન્મનામ્
ચૂર્ણસ્ય પયસા શુક્તિં વાત-પિત્તાર્દિતઃ પિબેત્ ।
દ્વે વા ત્રીણ્ય્ અપિ વાપોથ્ય ક્વાથે તિક્તોત્તમસ્ય વા

1.24ચ્વ્ દ્વે વા ત્રીણ્ય્ અથ-વાપોથ્ય
આરગ્વધાદિ-નવકાદ્ આસુત્યાન્ય-તમસ્ય વા ।
વિમૃદ્ય પૂતં તં ક્વાથં પિત્ત-શ્લેષ્મ-જ્વરી પિબેત્

1.25ચ્વ્ વિમૃજ્ય પૂતં તં ક્વાથં
જીમૂત-કલ્કં ચૂર્ણં વા પિબેચ્ છીતેન વારિણા ।
જ્વરે પૈત્તે કવોષ્ણેન કફ-વાતાત્ કફાદ્ અપિ

1.26અવ્ જીમૂત-ચૂર્ણં કલ્કં વા
કાસ-શ્વાસ-વિષ-ચ્છર્દિ-જ્વરાર્તે કફ-કર્શિતે ।
ઇક્ષ્વાકુર્ વમને શસ્તઃ પ્રતામ્યતિ ચ માનવે

1.27બ્વ્ -જ્વરાર્તે કફ-કર્ષિતે 1.27ચ્વ્ ઇક્ષ્વાકુર્ વમને શ્રેષ્ઠઃ
ફલ-પુષ્પ-વિહીનસ્ય પ્રવાલૈસ્ તસ્ય સાધિતમ્ ।
પિત્ત-શ્લેષ્મ-જ્વરે ક્ષીરં પિત્તોદ્રિક્તે પ્રયોજયેત્

1.28બ્વ્ પ્રવાલૈસ્ તેન સાધિતમ્ 1.28દ્વ્ પિત્તોદ્રેકે પ્રયોજયેત્
હૃત-મધ્યે ફલે જીર્ણે સ્થિતં ક્ષીરં યદા દધિ ।
સ્યાત્ તદા કફ-જે કાસે શ્વાસે વમ્યં ચ પાયયેત્

1.29અવ્ હૃત-મધ્યે ફલે પક્વે 1.29દ્વ્ શ્વાસે વમ્યાં ચ પાયયેત્
મસ્તુના વા ફલાન્ મધ્યં પાણ્ડુ-કુષ્ઠ-વિષાર્દિતઃ ।
તેન તક્રં વિપક્વં વા પિબેત્ સ-મધુ-સૈન્ધવમ્

1.30બ્વ્ પાણ્દુઃ કુષ્ઠી વિષાર્દિતઃ
ભાવયિત્વાજ-દુગ્ધેન બીજં તેનૈવ વા પિબેત્ ।
વિષ-ગુલ્મોદર-ગ્રન્થિ-ગણ્ડેષુ શ્લીપદેષુ ચ

સક્તુભિર્ વા પિબેન્ મન્થં તુમ્બી-સ્વ-રસ-ભાવિતૈઃ ।
કફોદ્ભવે જ્વરે કાસે ગલ-રોગેષ્વ્ અ-રોચકે

ગુલ્મે જ્વરે પ્રસક્તે ચ કલ્કં માંસ-રસૈઃ પિબેત્ ।
નરઃ સાધુ વમત્ય્ એવં ન ચ દૌર્બલ્યમ્ અશ્નુતે

1.33અવ્ ગુલ્મે જ્વરે પ્રસેકે ચ
તુમ્બ્યાઃ ફલ-રસૈઃ શુષ્કૈઃ સ-પુષ્પૈર્ અવચૂર્ણિતમ્ ।
છર્દયેન્ માલ્યમ્ આઘ્રાય ગન્ધ-સંપત્-સુખોચિતઃ

1.34અવ્ તુમ્બ્યાઃ ફલ-રસૈઃ શુષ્કં 1.34દ્વ્ ગન્ધં સમ્યક્ સુખોચિતઃ
1.34દ્વ્ ગન્ધ-સંપત્-સુખોચિતમ્
1.34દ્વ્ ગન્ધં સમ્યક્ સુખોચિતમ્
કાસ-ગુલ્મોદર-ગરે વાતે શ્લેષ્માશય-સ્થિતે ।
કફે ચ કણ્ઠ-વક્ત્ર-સ્થે કફ-સંચય-જેષુ ચ

1.35દ્વ્ કફ-સંચય-જેષુ તુ
ધામાર્ગવો ગદેષ્વ્ ઇષ્ટઃ સ્થિરેષુ ચ મહત્સુ ચ ।
જીવકર્ષભકૌ વીરા કપિકચ્છૂઃ શતાવરી

કાકોલી શ્રાવણી મેદા મહામેદા મધૂલિકા ।
તદ્-રજોભિઃ પૃથગ્ લેહા ધામાર્ગવ-રજો-ઽન્વિતાઃ

કાસે હૃદય-દાહે ચ શસ્તા મધુ-સિતા-દ્રુતાઃ ।
તે સુખામ્ભો-ઽનુ-પાનાઃ સ્યુઃ પિત્તોષ્મ-સહિતે કફે

1.38બ્વ્ શસ્તા મધુ-સિતા-યુતાઃ 1.38બ્વ્ શસ્તા મધુ-સિતાન્વિતાઃ
ધાન્ય-તુમ્બુરુ-યૂષેણ કલ્કસ્ તસ્ય વિષાપહઃ ।
બિમ્બ્યાઃ પુનર્નવાયા વા કાસમર્દસ્ય વા રસે

1.39ચ્વ્ બિમ્બ્યાઃ પુનર્નવાયાશ્ ચ
એકં ધામાર્ગવં દ્વે વા માનસે મૃદિતં પિબેત્ ।
તચ્-છૃત-ક્ષીર-જં સર્પિઃ સાધિતં વા ફલાદિભિઃ

ક્ષ્વેડો ઽતિ-કટુ-તીક્ષ્ણોષ્ણઃ પ્રગાઢેષુ પ્રશસ્યતે ।
કુષ્ઠ-પાણ્ડ્વ્-આમય-પ્લીહ-શોફ-ગુલ્મ-ગરાદિષુ

1.41બ્વ્ પ્રગાઢેષુ ચ શસ્યતે
પૃથક્ ફલાદિ-ષટ્કસ્ય ક્વાથે માંસમ્ અનૂપ-જમ્ ।
કોશાતક્યા સમં સિદ્ધં તદ્-રસં લવણં પિબેત્

1.42ચ્વ્ કોશાતક્યાઃ સમં સિદ્ધં
ફલાદિ-પિપ્પલી-તુલ્યં સિદ્ધં ક્ષ્વેડ-રસે ઽથ-વા ।
ક્ષ્વેડ-ક્વાથં પિબેત્ સિદ્ધં મિશ્રમ્ ઇક્ષુ-રસેન વા

1.43બ્વ્ સિદ્ધં ક્ષ્વેડ-રસેન વા 1.43ચ્વ્ ક્ષ્વેડ-ક્વાથે પિબેત્ સિદ્ધં
કૌટજં સુ-કુમારેષુ પિત્ત-રક્ત-કફોદયે ।
જ્વરે વિસર્પે હૃદ્-રોગે ખુડે કુષ્ઠે ચ પૂજિતમ્

1.44અવ્ કુટજં સુ-કુમારેષુ
સર્ષપાણાં મધૂકાનાં તોયેન લવણસ્ય વા ।
પાયયેત્ કૌટજં બીજં યુક્તં કૃશરયાથ-વા

સપ્તાહં વાર્ક-દુગ્ધાક્તં તચ્-ચૂર્ણં પાયયેત્ પૃથક્ ।
ફલ-જીમૂતકેક્ષ્વાકુ-જીવન્તી-જીવકોદકૈઃ

1.46અવ્ સપ્તાહં ચાર્ક-દુઘાક્તં
વમનૌષધ-મુખ્યાનામ્ ઇતિ કલ્પ-દિગ્ ઈરિતા ।
બીજેનાનેન મતિ-માન્ અન્યાન્ય્ અપિ ચ કલ્પયેત્